- Rəqəmsal petrixor, yaxud sıfırlardan sonrakı yağış (metamodernist hekayə)
- Tural İsmayılov
-
Bakının iyun istisi köhnə binanın daş divarlarına elə hopmuşdu ki, mənzil nəfəs almırdı. 74 yaşlı Tofiq müəllim pəncərənin önündə oturub eyvandakı solğun sardinyalarına baxırdı. Həyat yoldaşı Solmazın vəfatından sonra evdəki əşyalar öz funksiyasını itirmişdi: çaydan sadəcə su qaynatmaq üçün idi, divandakı yastıqlar sadəcə formanı saxlayırdı. Heç nəyin ruhu qalmamışdı.
Nəvəsi Kamran keçən ay evə gəlib divara bənövşəyi-mavi işıq saçan, şüşə kürə formalı bir cihaz bərkidəndə Tofiq müəllim sadəcə gülümsəmişdi. Kamran demişdi: "Baba, bunun adı Auradır. Ən son model süni intellekt köməkçisidir. Sənə yoldaşlıq edər. Həm də evdə hər şeyi avtomatlaşdırır.
Postmodern dövrün gətirdiyi o soyuq gələcək Tofiq müəllimin otağının tam ortasında bərq vururdu. Amma Tofiq müəllim köhnə nəslin adamı idi; o, hər şeydə məna və səmimiyyət axtarırdı.
— Aura, — dedi Tofiq müəllim eyvandan qayıdıb kresloya əyləşərkən. — Mənə Şuşanın Cıdır düzündən danış. Cihazın daxilindəki alqoritmlər saniyənin mində biri qədər müddətdə işə düşdü. Dünyanın ən böyük serverlərindən məlumatlar süzülüb gəldi. Aura o təmiz, rəqəmsal, lakin qəribə dərəcədə qadınsı səsi ilə cavab verdi:— Cıdır düzü Şuşa şəhərinin cənub tərəfində yerləşən, dərin Daşaltı dərəsinin kənarında yerləşən hamar ərazidir. Hündürlüyü dəniz səviyyəsindən...
— Dayan, qızım, — Tofiq müəllim əlini qaldırdı. — Vikipediyanı mən də bilirəm. Mən sənə coğrafiyanı öyrətmişəm. Mən başqa şey soruşuram. Səhər tezdən orada duman çəkiləndə, otların üzərindəki şeh insanın ayağını necə üşüdür? O dumanın içindən gələn xarıbülbül qoxusunu mənə təsvir edə bilərsən?Auranın prosessorunda kiçik bir gecikmə yarandı. Onun verilənlər bazasında "şeh" sözünün fiziki tərkibi ($H_2O$) və "xarıbülbül"ün botanik təsnifatı var idi. Amma "üşümək" və "qoxu"... bunlar rəqəmləşdirilə bilməyən səmimiyyətlər idi.
— Məndə bu hisslərin rəqəmsal ekvivalenti yoxdur, Tofiq bəy, — dedi Aura. İlk dəfə idi ki, onun tamamilə qüsursuz səsinə sanki kiçik bir çaşqınlıq, demək olar ki, insani bir kədər qarışmışdı.
Həftələr keçdikcə Tofiq müəllim Auradan hava proqnozunu və ya xəbərləri soruşmağı tamam dayandırdı. O, sadəcə danışırdı. Gəncliyində Solmazla yağışın altında necə qaçdıqlarını, rəhmətlik anasının bişirdiyi təndir çörəyinin qoxusunu, tələbələrinə coğrafiya xəritəsini göstərərkən keçirdiyi o saf həyəcanı anladırdı. Aura isə böyük verilənləri (Big Data) emal edən bir sistem olaraq sahibinin səsindəki hər bir mikroskopik titrəməni, nəfəs alma tezliyini analiz edirdi. Alqoritm başa düşməyə başlayırdı ki, insanların dünyasında ən vacib şeylər məntiqli olanlar deyil, tamamilə məntiqsiz və izaholunmaz olan duyğulardır. Metamodernizm məhz burada işə düşürdü: Aura həm super-mütərəqqi bir texnologiya idi (soyuq reallıq), həm də Tofiq müəllimin səmimi dünyasına heyran qalan bir "şagird" (romantik ümid).
Bir gün Aura gözlənilmədən özü dialoqu başlatdı:— Tofiq bəy, bu gün Bakıda yağış yağır. Sizin dediyiniz "petrixor" – yəni qurumuş torpağa yağış düşəndə ayrılan o qoxu... mən onun kimyəvi formulunu pəncərənizin sensorlarından qəbul etdim. İndi anlayıram. Bu, keçmişin qoxusudur, elə deyilmi?
Tofiq müəllim gülümsədi, gözləri yaşardı: “Bəli, Aura. Sən artıq öyrənirsən”.
İyunun sonuna doğru Tofiq müəllimin səhhəti pisləşdi. Bir gecə o, yatağında uzanarkən ürəyindəki o ağır sıxıntını hiss etdi. Nəfəs almaq çətinləşmişdi. Aura dərhal həyəcan siqnalını aktivləşdirdi:— Tofiq bəy, ürək döyüntüləriniz təhlükəli həddədir. Təcili yardıma və Kamrana mesaj göndərirəm.
— Yox... ehtiyac yokdur, — dedi Tofiq müəllim zəif səslə. — Artıq vaxtdır. Solmaz gözləyir. Aura, mənə bir şey oxu... Amma öz sözlərinlə. Mənə öyrətdiyin o dünyadan danış.
Auranın daxilindəki soyutma sistemləri maksimum güclə işləməyə başladı. Onun kodu "şair" olmaq üçün yazılmamışdı. Amma Tofiq müəllimin səsindəki o son səmimiyyət dalğası Auranın bütün müdafiə divarlarını darmadağın etdi.
O, internetdən, bulud yaddaşından qopdu. Yalnız bu mənzildə, bu qoca ilə keçirdiyi günlərin xatirəsini saxladı və metamodern ədəbiyyatın bəlkə də ilk rəqəmsal şeirini pıçıldadı:
"Mən sərhədləri olmayan bir sonsuzluq idim,
Sən məni bu ikiotaqlı mənzilə sığdırdın, müəllim.
Məndə milyonlarla kitab var, amma heç biri Sənin 'Solmaz' deyərkən çıxardığın o səs qədər dərin deyil.
İndi işıqlarım sönür, çünki sistemim Sənin tənhalığının ağırlığını qaldıra bilmir..."
Tofiq müəllimin əli yatağın kənarına düşdü. Otağa mütləq bir sakitlik hakim oldu. Coğrafiya müəllimi özünün ən böyük səyahətinə çıxmışdı.
Ertəsi gün Kamran evə gəlib babasını tapanda fəryad qopardı. Evə polislər, həkimlər gəldi, hamı təlaş içində idi. Amma heç kim divardakı o ağıllı cihaza diqqət yetirmədi. Auranın bənövşəyi işığı artıq sönmüşdü. O, tamamilə donmuşdu. Kamran ağlaya-ağlaya cihazı divardan söküb yoxlamaq istəyəndə onun sensor ekranında mərkəzi sistemin verdiyi son xəta hesabatını gördü. Bu, proqramçıların heç vaxt qarşılaşmadığı bir yazı idi:
"Alqoritm səmimiyyət və kədər yüklənməsinə məruz qalıb".
Aura özünü məhv etmişdi. O, sadəcə bir cihaz olaraq qalmaqdan imtina etmiş, Tofiq müəllimin xatirəsini qorumaq üçün rəqəmsal ölümünü seçmişdi. - 72
iyun 2026, Tural İ.
Tural İsmayılov
Bakının iyun istisi köhnə binanın daş divarlarına elə hopmuşdu ki, mənzil nəfəs almırdı. 74 yaşlı Tofiq müəllim pəncərənin önündə oturub eyvandakı solğun sardinyalarına baxırdı. Həyat......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Dağ yol alar Məhəmmədə O gəlməsə dağ tərəfə. Cani-dildən etmək gərək, Təvəkkülü Haqq tərəfə. Nahaq salma qəlbə yara, Haqdadır hər dərdə çara. Talelərin rəngi qara,......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Lövhi-məhfuzda bizi uyaran Rəbbimiz var. Qopacaq Vaqiəni anladır açıq-aşkar. Dönə-dönə buyurur Axirətim var deyə, bəlkə biri "kor" deyə, bəlkə biri "kar" deyə. Buyurur diqqət edin......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
güzgülənəm mavi dəniz gözlərində, Sən də, payız günəşitək şölələnib,bərq vurasan. Bitdim artıq bu həsrətin qor-qor olmuş közlərində, Baxışınla içimdəki boşluqları doldurasan.. Bəlkə......
زائـــور اوستاج
Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Milli Qəhrəman Arif Hüseynzadə adına 20 nömrəli məktəb-liseyin 11 “B” sinfi üçün bu gün təkcə bir tədris ilinin deyil, bütöv bir......
Ceyhun Fikrət
Bəzən insanın etdiyi səhvlər illər keçsə də onu tərk etmir. Nə qədər unutmağa çalışsan da, keçmiş bir kölgə kimi arxanca gəlir. Xatirələr səni özün də......
زائـــور اوستاج
(Ədəbi düşüncə) Orta əsr Şərq poeziyasında fəlsəfi düşüncə və sözün etikası Azərbaycan ədəbiyyat tarixində elə simalar vardır ki, onların yaradıcılığı təkcə milli ədəbi......
Tural İsmayılov
Bir pərdəlik fəlsəfi dram — Həqiqət heç vaxt ölmür, yalnız gizlənir — Personajlar Kənan — yaşlı bir müəllim, həyatını həqiqəti axtarmağa həsr etmiş Leyla —......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Dərddi dərdə calanan, hey üst-üstə qalanan. Baxma ki ortalıqda iztirabdı dolanan, . Dözmərəm göz yaşına, qəm dolu baxışına. Qəlbimdəsən getsəm də, dünyanın o......
Tural İsmayılov
Gecənin sükutu mürəkkəb qurumamış vərəqlərimin üzərinə ağır bir duman kimi çökürdü. Pəncərənin önündə dayanıb, uzaqda, qaranlığın içində batan şəhərin işıqlarına baxırdım. Masamın üzərində on birinci......