- 《Bir Türk Millətçisinin Stalinlə İxtilal Xatirələri》
- Şümşəd Hüseynova
-
Bir müddət əvvəl Məmməd Əmin Rəsulzadənin "Bir Türk Millətçisinin Stalinlə İxtilal Xatirələri" adlı kitabın bitirdim. Kitab oxuyan zaman kitabı yazmağı sevməməyimə rəğmən bu kitabı qeydsiz oxumaq münkün deyildi. Elə ilk qeydim "ixtilal" sözünün mənasın araşdırmaq oldu. Günlük həyat da heç istifadə etmədiyimiz, lakin az olsa belə qarşımıza çıxan həmin söz. Söz ərəb mənşəli olub, "Qarışıqlıq, qarğaşalıq, hərc-mərclik, iğtişaş. Cahan müharibəsi," mənasını verir. Bu isə dilimizə gələn əcnəbi sözlərin çox olmasının və bəzilərinin mənasını bilməməyimizin nümunəsidir
Kitaba başladığım ilk anlarda diqqətimi çəkən Stalinin özünə götürdüyü qeyri-rəsmi ad oldu. Hansı ki Rəsulzadə onu bu ləqəbi ilə tanıyırdı. Bildiyimiz üzrə Stalin sonralar özünə bu adı götürmüşdü. Koba, adını isə gürcü yazarı olan Aleksandre Kazbeqinin "Ata qatili" romanında olan qəhrəmanlardan biridir. Qəhrəman kitab da çarlığa qarşı mücadilə edən çete qəhrəmanının adıdır. Məncə Stalin niyə bu qeyri-rəsmi adı götürdüyü göz önündədir.
Rəsulzadənin nələr etdiyini Azərbaycanın qurucusu olduğun bilirik. Savadına, siyasətinə bələdik. Yüzlərlə insanın ölmünə səbəb olan insan Rəsulzadəyə qarşı nə üçün bu qədər yaxşı davranış göstərirdi? Halbuki onu ölmə buraxa bilərdi hətta özü belə öldürə bilərdi. Hətta kitab da bir xatirədə belə bir hadisə keçir. "Təkamül" qəzetəsinin bir toplantısın da Rəsulzadə də iştirak edirdi və müzakirələr rusca idi. Hər kəs mükəmməl rusca danışmadığı kimi Rəsulzadə də qramer və üslub xətaları edirdi. Rəsulzadə məruzəsində təmsil etdiyi milli müxalifət cəryanının anladığı taktika icabı olaraq baltanı çarlığın da kökünə vuran bolşevizik görüşünə üstünlük verən bir ifadəsi vardı. O zaman menşevik olan Vışinski Rəsulzadənın bu məruzəsin həzm edə bilmir və onun üslubuna takılır (sataşır). Koba (Stalin) isə dərhal"
- Haydi, yoldaş Vışinski, bir çıxıb türkcə, azərbaycanca danış, baxaq kim daha ədəbi danışır?... - deyə ona qarşılıq verir.
Diqqətimi çəkən məqamlardan biri də Rəsulzadəni həbsdən çıxardıqdan sonra qatarda yaşanan bir andır. Vaqonda olarkən Rəsulzadənin yazdığı bu cümlə "Azərbaycanın qara kürüsünü qırmızı vaqonda öz halal malımız kimi yeyirdik." Mənə bir çox şeyi sətr altı ötürdü.
Ümumiyyətlə, kitab da bir çox xatirələr var ki həmin dövrün və Stalinin iç üzün bizlərə göstərir. Kütləvi terror tərəfdarı olan Stalin tarixin tozlu səhifələrin də bəzilərinə görə qəhrəman bəzilərinə görə qatil qaldı. Təbii ki, qəhrəman o insanlara görədir ki Stalinin qurduğu ssenarilərə inanan təbəqədir. Lakin mən bir şeyi qəbul edə bilmirəm yüzlərlə insan qatili, bütün dinləri inkar edən kommunist dinin bir peyğəmbəri sayılan, Çingizlərə və Neronlara rəhmət oxutduran şəxsin hazırda belə bəziləri tərəfindən ehtiramla anılması, hələ də öz statusun saxlaması və onu daha çox azərbaycanlıların tanıması, ancaq Rəsulzadənin unudulması. Stalin tarix üçün böyük şəxsiyyətdir. Ancaq hazırda hər kəs Stalini tanıyır, fəqət Rəsulzadəni az insan bilir. Mən Rəsulzadə ilə Stalini müqayisə etmirəm. Bunu etmək düzgün sayılmaz. Çünki Stalin namını bütün dünyaya salmış şəxsiyyətdir. Fəqət mən elə düşünürəm ki, öz tarixini bilməyən qurucusunu tanımayan kəs üçün Stalinin həyatı və siyasəti o qədər maraqlı olmaz. Ümumiyyətlə, stalinizimi yaxşı bir şəkildə anlamaq üçün onun haqqında yazılan xatirələri, kitabları oxumaq lazımdır.
- 563
iyul 2024, Şümşəd H.
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
O gün Şəkiyə getdik, Yaxşı görək, daa dimə. Eşit,gör nə eşitdik, Yaxşı görək, daa dimə. Xan qayıdıf gəlitdi, Halımıza gülütdü. Bə diyirdoz ölütdü? Yaxşı görək,......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Bu yerlərdə bir el var, Bilooz,diyim haindi. Burda şipşirin dil var, Cözoo yiyim haindi. Hayva böyun əyitdi, Sararalıtdı,dəyitdi. Ceem cööm cəlitdi? Toydan ciyim haindi. Giriş......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Gəl açaq biz xoruza bir qafiyə , Quqquluqu. Hələ kimsə yazmayıb,sirr qafiyə Quqquluqu. Paylaşır öz səsini mələk gördükdə bu qərib, Dərk etməz insan oğlu dürr......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Niyə kinli olduğun soruşdular dəvədən. Dəvə də,hirsli-hirsli tez çıxdı hövsələdən. Dedi: -mən bu həyatın acısını yaşadım, Duz dedilər daşıdım. Qənd dedilər daşıdım. Canla-başla getmişəm ağamın......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Alar qucağına bizi bu dünya, Biz ona lap körpə yaşdan . Açıb vərəqlərik hər səhifəsini, Çalışıb əvvəldən,başdan . Aldadar dünyanın ləzzəti,duzu, İstərik çoxunu,bəs edər azı.......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
gizlədər hər sirrini. Saxlar əl çatmaz yerdə zinətini,dürrünü. Baxıb göyün üzünə, sinəsi qübar eylər. Pıçıldaşar ləpələr, həya eylər,ar eylər. ,......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Biri vardı, biri yoxdu, olan səndin, olmayansa sənsiz günüm. Nə azıydı,nə çoxuydu, səndən qeyri gün yoxuydu başqasını düşünüm. Bir sən vardın, düşüncəmin sənsiz günü yox......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Öz könül bağına baxsan azacıq, Görərsən ətirli çiçəkdi . Alıb ətrafını qönçə,tumurcuq, Açılan təzətər ləçəkdi . sız bir dünya dəyməz gözünə, Kimdi sığdırmayan onu özünə?......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Görərsən gəzsən əgər dünyada bir danə Bakı. Xəzərin sahilində bərq vuran dürdanə Bakı. Xəzərdir badəsində meyxoş edən piyaləsi, Əyləşibdir taxtında bənzəyir sultanə Bakı. Canıının parçasıdır......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Burda hər tərəfi qar örtüb gülüm, Yenə xəyallarım baş alıb göyə. Birgə seyr edəydik,istədi könlüm, Düşündüm sən qarı sevirsən deyə. Qartop oynayaydıq uşaqlar kimi, Ayaq......