- Sonuncu seçim
- Tural İsmayılov
-
İnsan həyatında elə bir yaşa çatır ki, artıq başına gələn hadisələrdən çox, başına gəlməyən hadisələr haqqında düşünməyə başlayır. Başqa cür yaşasaydı nə olardı? Bir dəfə susmaq əvəzinə danışsaydı, getmək əvəzinə qalsaydı, qorxduğu qapını açsaydı, indi kim olardı? Ən qəribəsi budur ki, insan heç vaxt yaşamadığı həyatların da yasını tutur. Heç doğulmamış ehtimalların məzarı olmur, amma onların qarşısında dayanıb uzun müddət susmaq mümkündür.
Ənvər qırx yeddi yaşında ilk dəfə başa düşdü ki, ömrünün böyük hissəsini öz həyatını yaşamamaqla keçirib.
Bu qənaətə gəlməsi üçün nə ağır xəstəlik lazım olmuşdu, nə də yaxınlarından kiminsə ölümü. Həyat ona böyük bir faciə göstərməmişdi. Əksinə, hər şey qaydasında idi. İşi vardı, evi vardı, ayın sonunda hesablarını ödəyə bilirdi, telefonunda adını görəndə cavab verməli olduğu insanlar vardı. Hətta qonşular onun haqqında danışanda uğurlu adam olduğunu deyirdilər. Ənvər uzun müddət elə bilmişdi ki, insanın yaxşı yaşaması üçün bunlar kifayətdir.
Sonra bir bazar günü səhərisi mətbəxdə çay içərkən özündən soruşdu: mən bu həyatı həqiqətən istəmişəmmi?
Sual o qədər sadə idi ki, əvvəlcə gülümsədi. Sonra cavab verməyə çalışdı.
Uşaqlığında rəssam olmaq istəyirdi. Atası onun çəkdiyi şəkillərə baxıb pis heç nə deməzdi, sadəcə hər dəfə eyni məsləhəti verərdi: «Əvvəl özünə bir sənət qazan, sonra ürəyin nə istəyir, onunla məşğul olarsan». Atası pis adam deyildi. Ailəsini qorumaq istəyirdi. Özü də həyatı boyu sevmədiyi işdə çalışmış, amma heç vaxt bunu şikayətə çevirməmişdi. Ənvər atasının sözlərini uzun illər müdriklik hesab etmişdi.
İqtisadiyyat fakültəsinə daxil olmuş, universiteti bitirmiş, işə düzəlmiş, evlənmiş, boşanmış, yenidən işini dəyişmişdi. Hər mərhələdə özünə deyirdi ki, hələ vaxtı var. Rəssamlıq üçün də, səyahət üçün də, başqa şəhərdə yaşamaq üçün də, bir səhər heç kimə hesabat vermədən yola çıxmaq üçün də vaxtı var.
İndi isə qırx yeddi yaşı vardı.
Bu yaşda insanın arzuları yox olmur. Sadəcə, arzularını həyata keçirməmək üçün daha inandırıcı səbəbləri olur.
Ənvər həmin gün işə getmədi. Telefonunu səssizə aldı və şəhərin kənarındakı köhnə dəftərxana mağazasına yollandı. İllər əvvəl belə mağazalara tez-tez gedərdi. Kağızın qoxusunu, karandaşların taxta qutusunu, təzə albomun ilk səhifəsini sevirdi. Mağazada heç nə dəyişməmişdi. Satıcı onu tanımadı. Ənvər bir albom, bir qutu karandaş aldı və evə qayıtdı.
İlk səhifəyə heç nə çəkə bilmədi.
Qarşısında ağ kağız vardı. Nə maneə törədən adam, nə maddi çətinlik, nə də onu dayandıran bir qayda. Sadəcə ağ kağız. Amma illərlə özünü başqalarının gözləntiləri, sabahın qayğıları, sabitliyin tələbləri ilə izah etmiş bir insan üçün azadlıq gözlədiyindən daha ağır idi. Çünki maneə olanda insan uğursuzluğuna səbəb tapa bilir. Maneə olmayanda isə seçim özünə qayıdır.
Ənvər karandaşı götürdü, sonra yerə qoydu.
Birdən atası yadına düşdü. Atası on il əvvəl ölmüşdü. Ənvər dəfn günü ağlamamışdı. Onda ağlamağa vaxtı olmamışdı: qonaqları qarşılamaq, sənədləri hazırlamaq, anasını sakitləşdirmək lazım idi. Sonrakı günlərdə də həyat davam etmişdi. İndi isə atasının üzünü xatırlamağa çalışanda onun cizgiləri yox, səsi yadına düşürdü: «Əvvəl özünə bir sənət qazan».
Ənvər ilk dəfə düşündü ki, bəlkə də atasının qorxularını öz taleyi hesab edib. Atası yoxsulluq görmüşdü, ona görə təhlükəsizliyə üstünlük vermişdi. Ənvər isə yoxsulluq görmədən də eyni qorxuyla yaşamışdı. O, atasının seçimini təkrarlamış, amma həmin seçimi zəruri edən səbəbləri heç vaxt yaşamamışdı.
İnsan bəzən öz valideynlərinin həyatını davam etdirir, halbuki onların həyatını yaradan şərait çoxdan yoxa çıxıb. Nəsildən-nəslə keçən təkcə vərdişlər deyil, qorxulardır da. Ən təhlükəlisi isə miras aldığın qorxunu öz ağlının nəticəsi hesab etməkdir.
Axşamüstü bacısı zəng etdi. Ənvər telefonu açdı.
— Haradasan? Bu gün işə getməmisən?
— Evdəyəm.
— Xəstəsən?
— Yox.
— Bəs nə olub?
Ənvər cavab vermək üçün bir qədər düşündü.
— Bilmirəm. Elə bilirdim, nəsə olubsa, mütləq bilməliyəm.
Bacısı güldü. Onun yorğun olduğunu düşündü, istirahət etməsini məsləhət gördü və danışığı bitirdi. Ənvər telefonu masanın üzərinə qoydu. Heç kim onun həyatında bir problem olduğunu görmürdü. Çünki onun problemi cəmiyyətin tanıdığı problemlərdən deyildi. Borcu yox idi, işsiz deyildi, evsiz deyildi. O, sadəcə, öz həyatının içində özünə yadlaşmışdı.
Bu yadlaşma qəfil baş verməmişdi. Hər gün verdiyi kiçik qərarlarda bir az da artmışdı. İstəmədiyi görüşə getmiş, demək istədiyini udmuş, sevmədiyi işdə bir il də qalmış, özünə aid olmayan mübahisələrdə tərəf tutmuşdu. Heç biri təkbaşına faciə deyildi. Hətta kənardan baxanda bunlar yetkinliyin, məsuliyyətin, güzəştə getməyi bacarmağın əlamətləri sayıla bilərdi.
Ancaq illər keçdikcə güzəşt etdiyi şeylərin içində özünü də itirdiyini anlamamışdı.
O gecə Ənvər albomu yenidən açdı. İlk səhifədəki boşluq əvvəlki kimi görünmürdü. Səhər həmin boşluq onun bacarıqsızlığını göstərirdi, indi isə qarşısında dayanan bir imkana bənzəyirdi. O, kağıza pəncərə çəkdi. Pəncərənin arxasında ağac, ağacın yanında balaca bir insan fiquru. Şəkil yaxşı alınmadı. Perspektiv əyri idi, ağacın budaqları bir-birinə qarışmışdı. Ənvər uzun müddət ona baxdı və ilk dəfə həmin gün gülümsədi.
Şəkil pis idi. Amma ona aid idi.
Sonrakı həftələrdə hər axşam yarım saat rəsm çəkdi. Bəzən heç nə alınmadı. Bəzən başladığı şəkli cırıb atdı. İşə də gedirdi, hesablarını da ödəyirdi, gündəlik qayğılarını da həll edirdi. Həyatında möcüzə baş vermədi. O, birdən-birə başqa şəhərə köçmədi, işindən çıxmadı, bütün keçmişini inkar etmədi. Ənvər başa düşdü ki, azadlıq həmişə qapını çırpıb getmək deyil. Bəzən insanın azadlığı öz həyatının içində, heç kimin diqqətini çəkməyən kiçik bir qərarla başlayır.
Bir ay sonra dostu ondan soruşdu:
— Bu yaşda rəssam olmaq fikrinə düşmüsən?
Ənvər sualın içindəki istehzanı hiss etdi, amma incimədi.
— Yox, — dedi. — Mən bu yaşda rəssam olmaqdan vaz keçməməyə çalışıram.
Dostu mövzunu dəyişdi. Ənvər isə söhbətdən sonra uzun müddət həmin cümləni düşündü. Çünki insanın özünə münasibətini dəyişmək üçün bəzən yeni bir kimlik qazanması lazım gəlmir. Özünə qoyduğu qadağanı götürməsi kifayət edir.
Yenə də onun ağlında bir sual qalırdı: bəs itirdiyi illər?
İyirmi yaşında çəkə biləcəyi şəkillər çəkilməmişdi. Otuz yaşında gedə biləcəyi yerlərə getməmişdi. Bəzi insanlara deməli olduğu sözləri deməmişdi. Bütün bunları geri qaytarmaq mümkün deyildi. Hər yeni seçim əvvəlki seçimlərin nəticələrini silmirdi. İnsan öz həyatını dəyişə bilərdi, amma heç vaxt yaşamamış olduğu həyatın içindəki adamı xilas edə bilməzdi.
Bu həqiqət Ənvəri bir müddət kədərləndirdi. Sonra anladı ki, keçmişə görə peşman olmaqla keçmişin məhbusuna çevrilmək eyni şey deyil. Birinci insanın yaddaşından gəlir, ikinci isə gələcəyini də əlindən alır.
O, özünə bağışlamağı öyrənməyə çalışdı. Bu, başqalarının onu bağışlamasını gözləməkdən daha çətin idi. Çünki başqaları yalnız gördüklərinə görə hökm verirdilər. O isə görmədiyi, heç kimə danışmadığı, öz içində yarımçıq qoyduğu bütün həyatların şahidi idi.
Bir gün köhnə sənədlərinin arasından universitet illərində çəkdiyi rəsmləri tapdı. Kağızlar saralmış, karandaş xətləri solmuşdu. Rəsmlərdən birinin arxasında öz xətti ilə yazılmış bir cümlə vardı:
«Mən böyüyəndə başqa cür yaşayacağam».
Ənvər uzun müddət yazıya baxdı.
Sonra kağızı qatlamadı, gizlətmədi, atmadı. Onu albomun arasına qoydu.
Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi səhv seçimlər etməsi deyil. Səhv seçimlərini dəyişməz taleyi hesab etməsidir. Çünki həyat bir dəfə verilən cavabdan ibarət deyil. İnsan hər gün müəyyən mənada yenidən cavab verir: kim olmaq istəyir, nəyə dözməyə hazırdır, nədən vaz keçəcək, nəyi daha gecikdirməyəcək?
Amma bütün seçimlərin bir sərhədi var. Zaman.
Ənvər bunu bilirdi. Daha iyirmi yaşında deyildi və heç vaxt iyirmi yaşında olmayacaqdı. Qarşısında sonsuz bir ömür yox idi. O, gələcəkdə çəkəcəyi bütün rəsmləri görə bilməyəcək, tanımadığı şəhərlərin hamısına gedə bilməyəcək, bütün səhvlərini düzəldə bilməyəcəkdi.
Bununla belə, sabah səhər yenə işə gedəcək, axşam evə qayıdacaq və albomunu açacaqdı.
Bir gecə, yatmazdan əvvəl, özünə daha bir sual verdi: insan həyatının sonunda xoşbəxt olub-olmadığını necə anlayır? Yadına düşən gözəl günlərin sayı iləmi? Peşmanlıqlarının azlığı iləmi? Yoxsa geriyə baxanda özünü tanıya bilməsi iləmi?
Cavabı bilmədi.
Bəlkə də həyatın ən dürüst tərəfi budur: ən vacib sualların heç birinə zəmanətli cavab yoxdur. İnsan düzgün yaşadığını heç vaxt tam sübut edə bilməz. Hər seçimin arxasında seçilməmiş başqa bir yol qalır. Hər qapının bağlanması başqa bir qapının açılmadığı anlamına gəlir. Və heç kim bütün ehtimalları sınaqdan keçirib sonra yaşadığı həyatı təsdiqləyə bilməz.
Biz həyatımızı yaşamaqla yanaşı, onu təxmin də edirik. Hərdən seçdiyimiz yolun doğru olduğunu düşünür, hərdən başqa bir yolun bizi xilas edəcəyinə inanırıq. Amma heç birimiz özümüzün alternativini tanımırıq. Başqa cür yaşasaydıq, mütləq daha xoşbəxt olacağımızı da bilmirik. Bəlkə də məsələ daha yaxşı bir həyat tapmaq deyil, sahib olduğumuz həyatın içində öz iştirakımızı bərpa etməkdir.
Ənvər işığı söndürdü. Bu dəfə qaranlıqdan qaçmaq üçün yox, yatmaq üçün.
Səhər yenə açılacaqdı. Dünya onun qərarını gözləmirdi. Küçələrdə insanlar öz işlərinə gedəcək, avtobuslar dayanacaqlarda saxlayacaq, dükanlar açılacaq, kimsə sevinəcək, kimsə kədərlənəcəkdi. Həyatın davam etməsi üçün Ənvərin özünü tapması vacib deyildi. Kainat onun peşmanlıqlarını nəzərə almırdı.
Amma Ənvər üçün vacib idi.
Çünki insan kainat qarşısında əhəmiyyətsiz ola bilər, ancaq öz həyatına münasibətdə məsuliyyətsiz qalmaq məcburiyyətində deyil. Dünya ona məna borclu deyildi. Mənanı hazır şəkildə heç yerdən almayacaqdı. Onu özü yaratmalı, yaratdığı mənanın dəyişə biləcəyini də qəbul etməli idi.
Bəlkə də azadlıq elə bu idi: həyatın ona nə verəcəyini gözləməkdən əl çəkib, əlində olanlarla nə edəcəyinə qərar vermək.
Ənvər yuxuya getməzdən əvvəl bir şeyi də anladı. İnsan keçmişini dəyişə bilməz, gələcəyini də tam idarə edə bilməz. Əlində olan yeganə şey bu iki zamanın arasında, çox vaxt əhəmiyyət vermədiyi həmin qısa andır.
Və bəzən bir insanın bütün həyatı məhz o anda dəyişir.
Heç kim bilmədən. Heç nə baş vermədən.
Sadəcə, bu dəfə başqa cür seçim edərək.
- 129
oktyabr 2026, Tural İ.
Buz üstə sətirlər
Firuz Mustafa
Buz üstə yazılmış sətirlər Mini Mono Mikro deyimlər qısa hekayələr Bakı- 2023 mini mono mikro Buz Üstə Yazılmış Sətirlər deyimlər qısa......
Sonuncu seçim
Tural İsmayılov
İnsan həyatında elə bir yaşa çatır ki, artıq başına gələn hadisələrdən çox, başına gəlməyən hadisələr haqqında düşünməyə başlayır. Başqa cür yaşasaydı nə olardı? Bir dəfə......
Payız Süvarisi (kinossenari)
Firuz Mustafa
Payız Süvarisi (kinossenari) Ən adi günlərin birində Paris şəhərində, lap dəqiq desək, Parisin cənubundakı Monparns məhəlləsində yaşayan iş adamı Jüsten Bursenin başına çox......
Nə günlərə qaldığımı bilməsin
زائـــور اوستاج
Bilməsin Qoy xəbər tutmasın sevgilim məndən, Nə qərara gəldiyimi bilməsin. Günorta demədən, gecə demədən, Gözyaşımı sildiyimi bilməsin. *** Qırıldı ümidlər, düşdümü suya?! Az qalsın sevincdən......
Qapı. Roman
Firuz Mustafa
Firuz Mustаfа zülmətə аçılаn Qаpı sаnкi həmin аnlаrdа tanrının göz yаşlаrı ilə islаnmış qurbаnlаrı qəbul еtməкdən yоrulmuşdu (каntаtа. rоmаn.) …Qapı… Müəllıfdən “...Qаpı...” 1986-88-ci illərdə qələmə......
Cənnət çiçəyi. Roman
Firuz Mustafa
Firuz Mustafanın “Cənnət çiçəyi” romanındakı hadisələr real və irreal zamanların çarpazlaşdığı məkanda baş verir.......
Boş otaqdakı stul
Tural İsmayılov
Adam hər axşam evə qayıdanda əvvəlcə işığı yandırmırdı. Qaranlıqda bir neçə dəqiqə oturur, pəncərədən küçəyə baxırdı. Küçə işıqları qarşıdakı binaların divarlarına düşür, insanların kölgələri bir-birinin......
Sinifdə Qaldı
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Onbir il bir sinifdə bir güldük,bir ağladıq. Neçə nurlu sabaha arzu-xəyal bağladıq. Yaddan çıxmır nə məktəb, nə sinif yoldaşları, Ağ məzərli qızların göyərçin baxışları. Məktəblə......
Əlahəzrət Söz
Firuz Mustafa
Ədəbiyyat. Ədəbi şəxsiyyətlər. Bakı-2023 Sizə təqdim olunan kitabda Firuz Mustafanın ədəbiyyat və ədəbi şəxsiyyətlər......
Idrakla Hissin Vəhdəti
Firuz Mustafa
Sаbır Bəşırоv (fəlsəfə doktoru) : Idrakla Hissin Vəhdəti Ədəbi portret Bakı “Araz”-2012 Elmi redaktor: Bədirxan Əhmədov Redaktor: Lalə Musaqızı Sabir Bəşirov : İdrakla......