...
  • Tarixi dramlar
  • Firuz Mustafa




  • Firuz Mustafa



    TARİXİ DRAMLAR





    TARİXİN KÖLGƏSİ

    SAVAŞ FƏSLİ

    ÜÇÜNCÜ SAHİL

    QARA ZOLAQ











    Bakı-2026





    Firuz Mustafa


    tarixi dramlar

    Redaktor: Fazil N. Mustafayev

    Yeni kitaba
    Firuz Mustafanın
    Dörd tarixi dramı daxil edilmişdir.
    Əsərlərdə hadisələr 20-ci əsrin müxtəlif mərhələlərində
    cərəyan edir.
    Pyeslərin əksər qəhrəmanları real tarixi şəxsiyyətlərdir.

    Bədii tərtibatçı: A. Mustafayev

    ©Firuz Mustafa.2026.390 səh.


    ISBN 978-9952-37-245-8


    "Füyuzat" nəşriyyatı.2026

    4502020000
    F-----------------2026
    009




    Bakı-2026





    TARİXİN KÖLGƏSİ
    və yaxud
    Gələcəkdən gələnlər
    (siyasi- tarixi dram-xronika)
    haqqında

    Müəllifdən

    1920-ci illərin əvvəli. On birinci Qırmızı ordunun hücumundan sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süquta uğrayıb. Bakıya soxulan bolşeviklər milli mücadilə iştirakçılarına divan tuturlar. Azərbaycanın müstəqilliyi sual altındadır. Rus imperiyasının xarabalıqları üzərində yeni qurulmuş, ömrü cəmi 23 ay olmuş müstəqil və demokratik Respublika tarixin arxivinə gömülməkdədir.

    1920-ci ilin aprelindən etibarən ölkədəki kommunistlərin “oyunlarının” əsas qayəsi Azərbaycanın müstəqilliyinə balta çalmaqdan ibarət olmuşdur. Qırmızı ordu tərəfindən işğal edilən Azərbaycan əraziləri Sovet Rusiyası tərəfindən bir müddət alver predmetinə çevrilmiş, nəticədə müstəqil Azərbaycan yad qüvvələrin əlinə keçmişdir.
    Kremldə hakimiyyət uğrunda aşkar və gizli mübarizə gedir. Rus hökumətinin başçısı, RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Vladimir İliç Lenin xəstədir. Milli Məsələlər komissarı İosif Stalin hakimiyyəti ələ keçirmək üçün bütün güc və təsir vasitələrdən istifadə etməyə hazırdır.
    Azərbaycanda yeni təşkil edilmiş hökumətin başçısı, Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin və İnqilab Komitəsinin sədri Nəriman Nərimanov xarici və daxili təhdidlərlə üz-üzə qalıb.
    Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin keçmiş rəhbəri, Milli Şuranın keçmiş sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə 1920-ci il avqustun 17-də Lahıcda həbs olunaraq Bakıia gətirilib.
    Əli minlərlə adamın qanına bulaşmış “xüsusi şöbənin” başçısı Semyon Pankratov Rəsulzadəni güllələmək üçün Nərimanovu təhdid edir. Bakı bolşevikləri bu xüsusda Moskvaya fasiləsiz olaraq teleqramlar vururlar. Kremldən gələn cavablar qısadır: “Rəsulzadə haqda qərar çıxarmağa tələsməyin. Bu məsələni Stalin yoldaş Bakıya gələndə həll edəcək”.
    Rəsulzadə ilə Stalin keçmiş inqilabçı dostlardır. Bir neçə dəfə birlikdə həbsdə olublar. Sonralar onların yolları ayrılıb.
    Vaxtilə çarizmə qarşı mübarizə aparmış əski inqilabçılar və köhnə tanışlar (yəni Rəsulzadə və Stalin) 20-ci ilin soyuq bir noyabr günü soyuq Bayıl həbsxanasında görüşürlər.

    Üzərində təxminən dörd ilə yaxın bir müddət ərzində işlədiyim, 2019-cu ilin avqust ayında başa çatdırdığım yeni əsər Azərbaycanın tarixinin qısa, mürəkkəb, faciəvi və ibrətamiz bir dövrünü əks etdirir.

    ***
    Oxuculara təqdim edilən dram-xronikada bədii fantaziyadan daha çox sənədlərə, faktlara isnad olunur. Əsərdə haqqında bəhs edilən tarixi dövrün, nisbətən az öyrənilmiş 1920-22-ci illərin mənzərəsini əks etdirən sənədli yazılara, memuar və xatirələrə geniş yer verilmişdir. Burada yeri gəldikcə Lenin, Nərimanov və Stalinin çıxış və məktublarına, xüsusən Rəsulzadənin xatirələrinə, daha sıx-sıx müraciət olunmuşdur.
    Son illərdə bizim tarixçilərin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və onun qurucuları haqda bir-birindən maraqlı, əhatəli və sanballı əsərləri nəşr edilib. Müəllif bir çox hallarda həmin əsərlərdən də faydalanmışdır. Amma orasını da nəzərə almaq lazımdır ki, indiki halda siz yalnız tarixi əsər oxumursuz. Axı hər bir bədii əsərin özünəməxsus paradiqma və məntiqi də olur.
    Sizə təqdim olunan dövrün “rəsmini” heç də gözüylə gördüyü mənzərəni adekvat qaydada əks etdirməyə çalışan bir fotoqrafın işi kimi deyil, elə həmin mənzərəni öz təxəyyülünün süzgəcindən keçirərək kətana köçürən bir rəssamın əsəri kimi qəbul edə bilərsiz.

    ***
    Əsərin janrı siyasi-tarixi dram kimi müəyyən edilmişdir. Pyesdəki bütün iştirakçıları real, tarixi şəxsiyyətlərdir. Amma orası da var ki, oxucu bu əsərdə məşhur tarixi simaları bir qədər “fərqli” rakursdan görə biləcək. Məsələn, Nəriman Nərimanovun şəxsiyyərindən bəhs edən əksər yazılarda o, daha çox “yumşaq təbiətli”, “sakit”, mötədil bir insan kimi təqdim olunur. Amma tanış olacağınız əsərdəki Nərimanov obrazı bu cür “ənənəvi” etalonu sındırır. “Bizim” Nərimanov döyüşkən bir inqilabçıdır. O, Azərbaycanı əvvəlcə Rusiyanın, sonralarsa SSRİ-nin tərkibində müstəqil görmək istəyən bir vətənpərvərdir. Nərimanovun bu cür mübariz xarakterə malik olduğunu onun çıxış, məruzə, , məqalə, məktub və teleqramlarından aydın şəkildə görmək mümkündür.
    Pyesdəki İosif Stalin obrazı da bizim bir çox əsərlərdən “tanıdığımız” tiran və despot deyildir. Nəzərdən keçirilən saysız-hesabsız materiallara istinadən demək olar ki, inqilabçı Koba ilə Baş katib Stalin arasında əsaslı fərqlər olmuşdur. Stalin 1922-ci ildən sonra, hüdudsuz hakimiyyət əldə etdikdən sonra tədricən dəyişmiş, nəticədə 20-ci əsrin amansız diktatorlarından birinə çevrilmişdir. Biz burada Baş katibə qədərki Kobanı görürük.
    Əsərdəki aparıcı obrazlardan biri də Məmməd Əmindir. Məlum olduğu kimi, Rəsulzadə ömrünün sonunadək Azərbaycanın istiqlal və müstəqillik ideallarına sadiq qalmışdır. O, təqdim olunan əsərdə müdrik bir siyasətçi, cəsarətli bir fikir adamı kimi çıxış edir.
    Adlarını çəkdiyimiz hər üç şəxsiyyəti həyatda birləşdirən və ayıran cəhətlər də kifayət qədərdir.
    Pyesdə iki qadın obrazı da vardır: Gülsüm xanım və Nadejda Alliluyeva. Müxtəlif taleli və müxtəlif xarakterli bu qadınları da birləşdirən xətlər az deyildir.
    Əsərin coşqun, narahat, mübariz, barışmaz qəhrəmanları yalnız böyük mədəniyyət problemləri ətrafında aparılan diskussiyalar zamanı “sakitləşirlər”. Axı təlatümlü tarixi mərhələdə yaşamış bu şəxsiyyətlərin hamısı bütün ömürləri boyu siyasətlə yanaşı peşəkar şəkildə ya yaradıcılıqla, ya da yaradıcılığın nəzəri problemlərinin tədqiqi ilə məşğul olmuşlar.
    Pyesdə hadisələrin gedişi və personajların taleyi 20-ci əsrin 20-ci ilindən başlayaraq ta 22-ci iləcən, yəni iki il ərzində izlənilir.
    22-ci ilin baharı məşhur siyasi xadimlərin, yəni əsərin qəhrəmanlarının hər 3-ünün həyatında dönüş nöqtəsi olur: belə ki, məhz həmin vaxt Nərimanov SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri seçilir, Stalin Sov. İKP Mk-nın Baş katibi vəzifəsi postunu tutur, Rəsulzadə isə Türkiyəyə mühacirətə gedir.

    ***
    Adi oxucu belə, asanlıqla görüb dərk edə bilər ki, bu əsərin həcmi ənənəvi pyeslərdən xeyli genişdir. Hətta, mən əsər üzərində işləyən zaman jurnalistlərdən birinin sualını cavablandıraraq yarızarafat-yarıciddi belə bir fikir demişdim: “Qələmə aldığım bu tarixi dramın həcmi çox geniş olacaq. Hesab edirəm ki, əsər (yəni “Tarixin kölgəsi”) öz “uzunluğuna”, yəni həcminə görə Ginnesin rekordlar kitabına düşə bilər”.
    Amma elə düşünmək olmaz ki, mən yalnız “oxumaq üçün” pyes yazmışam. Bu əsər həm oxu, həm də səhnə üçün hədəflənib. Təbii ki, belə bir zərurət yaranarsa, həcm və format problemini rejissorlar müəyyən edə bilər.
    Bir məsələni də xüsusilə vurğulamaq istəyirəm. Pyesdəki hadisələrin “nağılçısı”, habelə şərhçisi Məmmədəli Rəsuloğludur. Yüz il ömür sürmüş (1882-1982) bu adam mühüm tarixi hadisələrin iştirakçısı və müşahidəçisi olub. Pyesdə bir çox hadisələr onun dilindən nəql olunur. Bu əsərdə Rəsuloğlu konkret bir bədii personaj olmaqla yanaşı, həm də bir təhkiyəçi, salnaməçi və tarixçi obrazıdır. Əlbəttə, bu personaj həm də müəllifin fikirlərinin daşıyıcısıdır. Və elə bu səbəbdən əsərin səhnələşdirməsi prosesində həmin obrazı, habelə onun müfəssəl və geniş şərhlərini, zərurət olarsa, qismən ixtisara salmaq mümkündür.
















    TARİXİN KÖLGƏSİ
    və yaxud
    GƏLƏCƏKDƏN GƏLƏNLƏR
    (siyasi- tarixi dram-xronika)

    Əsərin iştirakçıları


    Məmməd Əmin. (Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə) 31 yanvar 1884-cü ildə Bakının Novxanı kəndində anadan olub – 6 mart 1955-ci ildə Türkiyədə, Ankara şəhərində vəfat edib. Milli Məsələlər Komissarlığının müvəkkili. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-1920-ci illərdə ) rəhbəri. Milli Şuranın sədri.

    Nəriman Nərimanov. (Nərimanov Nəriman Kərbəlayi Nəcəf oğlu) 14 aprel 1870-ci ildə Gürcüstanda anadan olub – 19 mart 1925-ci ildə Moskvada vəfat edib. Milli Məsələlər Komissarının müavini. 1920-1922-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Baş naziri (XKS-nın sədri). SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri.

    İosif Stalin. (İosif Vissarianoviç Stalin) 18 dekabr 1879-cu ildə Gürcüstanda, Qori şəhərində anadan olub - 5 mart 1953-cü ildə Moskvada vəfat edib. Milli Məsələlər Komissarı. Sov. İKP Mk-nın (1922-1953-cü illərdə) Baş katibi.

    Rəhim bəy. ( Rəhim bəy Alı ağa oğlu Vəkilov) 1898-ci ildə Qazax qəzasının Salahlı kəndində anadan olub - 1934-cü ildə intihar etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentinin ən gənc üzvü. İstiqlal Bəyannaməsinin mətninin müəllifi.

    Dadaş bəy. (Dadaş Əbdül Hüseyn oğlu Həsənov (Həsənzadə). 1897-ci ildə Şuşa şəhərində tacir ailəsində doğulmuşdur - 1927-ci il yanvar ayının 28-də Solovki həbs düşərgəsində güllələnmişdir. Müsavat partiyasının gizli fəaliyyət göstərən müqavimət təşkilatının fəal üzvlərindən biri. İxtisasca həkim.

    Gülsüm xanım. (Gülsün Əliyeva-Nərimanova). Nəriman Nərimanovun arvadı. 1898-ci ildə Bakıda doğulub - 1953-cü ildə Moskvada vəfat edib.

    Nadejda Alliluyeva. (Nadejda Sergeyevna Alliluyeva) İosif Stalinin arvadı. Xalq Komissarları Sovetinin İşlər İdarəsində katib (Leninin katibəsi). 1901- ci ildə Bakıda doğulub - 1932 ci ildə Moskvada intihar edib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. (Məhəmməd Əli Əbdüləziz oğlu Rəsulzadə). 7 aprel 1882-ci ildə Bakının Novxanı kəndində doğulmuş - 3 fevral 1982-ci ildə Türkiyədə, İstanbul şəhərində vəfat etmişdir. Rusiya Milli Məsələlər Komissarlığı nəzdindəki kooperativin işçisi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament üzvü. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əmisi oğlu. Jurnalist, publisist.


    Artıq qeyd olunduğu kimi, əsərdə baş verən hadisələrin böyük bir qismi Məmmədəli Rəsulzadənin dili ilə nəql edilir.

    Səhnədə geniş məkan və sonsuzluq. Divarda iri bir təqvim. Təqvimin üstündə əks olunmuş iri rəqəmlər:
    1982.

    Təqvimin önündə yaşlı bir kişi. Bu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament üzvü, qocaman jurnalist Məhəmmədəli Rəsulzadədir. Məmmədəli bəy əvvəllər Azərbaycan, sonralarsa Türkiyə mətbuatında əsasən Rəsuloğlu imzası ilə tanınıb. O, Məmməd Əmin Rəsulzadənin əmisi oğludur. Məmmədəli Rəsuloğlu tədricən, asta addımlarla səhnənin önünə gəlir. Əlində tutduğu jurnalı vərəqləyir. Əvvəlcə sakit, sonra qismən sürəkli şəkildə danışmağa başlayır. O, əsər (yəni tamaşa) boyu sərbəstdir. Danışır, susur, çay və ya qəhvə içir, yaxınlıqdakı kresloda əyləşir, gəzişir, fikrə gedir, hətta, arada səhnəni tərk edir. Əsərin iştirakçıları sanki onu görmürlər. Əslində isə əsərdə baş verən hadisələri öz təhkiyəsi ilə bir-birinə “bağlayan” məhz Məmmədəli Rəsulzadədir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mən uzun, çox uzun bir ömür yaşamışam. Bu il düz yüz yaşım tamam olacaq. Kimləri görməmişəm bu dünyada? 20-ci illərdə Moskva Kremlində Lenin, Stalin, Nərimanov tez-tez gördüyüm adamlar idi. Trotskini, Zinovyevi, Kamenevi, Buxarini, Kirovu, Orcanikidzeni, Kalinini, Kaqanoviçi, Mikoyanı, Voroşilovu, Rıkovu da görmüşəm, hətta, onlardan bir çoxu ilə salam-kəlamım, ünsiyyətim olub. Türkiyənin soltanı İkinci Xəlifə Əbdül-Məcidi həyatda görmüşəm, Demokratik Tütkiyənin rəhbərlərindən Mustafa Kamal Paşa və Mustafa İsmət İnönü tanıdığım adamlar olub. İran şahı Şahənşah Sultan Əhməd şah , habelə Rza xan və Rza şah Pəhləvilər, Fransa prezidenti Aleksandr Milyeran, Rumıniya kralı Birinci Kral Ferdinand, Almaniyanın reyx kansleri Vilhelm Kuno, Bolqar çarı Üçüncü Boris, Avsraliya İttifaqının kralı Kral Georq, İtaliyanın Baş katibi Benite Mussolini mənim həyatda görüb söhbət etdiyim insanlardır.
    Azərbaycanın müstəqilliyi yolunda canlarını belə əsirgəməyən Topçubaşov, Usufbəyov, Ağaoğlu, Hacınski, Qarabəyov, habelə Şıxzamanovlar, Hacıbəylilər, Vəkilovlar yaxın dostlarım idi.
    20-30-cu illərdə Haqverdiyev, Mirzə Cəlil, Çəmənzəminli, Ömər Faiq, Cəfər Cabbarlı, Sanılı, Əhməd Cavad, Abdulla Şaiq, Süleyman Sani, Cavid, Nəzərli, Simurğ, Seyid Hüseyn kimi maarifçi və yazıçılar tez-tez görüşdüyüm tarixi şəxsiyyətlərdir.
    Azərbaycanın o vaxtki kommunist rəhbərləri Bağırov, Qarayev, Sultanov, Musabəyov, Mirzə Davud, Axundov, İldırım, Ağamalıoğlu da mənim yaxından tanıdığım adamlar olub.
    Dediyim kimi, yaşım yüzə çatıb. Ömrümün qüruba çatdığını hiss edirəm. Elə bu səbəbdən də fürsətdən istifadə edərək, görüb-eşitdiklərimi, şahidi olduqlarımı insanlarla bölüşmək istəyirəm.




    Təqvimin üstündəki iri rəqəmlər dəyişir:
    “1982” rəqəmini
    “1920” yazısı əvəz edir.





































    1.
    BAKI.
    1920-ci il.

    Payızın rənginə bürünmüş şəhər peyzajı.
    Bağ. Yaxınlıqdan ensiz yol keçir. Uzaqdan boz təpəlik və həmin təpəliyin sinəsi boyu səpələnmiş kiçik evlər görünür.

    Rəhim bəy. Dadaş bəy, bəlkə doktor öz kabinetində imiş? Bəlkə heç səninlə görüşmək istəməyib? Hətta, olsun ki, orada səni aldadıblar?
    Dadaş bəy. Köməkçisindən soruşdum ki, yoldaş Nərimanovla görüşmək olar? O bildirdi ki, doktor yerində deyil. Lap dəqiq söyləsəm, belə dedi: “Yoldaş Nərimanov Mərkəzdən gələn hörmətli qonaqları qarşılamağa gedib”.
    Rəhim bəy. Mərkəz... Qırmızı Moskvanın bir adı da Mərkəz olub. İnnən sonra bu millətin qulağı Mərkəzin əlində qalacaq.
    Dadaş bəy. Ta demə...
    Rəhim bəy. Günah özümüzdədir.
    Dadaş bəy. Yəni kimdə?
    Rəhim bəy. Elə hamımızda. Gərək onları Bakıya buraxmayaydıq.
    Dadaş bəy. Bəyəm biz buraxdıq onları? Ya biz çağırdıq? Ağlınca o bolşevik cəlladlar Bakı kimi yağlı bir tikəni heç əldən buraxardılar? Özün görmədin üstümüzə necə top-tüfənglə gəldilər? Alçaqlar hələ parlamenti də gülləboran etmək istəyirdilər.
    Rəhim bəy. Axı onları çağıranlar da vardı. Deyirdilər ki, “Qızıl ordu” nə qədər tez gəlsə, bizə bir o qədər yaxşıdır. Buyur, bu da sənə çağırdığın qırmızı ordu.
    Dadaş bəy. Sən bunu kimə deyirsən? Mənə?
    Rəhim bəy. Yox, Əliheydərə... Əliheydər Qarayevə və bütün qaraniyyətlilərə...

    Gülürlər.

    Dadaş bəy. O qaraniyyət Qarayev öz dəstəsi ilə parlamentə soxulanda görmədin nə həngamə, nə oyun çıxartdı?
    Rəhim bəy.Gördüm... Əmin bəyə dedi ki, buranı tez tərk edin, yoxsa gözünüzü çıxardaram. Əmin bəy gülümsəyib dedi ki, tezliklə sənin gözünü özününkülər çıxaracaq. Əliheydər çaşıb qaldı. Soruşdu ki, özümüzünkülər kimdir? Əmin bəy dedi ki, bolşeviklər.
    Dadaş bəy. Eşitdiyimə görə, indi Əliheydər öz inqilabçı dostları ilə də yola getmir. Xüsusən, Nərimanovla.
    Rəhim bəy. Nədir? İndi nə istəyir?
    Dadaş bəy. Nə istəyəcək? Vəzifə.
    Rəhim bəy. Axı onun vəzifəsi var, Dadaş bəy.
    Dadaş bəy. O, Nərimanovun yerinə göz dikib. Deyir ki, Leninin Moskvada əyləşdiyi kresloya Bakıda mən sahib olmalıyam. Burada bəziləri Nərimanova “Şərqin Lenini” deyəndə heç bilirsən Əliheydər necə özündən çıxır?..
    Rəhim bəy. Yəqin özünü Leninin yerində görür...

    Gülürlər.

    Dadaş bəy. Əliheydər dedin, yaxşı yadıma düşdü. Heç bilirsən, Əmin bəyin yeni doğulan övladının adını evdəkilər nə qoymuşdular?
    Rəhim bəy. Eşitmişəm ki, Əliheydər qoyublar.
    Dadaş bəy. Əmin bəy bu xəbəri eşidib çox qeyzlənib. Deyib ki, o nə addır elə? Əlbəttə, o, Əliheydərə görə belə deyib... Yoxsa adın bir dəxli yox. Belə götürəndə bu da özünə görə bir addır.
    Rəhim bəy. Elədir. İnşallah, Məmməd Əmin bəy həbsdən azad olar, evinə qayıdar, uşağa öz istədiyi adı qoyar.

    Əvvəlcə at ayaqlarının səsi, sonra maşın uğultusu eşidilir.

    Dadaş bəy. Görürsən?
    Rəhim bəy. (Boylanır). Görürəm.
    Dadaş bəy. Bəs maşındakıları necə?
    Rəhim bəy. Yox. Onları seçə bilmirəm.
    Dadaş bəy. Hə, odur... Görə bilirsən? (Boylanır). Düşürlər... Qabaqdakı Nərimanovdur... Ortadakılar Orconikidze ilə Kobadır... Deyəsən, sonda düşən Mikoyandır.
    Rəhim bəy. Bilmirsən, onlar Bakıya nə üçün gəliblər?
    Dadaş bəy. Nəyə gələcəklər ki? Neftin iyinə yığışıblar... Ac Rusiyaya indi neft hava-su kimi lazımdır. Nərimanov özü onlara dedi ki, buyurun, neftin sahibi sizsiniz...
    Rəhim bəy. Hə, bir vaxt elə demişdi. Sonra deyəsən fikrini dəyişdi... Gəl gedək buradan. Doktor bizi görsə yenə pərt olacaq.
    Dadaş bəy. Niyə pərt olur ki?
    Rəhim bəy. Zənnimcə, Əmin bəyi həbsdən qurtarmağa gücü çatmır. Buna görə əndişələnir. Allah bilir, bəlkə də doktor özünü yalandan belə aciz göstərir...
    Dadaş bəy. Bax buna deyərlər oyuna düşmək, paza keçmək... Yəni ölkənin başçısı olasan, özünün də başçılıq etdiyin məmləkətdə sözün keçməyə. Fəlakətdir, vallah, fəlakət.
    Rəhim bəy. Elə söhbət ondan gedir də...

    Dadaş bəy və Rəhim bəy danışa-danışa gedirlər.




















    2.
    Səhnə dəyişir.

    Nərimanovun kabineti.
    Stalin və Nərimanov. Onlar ayaqüstə söhbət edirlər.
    Stalin arada trubkasını tüstülədir.

    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Nərimanov, indi keçək o biri məsələyə. Burada Məmməd Əmin Rəsulzadəyə münasibət necədir?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, əgər söhbət mənim münasibətimdən gedirsə, Rəsulzadə ilə heç bir şəxsi ixtilafım yoxdur. Biz yalnız siyasi mövqelərimizə görə bir-birimizi qəbul etmirik.
    İosif Stalin. Unutmayaq ki, vaxtilə Rəsulzadə bizim ideya dostumuz olub.
    Nəriman Nərimanov. Şübhəsiz.
    İosif Stalin. Mənə verilən məlumata görə indi o, həbsxanadadır.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, o, həbs olunub.
    İosif Stalin. Mən bu gün onunla görüşmək istəyirəm.
    Nəriman Nərimanov. (Susub bir müddət Stalini diqqətlə süzür). Rəsulzadəni görmək çətin məsələ deyil. Amma bu görüşdə məqsədiniz nədir, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Onunla bəzi məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparmaq istəyirəm, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Fikir mübadiləsi? Rəsulzadə ilə? (Gülümsıyir). Əgər sirr deyilsə, o nə məsələdir elə?
    İosif Stalin. Məncə Rəsulzadə bizimlə əməkdaşlıq edə bilər.
    Nəriman Nərimanov. “Əməkdaşlıq?..” Çətin... Daha doğrusu, bu, mümkünsüz bir işdir.
    İosif Stalin. Nədən bilirsiniz bunu?
    Nəriman Nərimanov. Mən Əmin bəyi pis tanımıram. Doğrudur, vaxtilə bir cəbhədə olmuşuq. Bilirəm, onun Sizinlə də xoş münasibəti vardı. Amma o, indi başqa bir yolun yolçusu, başqa bir ideyanın adamıdır.
    İosif Stalin. Bunu bilirəm. Mənə çatan məlumata görə, yaxın dostları onu hələ də ömrü cəmi iki il çəkən bir dövlətin vuran ürəyi, düşünən beyni hesab edirlər. (Pauza). Amma indi dövran dəyişib. Belə hesab edirəm ki, ən böyük müəllim elə zamanın özüdür. (Mənalı-mənalı gülümsəyir). Yaxşı ki, indiyəcən Rəsulzadəni güllələməyiblər...
    Nəriman Nərimanov. Burada onun aradan götürülməsini istəyənlər çoxdur. Mərkəzə də bu barədə çoxlu teleqramlar vurulub. Bu məsələ ilə bağlı Pankratov dəfələrlə mənə müraciət edib. O, Məmməd Əminə nifrət edir. Halbuki Rəsulzadə ilə onu bağlayan heç nə yoxdur. Amma mən...
    İosif Stalin. Pankratov, deyəsən, özünü burada əsl dəniz qulduru kimi aparır. (Əsəbi). Mən ona vaxtilə ona öz sözümü demişəm. O, öz cızığından çox çıxıb...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Semyon Pankratov 1920-ci ilin aprel ayının 27-də Azərbaycanı işğal etmək məqsədilə şimal sərhədlərindən ölkə ərazisinə soxulan Rusiyanın XI Qırmızı ordusunun Xüsusi şöbəsinin rəisi, bolşevik istilasının ilk günlərindən 1920-ci ilin iyun ayına qədər isə Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri olmuş keçmiş Qara dəniz matrosu. Azərbaycanda ilk kütləvi qırğınların, milli hökumət üzvlərinə işgəncələrin, sui-qəsdlərin və repressiyaların əsas təşkilatçılarından biri kimi tanınırdı.

    Nəriman Nərimanov. Hər necə olsa da Rəsulzadə dövlətin başında durub, Milli Şuranın sədri olub.Yəqin Sizə o da məlumdur ki, Rəsulzadə təkcə burada deyil, İranda da böyük nüfuz sahibidir. İran Kommunist partiyasının rəhbərliyi Rəsulzadənin məsələsi ilə daim maraqlanır.
    İosif Stalin. Bunları bilirəm... Yoldaş Nərimanov, yeri gəlmişkən, mənim Bakıya gəlişiminin başlıca səbəblərindən biri də İran inqilabçıları ilə bağlıdır. Lenin yoldaş İranda Baş verən proseslərə çox diqqətlə yanaşır.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Koba, yəqin ki, İranda Səttarxanın rəhbərliyi altında on ilə qədər davam edən mübarizənın acı sonluğu Sizə yaxşı məlumdur.
    İosif Stalin. Bilirəm. Səttarxan güclü sərkərdə idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Səttarxan 1866-cı ildə İranın Azərbaycan bölgəsinin Qaradağ vilayətində, Bişək kəndində tacir ailəsində anadan olub. 1905-1911-ci illərdə baş vermiş Məşrutə hərəkatı Səttar xanın adıyla bağlıdır. Aldığı güllə yarasından 1914-cü il noyabr ayının 9-da Səttar xan vəfat edir və Tehranın Şah Əbdüləzim qəbiristanlığında dəfn olunur.

    Nəriman Nərimanov. Artıq Səttarxan yoxdur. Səttarxandan iki il sonra onun yaxın silahdaşı Bağır xan da həlak oldu.
    İosif Stalin. Bilirəm. O, həbi şuranın beş üzvündən biri idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bağır xan 1862-ci ildə Təbrizin Xiyaban məhəlləsində yoxsul bir ailədə anadan olmuşdur. Səttarxanın yaxın silahdaşı, 1905-1911-ci illər Məşrutə inqilabının rəhbərlərindən biri olub. O, 1916-cı ildə bir kürd irticaçıları tərəfindən öldürülmüşdür.

    Nəriman Nərimanov. İki ay əvvəl Şeyx Məhəmməd Xiyabani də öldürüldü.
    İosif Stalin. Biz bu münasibətlə onun silahdaşlarına başsağlığı verdik. Bu, əlbəttə, İran inqilabı üçün ağır itkidir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şeyx Məhəmməd Xiyabani 1879-cu ildə Təbriz yaxınlığındakı Xaminə kəndində doğulmuşdu. Məşrutə hərəkatının məğlubiyyətindən sonra Şeyx Məhəmməd Xiyabani Xorasanda, Mahaçqalada, Bakıda və Tiflisdə yaşayıb siyasi fəaliyyətini oralarda davam etdirmiş, sonra Təbrizə qayıtmişdi. O, var gücüylə Demokrat Partiyasının fəaliyyətini genişləndirməyə çalışırdı. 1919-cu ilin avqustunda Şeyx Məhəmməd Xiyabani Azərbaycan Demokrat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinə sədr seçildi. 1920-ci il aprelində Şeyx Məhəmməd Xiyabani "Azadıstan" ("Azadlıq ölkəsi") adlı dövlətin qurulacağını bəyan etdi. 1920-ci il sentyabrın 12-də irtica qüvvələri Təbrizə hücum etdi, sentyabrın 14-də Xiyabani öldürüldü, onun tərəfdarları həbs olundu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bolşeviklər tərəfindən devrilməsi Xiyabaniyə çox üzücü təsir bağışlamışdı.

    Nəriman Nərimanov. Xiyabaninin ölümü elə bizim üçün də ağır itkidir.
    İosif Stalin. Amma onun apardığı mübarizənin bəzi momentləri qəbuledilməz idi.
    Nəriman Nərimanov. Bu, təbii bir haldır. Hər xalqın özünün səciyyəvi cəhətləri olduğu kimi, onun inqilabçılarının apardığı mübarizənin də öz fərqli xüsusiyyətləri olmalıdır.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bilmirəm siz hansı fərqlərdən danışırsız. Fakt budur ki, Xiyabani bolşeviklərin fəaliyyətinə şübhə ilə yanaşırdı.
    Nəriman Nərimanov. Buna şübhəkarlıqdan daha çox, ehtiyatkarlıq demək olar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şeyx Məhəmməd Xiyabani Azərbaycan demokratiyasına İranı azad edəcək qüvvə kimi baxsa da, xalqların azadlığına və müstəqilliyinə də böyük önəm verirdi. O, hər bir xalqın müstəqilliyinə xüsusi əhəmiyyət verərək deyirdi: ” Bir xalqın şərafəti üçün birinci şərt onun müstəqil olmasıdır. Müstəqil olmayan bir xalqın əzmi və hörməti yoxdur.”
    Xiyabani Sovet Azərbaycanda cərəyan edən hadisələrə biganə deyildi. AXC-nin devrilməsi Təbriz üsyanı ilə eyni vaxta düşdü və Xiyabanini Bakıdakı 28 aprel çevrilişi çox ağrıtdı.

    İosif Stalin.Əlbəttə, mən belə hesab edirəm ki, İranda baş verən proseslərə biz nəzarət etməliyik.
    Nəriman Nərimanov. İranda inqilab indiyəcən səngiməyib. Bu gün orada Məhəmməd Tağı xanın inqilabi fəaliyyəti davam etməkdədir.
    İosif Stalin. Bizim də Məhəmməd Tağı Xan Püsyanla əlaqəmiz möhkəmdir. Tez-tez Xorasandan sevindirici məlumatlar alırıq. Bu gün Xorasan və Gilanda yaradılan yeni respublikalara yardım etməliyik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məhəmmədtağı xan Məhəmmədbağır xan oğlu Soltanzadə 7 avqust 1891-ci ildə Təbriz şəhərində doğulmuşdu. Ailə Qarabağ vilayətindəki Püsyan mahalından (indiki Qubadlı rayonundan) köçüb Qaradağa, oradan da Təbrizə getmişdi. Onların soyadı Soltanzadə olsa da, doğma yurdun adı ilə Püsyan çağırılırdılar.
    O, Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin başçılıq etdiyi Azadıstan Hərəkatında şöhrət qazanmışdır. 1920-ci ildə Məhəmmədtağı xan Xorasanda üsyan bayrağını qaldırdı və 1921-ci il aprel ayında müstəqillik elan etdi. O, Lenin ideyalarına inanırdı. Lakin çətin anda Sovet Rusiyası Püsyana arxa durmadı, əksinə ona arxadan zərbə vurdu. Belə ki, 1921-ci ildə Püşyana köməyə gedən fəhlə və döyüşçü dəstəsinin qarşısı bolşeviklər tərəfindən kəsildi. Püsyanın tərəfdarları birləşmiş ordu qüvvələri ilə döyüşdə qətlə yetirildi.

    Nəriman Nərimanov. Zənn edirəm ki, Heydər xan Əmioğlunun fəaliyyətini də izləyirsiz.
    İosif Stalin. Bəli, mənim onunla şəxsi tanışlığım da var. İran kommunistlərinin baş katibi kimi çevik fəaliyyət göstərir. (Gülümsəyib var-gəl edir). Səhv etmirəmsə o, xalq arasında “Bombaçı Heydər xan” kimi məşhurdur.
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Onu inqilabçılar “Heydər xan Bombai” deyə çağırırlar. O, əslən qafqazlıdır, türkdür. Heydər xan bir neçə dəfə Rəsulzadənin arxasınca Bakıya gəlib. Axı onlar dostdur. Əmin bəyin tutulduğunu eşidib hədsiz qeyzlənmişdi.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Bəs sonrası necə oldu?..
    Nəriman Nərimanov. Heydər xan mənimlə də görüşdü.
    İosif Stalin. Sizə nə dedi?
    Nəriman Nərimanov. Dedi ki, “Məmməd Əminin başından bir tük belə əskik olmamalıdır!” Vəssalam.
    İosif Stalin. Əslində elə mən də bu cür düşünürəm. Rəsulzadə xilas olmalı, sağ qalmalıdır. Heydər Əmoğlu düz deyir. Mən onunla məktublaşmışam...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Heydər xan Əmu oğlu (Tariverdiyev) ictimaiyyata daha çox “Heydər Əmoğlu” adıyla tanışdır. Səttarxan və Bağırxanla yaxın dost olmuş, Gilanda Mirzə Kiçiyə böyük köməkliklər göstərmişdir. İrana ilk dəfə elektriki gətirən şəxs Heydər nan Əmoğlu olmuşdur. Heydər Əmoğlu 1908-ci ildə İranda mühacirətdə olan Məmməd Əmin bəylədostlaşmışdı. O vaxtlar Güney Azərbaycanda azərbaycanlılarla kürdlərin arasında yaranan toqquşmalarda iştirak etmiş, kürdlərin Mərənd və Xoy şəhərlərindən geri çəkilmələrində onun da böyük rolu olmuşdur. İranda Kommunist Partiyası yaranandan sonra Heydər xan bu təşkilata başçılıq etdi. Gilan Respublikasının yaranmasında Seyid Cəfər Pişəvəri ilə birgə iştirak edib. 1921-ci ildə kemiş əqidə dostu Kiçik xanın adamları tərəfindən öldürülmüşdür.

    Nəriman Nərimanov. Mənə belə gəlir ki, biz Gilan Sovet Respublikasın yaşaması üçün yoldaşlara lazımı dərəcədə kömək etmirik.
    İosif Stalin. Kuçek xana necə lazımdırsa kömək göstərilib.
    Nəriman Nərimanov. Onun adı “Küçek” yox, Kiçik xandır...
    İosif Stalin. Hmmm... Bunun bir fərqi yox. Türklər kiçiyə çox vaxt belə deyirlər... Bir də ki, bizim rəsmi sənədlərdə onun adı belə gedir. Amma daha dəqiq variantı, əlbəttə, siz bilirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Bu öz yerində... Biz bilməliyik ki, Rza xan Pəhləvi hər vasitə ilə Gilan hökümətini yıxmaq istəyir.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, siz unutmayın ki, Küçek xanın başçılıq etdiyi hökuməti Cəngəli, yəni “Meşəçilər Hərəkatı” ilə yanaşı Qızıl ordu yaradıb. Yəni biz bu işlərdə çox maraqlıyıq.
    Nəriman Nərimanov. Mən bunları bilirəm, yoldaş Koba. Xəzər hərbi-dəniz donanmasının desantları orda vuruşub. Fəqət bu gün Gilanda vəziyyət elə də ürəkaçan deyil. Hətta, eşitdiyimə görə Heydər Əmoğlu ilə Kiçik xan arasında kəskin ixtilaf yaranıb.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, mən bunları yaxşı bilirəm. Niyə onu demirsiz ki, “Ədalət” partiyasının 1920-ci ilin aprel ayında keçirilən Birinci Türküstan diyar konfransında Heydər Əmioğlu məhz sizin təlimatla çıxış edirdi.
    Nəriman Nərimanov. Mən Heydər Əmioğlu ilə dünənin tanışı deyiləm ki. Bəli, gizlətmirəm, mən ona müəyyən məsləhətlər vermişəm. O, mənim millətimin oğludur.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bolşevik üçün millət və ya milli dəyərlər yüzüncü anlayışdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən özümün türk olmağımı dana bilmərəm, Koba. Eləcə də siz özünüzün gürcü olduğunuzu...
    İosif Stalin. Hesab edirəm ki, mənim mənsub olduğum millətin adı bolşevikdir. (Gülür).
    Nəriman Nərimanov. Bolşevizm bizim ən böyük əqidəmizdir.
    İosif Stalin. Mənsə bunu elə millət kimi qəbul edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Mən nə öz əqidəmi gizlədə bilərəm, nə də öz millətimi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Kiçik xan 1905-11-ci illərdə İran inqilabının iştirakçısı olmuşdur. Gilanda milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi dövründə -1920-1921-ci illərdə İran kommunistləri ilə vahid cəbhədə çıxış etmişdir. 1920-ci ilin iyun ayında Gilan respublikası müvəqqəti inqilabi hökumətinin sədri, daha sonra-1921-ci il mayın 8-də Gilan respublikası yeni hökumətinin - İnqilab Komitəsinin sədri oldu. İnqilab dalğası get-gedə genişləndiyi üçün bu hökumət bir müddət sonra özünü Persiya (İran) Sovet Sosialist Respublikası adlandırdı.

    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Nərimanov, yeri gəlmişkən, Siz Kuçek xana necə münasibət bəsləyirsiniz?
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, bu məsələdə mənim şəxsi mövqeyim hələ nəyisə həll etmir, çünki baş verən proseslərin öz məntiqi var. İkincisi, Kiçik xan özünü bolşeviklərə yaxın adam hesab edir. Üçüncüsü, İran məsələsi ilə, bildiyiniz kimi birbaşa Trotski yoldaş məşğul olur.
    İosif Stalin. Trotiski deyir ki, Kuçek xana və bütövlükdə İran xalq azadlıq hərəkatına bütün vasitələrlə kömək etməliyik. Hətta, bizim hazırda tutduğumuz əraziləri Kuçek xanın tabeçiliyinə verməklə ona yardım göstərməliyik. Əgər Kuçek xanın mübarizəsinin sonrakı uğurları üçün hərbi gəmilərin iştirakı zəruridirsə, gəmilərin üzərinə Azərbaycan respublikasının bayraqlarını sancmaq lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən Kiçik xanı qismən tanıyıram. Onun əsl adı Yunisdir. O, emosional, coşqun bir inqilabçıdır. Sizə elə gəlmirmi ki, Kiçik xan sanki bir oyuna salınıb?
    İosif Stalin. O, nə oyundur elə?
    Nəriman Nərimanov. Oyun göz qabağındadır. Trotski və Karaxan sanki bir tamaşa hazırlayıb. Bu tamaşada faciəvi qəhrəman Kiçik xandır.
    İosif Stalin. Kuçek xan özü oyun qurmağı yaxşı bacarır... Düzü, mən bilmirəm, Siz niyə belə düşünürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Belə düşünmək üçün mənim əlimdə əsas var. Sanki Kiçik xan bizə İran kommunistlərinin və digər demokratik qrupların səylərinin İngiltərəyə qarşı mübarizədə birləşdirmək üçün lazımdır.
    İosif Stalin. Bəli, bizim bir istəyimiz də budur ki, ingilislər İrandan rədd olub getsinlər. Bunu heç gizlətmirik də.
    Nəriman Nərimanov. Zahirən hər şey sanki çox sadədir. Sovet qoşunları tərəfindən işğal olunmuş Ənzəli və Rəşt kimi şəhərlərin Cəngəli hərəkatının rəhbərinə verilməsi bu gün Kiçik xanda sovetlərə münasibətdə böyük təəssürat yaradıb. Yaxşı, bəs sabah necə olacaq?..
    İosif Stalin. Siz niyə bu işlərə şübhə ilə yanaşırsız?
    Nəriman Nərimanov. Elə isə mən də sual verirəm: bəs nə üçün Gilandakı sovet ordusu rəsmən geri çağırıldı?
    İosif Stalin. Siz niyə unudursuz ki, Bakıdan və Həştərxandan göndərilən hərbi dəstələr hesabına beş min nəfərdən ibarət İran qırmızı ordusu necə, hansı çətinliklərlə yarandı?..
    Nəriman Nərimanov. Bəs sonra? Siz niyə unudursuz ki, tezliklə İran qırmızı ordusunun komandanlığı 11-ci ordunun qərargahına tabe edildi, bir az keçmiş indi bolşevik olan, keçmiş çar polkovniki Vasili Karqaretelini oraya komandan göndərdi?.. Yəqin Sizə Karqaretelinin kimliyi məlumdur. Biz onu burada Şapur soyadı ilə tanıyırıq. Bu adam vaxtilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun generalı olub.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, soyadın və yaxud keçmiş çar generalı olmağın bu məsələyə nə dəxli? Axı özünüz Lenin yoldaşa məktubunuzda yazmısız ki, biz təcrübəli hərbçılərdən istifadə etməliyik.
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, İrana biz öz milli generallarımızı göndərməli idik. İkincisi də Mirzə Kiçik xan özü, habelə onun hərbi məsələlər üzrə köməkçisi Ehsanulla xan və Xalu Qurban o qədər sadəlövh deyillər ki, bu “oyunlara” inansınlar.
    İosif Stalin. Yenə “oyun”? Görürəm, siz İran məsələsi ilə çox maraqlanırsız. (Gülür). Hətta, dostunuz Trotskidən də çox...
    Nəriman Nərimanov. Trotski ilə mənim nəinki dostluğum, heç yaxın münasibətim də yoxdur.
    İosif Stalin. (Bığını burub eyhamla). Yaxşı, qoy olsun mənim dostum. Trotski bir müddət əvvəl hər gün Lenin, Çiçerin, Kamenev, Krestinski və Buxarinə qalaq-qalaq teleqramlar göndərirdi. O, belə hesab edir ki, Xivə, İran, Buxara və Əfqanıstanda indiki anda çevriliş etmək gələcəkdə bizim üçün böyük çətinliklər yaradar.
    Nəriman Nərimanov. Trotski baş verən hadisələrə sanki teatr səhnəsindən baxır. Həyat bir az başqa cürdür.
    İosif Stalin. Mən onu yaxşı tanıyıram. Trotski hər bir şeydən, hətta faciədən belə, şəxsən yararlanmaq istəyir.
    Nəriman Nərimanov. Bəs iki nəfər rus vətəndaşının-Kojanov və Abukovun İran vətəndaşlığına qəbul edilməsinə necə qiymət vermək olar, yoldaş Koba? Bu da Trotskinin planıdır?
    İosif Stalin. Xeyr. Bu, həm də bizim plandır. Burada qəribə nə var ki? İnqilabda ümumi işin xeyrinə olan hər cür vasitəyə əl atmaq qəbulediləndir. Bir də ki, yoldaş Nərimanov, narahat olmayın, orada sizin maraqlarınızı təmin edən adam da var: Xəzər hərbi donanmasının komandanı Raskolnikovun vəkaləti ilə Müslüm İsrafilov Sovet Rusiyasının İran inqilabi hökumətinin başçısı yanında müvəqqəti işlər vəkili təyin edilib.
    Nəriman Nərimanov. Bu məsələdə mənim heç bir şəxsi marağım ola bilməz.
    İosif Stalin. Siz burada hökumətə başçılıq edirsiz. Əlbəttə, bunu hamıdan yaxşı bilirsiz ki, Azərbaycandan “xüsusi təyinatlı tatar dəstəsi” adlanan səkkizyüz nəfərlik şəxsi heyət İran qırmızı ordusunun tərkibinə daxil edilib. Bu da onu göstərir ki, “İran məsələsi” daim diqqət mərkəzindədir.
    Nəriman Nərimanov. Yaxşı, yoldaş Stalin, siz Məmməd Həsən Sultanzadənin Gilandakı proseslərdə fəallaşması və onun mərkəz tərəfindən himayə edilməsinə necə baxırsız?
    İosif Stalin. Təbii baxiram. Sultanzadə Kommunist İnternasionalının İcraiyyə Komitəsinin üzvüdür. Necə bəyəm?
    Nəriman Nərimanov. Bu adamın əsl ad-familiyası Mikaelyan Avetis Sultanoviçdir.
    İosif Stalin. Yoldaş, Nərimanov, axı mən dəfələrlə demişəm, əsl bolşeviklərin vətəni və milləti olmur.
    Nəriman Nərimanov. Axı öz azadlığı uğrunda mübarizə aparan bir millətə başqa bir millətin nümayəndəsinin rəhbərlik etməsi nə dərəcədə doğru ola bilər?
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bəyəm hər hansı türkün və ya gürcünün başqa millətlərin inqilabi işində ön cəbhədə olması yasaq olunmalıdır?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, biz rus proletariatı ilə eyni məkanda eyni taleni yaşayırıq.
    İosif Stalin. Axı Persiya ərazisində də sizin çoxlu soydaşlarınız, qardaşlarınız yaşayır.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, orada yaşayanların çoxu türk əsilli əhalidir.
    İosif Stalin. Səhv etmirəmsə, Siz özünüz də əslən Cənubi Azərbaycandansız. Yəni atanız Arazın o tayından gəlib...
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Doğrudur. Amma şəxsən mənim üçün “o tay-bu tay” anlayışı yoxdur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanovun ulu babası (onun da adı Nəriman olub) əslən “o taydan”, Cənubi Azərbaycanın Urmiya mahalındandır.
    O, Gürcüstana gələndən sonra XVII əsrdə Kaxetiya valisi I İraklinin sarayında “sabitqədəm” eşik ağası olmuşdur.
    Kərbəlayi Nəcəfin atası (Nərimanovun babası) Allahverdi bəy XIX əsrdə Zaqafqaziyada tanınmış musiqi xadimlərindən biri olub. Onun məlahətli, xoş səsi vardı. Allahverdi bəy gürcü, erməni və Azərbaycan xalq mahnılarını məharətlə oxuyardı. O, məşhur gürcü şairi Nikolos Barataşvilinin atası ilə yaxın dost, Aleksandr Çavçavadze və Qriqol Orbeliani ilə tanış idi. Şair Qriqol Orbeliani Allahverdi bəyin bütün Gürcüstanda məşhur tarzən olduğunu öz müxəmməsində ehtiramla qeyd etmiş, Şahzadə İohan isə “Kalmasoba” dastanında şah İohan Xelaşvilinin Gürcüstanda Şulaver kəndində, şahanə bir məclisdə məşhur tarzən-xanəndə Allahverdi bəylə görüşdüyünü məhəbbətlə qələmə almışdır. Şah İohan Allahverdi bəyin məlahətli səsinə və məharətlə tar çalmasına heyran qalmışdır.
    Gürcüstan vilayətinin hökmdarı II İrakli “ xoş ləhcəli” xanəndənin pərəstişkarlarından idi. O, Allahverdiyə bəyzadəlik mənsəbi vermiş, ona hörmət və ehtiramla yanaşmışdır. Allahverdi bəy bütün ömrü boyu Tiflisdə böyük zövqlə tikdirdiyi ikimərtəbəli mülkdə yaşamışdır.
    Kərbəlayi Nəcəf tiflisli Hacı Məmmədqasım Zamanovun qızı Həlimə xanımla evlənmiş, nümunəvi ailə həyatı qurmuşdur.

    İosif Stalin. Mənim üçünsə, ümumiyyətlə, milli anlayış mövcud deyil. Mən iki millət tanıyıram: bolşeviklər və bolşeviklərin düşməni. Mən elə Arazın o tayındakı fəhlə və kəndlilərə də öz millətim kimi yanaşıram.
    Nəriman Nərimanov. Bəs elə isə oradakı sadə adamlara nə üçün divan tutulurdu?
    İosif Stalin. Anlamıram. Kimdir onlara divan tutan?
    Nəriman Nərimanov. Məsələn, Raskolnikov və onun dəstəsi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Fyodor Raskolnikov (əsl familiyası İlin) avantyurist bir şəxs idi. 1892-ci ildə Sankt-Peterburqda doğulub. Əvvəllər jurnalist fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdu. Politexnik institutda təhsil almışdı. 19 iyun 1919-cu il tarixdə Astraxan-Xəzər hərbi donanmasına, 31 iyuldan Volqa-Xəzər hərbi donanmasına rəhbərlik edib. İrana daxil olan ordu Raskolnikovun rəhbərliyi altında bir sıra hərbi əməliyyatlar keçirmişdi. Bunlardan ən başlıcası kimi Gilan və Ənzəli civarında gedən döyüşləri qeyd etmək olar. O, 1920-ci ilin iyunundan Baltik donanmasına rəhbərlik edib.

    İosif Stalin. Biz Raskolnikova tapşırmışdıq ki, əlində olan müxtəlif vasitələrlə Kuçek xana zəruri olan yardımı göstərsin. O da bunları edirdi. Orada Kuçek xana yardım məqsədilə gəmilərmiz də vardı. Onların bir hissəsi polis xidməti adı altında Ənzəlidə saxlanılırdı, özü də Azərbaycan bayrağı altında.
    Nəriman Nərimanov. Mənə çatan məlumata görə Raskolnikov özünü orada çardan, padşahdan betər aparırmış. Matroslarla da qul kimi rəftar edib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bolşeviklər qısa müddətdə Ənzəlinin və Xəzər dənizinin İran sahillərini ələ keçirdi. May ayının 18-də Raskolnikovun başçılıq etdiyi Azərbaycan və Rusiya qırmızı donanması Bakıdan İrana doğru hərəkət edərək strateji baxımdan Denikin ordusuna məxsus gəmiləri, silah və sursatı geri qaytarmaq adı altında hərbi əməliyyatlara başladı və tezliklə hadisələr İranın dəniz sahili ərazilərinin işğalı ilə müşayiət olundu. Qırmızı donanmanın Ənzəliyə hücumu ilə eyni vaxtda Lənkəran istiqamətindən İran sərhədlərinə daxil olan atli sovet diviziyası İran Astarasını tutub, Ənzəli limanına doğru hərəkət etdi. May ayının 20-də Çiçerin sovet ordusunun İranın daxili işinə qarışmaq niyyətinin olmadığını və bu ordunun ağ qvardiyaçı donanmanın əmlakı üçün Ənzəliyə gəldiyini bəyan etsə də, bir gün sonra həmin orduya komandanlıq edən Raskolnikov nəzərdə tutulan hərbi əmlak qaytarıldıqdan sonra da sovet donanmasının Ənzəlidə qalacağını bəyan etdi.

    İosif Stalin. Raskolnikov keçmiş jurnalistdir. Özünü işgüzar adam kimi təqdim edir. Amma müəyyən mənada Sizinlə razıyam; o, çox şöhrətpərəst, tərifsevən bir adamdır. Ədəbazlığı da var. Yəqin ki, arvadını da tanıyırsız.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, tanımıram. Özünü tanıyıram, bu kifayət edir.
    İosif Stalin. Onun arvadı Larisa Leysner yazıçıdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Hərbi əməliyyatlar zamanı Raskolnikovun arvadı Larisa Leysner daim gəmidə olur, hətta, bəzən dəniz döyüşçülərinin fəaliyyətinə müdaxilə edirdi. O, vaxtilə monarxist olmuş, sonra əqidəsini dəyişərək kommunist ideologiyasına üstünlük vermişdi. Onun xarakteri ədəbiyyat adamlarının da diqqətini çəkmişdi. Dramaturq Vsevolod Vişnevskinin “Optimist faciə” pyesinin qəhrəmanı olan inqilabçı matros qadının həyatdakı proobrazı Larisa Leysnerdir. Cəmi 31 il yaşayıb. Bu xanım vaxtilə şair Nikolay Qumilyovla eşq macərası yaşamışdı. Qumilyov sonralar məşhir rus şairəsi, tatar əsilli Anna Axmatova ilə evlənmişdi. Qumilyov 1921-ci ildə “antisovat fəaliyyətinə” görə edam olunub. Onların övladları dünyaca məşhur tarixçi-türkoloq Lev Qumilyovdur.

    İosif Stalin. Artıq Raskolnikov fəaliyyətini başqa yerdə, Baltik donanmasında davam etdirir. Amma mən onun orada hansı işlə məşğul olduğunu yaxşı bilirəm. O, özünü Trotskinin ən sadiq şagirdi hesab edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Raskolnikov alovlu trotskiçi idi. Bunu Stalin bilməmiş deyildi. Sonrakı hadisələr də bu deyilənləri təsdiq etdi.

    Nəriman Nərimanov. İndi özünü məşhur inqilabçıların şagirdi hesab edənlər çoxdur.
    İosif Stalin. Hər kəsin öz yüksəliş və eniş saatı olur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonrakı mərhələdə Raskolnikov “dənizçilik” fəaliyyətini diplomatiya ilə əvəzlədi. Bolqarıstanda daimi nümayəndəliyin başçısı oldu. 1938-ci ilin aprel ayinda İkinci arvadı Muza Raskolnikova- Kanivez ilə Sofiyadan Berlinə düşərkən qəzetdə işdən azad edilməsi haqda məlumatı oxuyub geriyə, vətənə dönmək arzusundan daşındı. Parisdə yaşadı. Oradan Stalinə məktub yazıb Sovet vətəndaşlığının saxlanılmasını xahiş etmişdi.1939-cu ildə SSRİ Ali məhkəməsi ona qiyabi ölüm hökmü kəsmişdi. Onun ölümü haqda versiyalar çoxdur. İntihar etdiyi, habelə tauna yoluxduğu yazılır. Əslində isə o, 1939-cu ildə Sovet xüsusi xidmət orqanlarının əli ilə qətlə yetirilmişdi.

    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, mən belə hesab edirəm ki, biz İran məsələsində ardıcıl siyasət yürüdə bilməmişik. Bir yandan Kiçik xanla Sultanzadə bir-birlərinə düşmən kəsilib. O biri yandansa bizim bolşeviklər onların hər ikisinə düşmən kimi yanaşırlar.
    İosif Stalin. İran məsələsinə görə məsuliyyət daşıyanlardan biri siz özünüzsüz, yoldaş Nərimanov. Siz hələ iyul ayının əvvəlində Moskvanın razılığı olmadan Azərbaycanda Mərkəzi Komitənın rəhbərliyi altında “İran bürosu” yaratmısız. Büroya rəhbərliyi əsasən Siz icra etmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Biz orada kollegial qaydada təmsil olunmuşuq. Heç bir rəhbər və ya rəhbərlikdən söhbət gedə bilməz. Büroya Mdivani, Mikoyan, Lominadze, Bünyadzadə və Əlixanov daxil edilmişdi.
    İosif Stalin. Mən görürəm, siz İran Azərbaycanının müstəqilliyini çox istəyirsiz, həm də istəyirsiniz ki, bu iş ildırım sürətilə başa çatsın.
    Nəriman Nərimanov. Mən belə bir istəyimin olduğunu gizlətmirəm də...
    İosif Stalin. Ürəyinizdən böyük Azərbaycan yaratmaq arzusu keçir, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Biz böyük Azərbaycan yox, bütöv Azərbaycan arzusu ilə yaşayırıq, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Hmm... Özü də bütöv Sovet Azərbaycanı...
    Nəriman Nərimanov. Düz buyurursuz. Amma təəssüf edirəm ki, həmkarlarımız arasında bu məsələyə etinasız yanaşanlar çoxdur.
    İosif Stalin. Bunun səbəbini nə ilə izah etmək olar, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Mən olsa-olsa öz şəxsi fikrimi deyə bilərəm. Açıq desəm, Moskva Gilan, ümumən İran hadisələrindən, daha çox İngiltərəyə təzyiq kimi istifadə etməyə çalışır.
    İosif Stalin. Bunu inkar edə bilmərik, bu gün bizə bu təzyiq lazımdır. Axı siyasət həm də bir oyundur.
    Nəriman Nərimanov. Amma bu “oyunu” düz oynamaq lazımdır. Bu necə olur ki, Kiçik xanın nümayəndəsi Müzəffərizadə və onun şəxsi tərcüməçisi Konstantin Qauk Moskvaya yollandılar, üç həftə ərzində orada Çiçerin və Karaxanla danışıqlar apardılar. Amma sonra... Onlar geri qayıdarkən Budu Mdivani tərəfindən həbs olundular.
    İosif Stalin. Bu suala Mdivaninin özü daha yaxşı cavab verə bilər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gilanı və ətraf bölgələri ələ keçirmiş “Cəngəl” qüvvələri 1920-ci ilin iyun ayının 9-da Gilan Respublikasının ilk hökumətini təşkil etdilər.
    Gilan hökuməti bu tərkibdə təşkil olunmuşdu:
    Mirzə Kuçik xan- baş komissar və hərbi nazir;
    Mir Cəfər Cavadzadə- Xarici İşlər komissarı
    Mirzə Məhəmmədəli Pirbazari– maliyyə komissarı
    Mahmudağa- Məhkəmə sədri
    Hacı Məhəmmədcəfər - Poçt və teleqraf komissarı
    Nəsrulla Fəttahi – maarif komissarı
    Mirzə Məhəmmədəli Xumami - ümumi işlər üzrə komissar
    Mirzə Məhəmmədəli Fəxrai - Ticarət İşlər üzrə komissar.

    Nəriman Nərimanov. Mən belə hesab edirəm ki, bizim hakimiyyətin İranla bağlı dəqiq konsepsiyası yoxdur.
    İosif Stalin. Əslində heç dostumuz Kuçek xanın özünün də dəqiq bir planı yoxdur. O, sanki bolşevik inqilabı yox, sadəcə dövlət çevrilişi edib hakimiyyəti ələ almaq istəyir.
    Nəriman Nərimanov. O, cəmi altı aydır ki, hakimiyyətdədir. İnsanlar bu yeni hakimiyyəti böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılayıblar.
    İosif Stalin. Siz inanırsız ki, Kuçek xan sonacan bolşevik Rusiyasına sadiq qalacaq?
    Nəriman Nərimanov. Mən də Sizə belə bir sualla müraciət etmək istərdim: bəs Kiçik xanın sonacan bolşevik Rusiyasına sadiq qalmayacağını Siz haradan bilirsiz?
    İosif Stalin. Mən bu gün onun hərəkətlərini təhlil edib bu qənaətə gəlirəm. Biz Xiyabaniyə də dəstək verirdik. Amma onun bizim dövlət haqda nə söylədini də unuda bilmərik. “Əgər bolşeviklər İran ərazisinin hər hansı bir hissəsini qəsb etməyə cəhd göstərərlərsə, İran azərbaycanlıları son damla qanlarına qədər onların əleyhinə vuruşacaqlar”. Bu sözlərin müəllifi Xiyabanidir. Belə bir bəyanatdan sonra onunla hansı əməkdaşlıqdan danışmaq olardı? O, əslində İran kommunistlərini də öz hakimiyyətinin həndəvərinə yaxın buraxmırdı.
    Nəriman Nərimanov. Xiyabani Güney Azərbaycan Demokrat Partiyasını yaratmışdı. O, demokratik prinsiplərə əsaslanan bir dövlət qurmaq istəyirdi. Bununla yanaşı, Kommunist Partiyasının fəaliyyətinə də maneçiliyi yox idi.
    İosif Stalin. Hmmm... Azərbaycan Demokrat Partiyası... O, mən bilən öz qurmaq istədiyi dövləti Azadistan adlandırırdı.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Xiayabanin silahdaşlarından olan İsmayıl Əmir Xizinin təklifi ilə yeni yaranmış dövlətin adını “Azadistan” qoydular. Əmir Xizi məsləhət gördü ki, Azərbaycan məşrutə yolunda çox səylər etdiyindən və İrana azadlıq gətirdiyindən, dünyada artıq Azərbaycan adlı dövlət olduğundan milli azadlığına qovuşmuş ölkənin adını “Azadistan” qoysunlar. Xiyabanı bu fikri qəbul etdi və dedi: ”Azərbaycanın adını Azadistana dəyişərək, bu gündən bu adı rəsmi ad kimi elan edirik.”

    Nəriman Nərimanov. Bəli... O, öz xalqını azad bir dövlətdə görmək istəyirdi.
    İosif Stalin. Amma o, bizi qəbul etmirdi. Bu, onun sözüdür: “Xarici dövlətin əlaltısı olmayın, çünki onlar ancaq öz mənafeyi üçün çalışırlar". Bunu deməklə o, bizi, yəni rusları nəzərdə tuturdu.
    Nəriman Nərimanov. Burada konkret olaraq hansısa millətdən söhbət getmir...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, söhbətin kimdən, nədən getdiyi özü özünə məlumdur. O, milləti başqa səmtə yönəltmək istəyirdi...
    Nəriman Nərimanov. Bu da Xiyabaninin sözləridir: “Ölümdən qorxmayan millətə ölüm yoxdur”. Məncə doğru da deyir.
    İosif Stalin. Adətən, kimin doğru və yalan dediyini təcrübə müəyyən edir... Bir də əldə olunan nəticə...
    Nəriman Nərimanov. Nəyin doğru, nəyin yalan olduğunu yalnız tarix müəyyən edə bilər. Marks düz deyirdi, tarix-ən böyük elmdir.
    İosif Stalin. Əvvəla, hər halda Marks sağ olsaydı kommunistlərə daha çox etibar edərdi. İkincisi də ki, biz bu günün inqilabçısıyıq, yerimizdə sakit əyləşib tarixin dərslərini gözləyə bilmərik ki...
    Nəriman Nərimanov. Adətən tez çıxarılan nəticələr yalan olur. Tarix bizə onunçün lazımdır ki, özümüzə bir qədər kənardan, uzaqdan baxa bilək.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bütün bunlar geniş müzakirə tələb edən bir mövzudur... İndi mən Rəsulzadənin saxlandığı Bayıl həbsxanasına getməyə hazırlaşıram. İstəyirəm onu azad edək. (Gülür). Əgər biz bu məsələni, Sizin dediyiniz kimi, tarixin öhdəsinə buraxsaq nəticə necə ola bilər?
    Nəriman Nərimanov. Mən hesab edirəm ki, Rəsulzadənin azad edilməsi də bir tarixi məsələdir... (Pauza). Elə onun həbsi kimi.
    İosif Stalin. Bəzən tarixin səhvlərini tarix yox, insanın özü düzəltməli olur.
    Nəriman Nərimanov. Amma çox zaman insanlar öz səhvlərini tarixin boynuna atırlar. Təəssüf ki, tarix səhvləri heç vaxt düzəldə bilmir.
    İosif Stalin. Tarix hər şeyi susaraq bağışlayır.
    Nəriman Nərimanov. Tarix heç vaxt susmur. Biz özümüz sussaq da belə...
    İosif Stalin. Hər halda Engels haqlıdır: “İnsanlar öz keçmişindən gülərək ayrılır”
    Nəriman Nərimanov. Amma o gülüşün içində dərin bir ağrı, bir hıçqırtı, bir haray da var.
    İosif Stalin. Hər halda bu, bir yazıçı əlavəsidir. (Gülür). Yəqin ki, Engels özü də Sizinlə həmrəy olardı.
    Nəriman Nərimanov. Bəzən romantik təsəvvürlər sərt reallıqda özünü doğrultmur.
    İosif Stalin. Siz yəqin ki, Pankratov kimilərin inqilabi romantikasını nəzərdə tutursuz, eləmi? (Gülür). Biz belələrini çox görmüşük.
    Nəriman Nərimanov. Pankratov hər cür romantikaya karikaturadır. Mən İnqilab Komitəsi Rəyasət heyətinin iclaslarında dəfələrlə demişəm ki, o, öz əməllərdən əl çəkməlidir.
    İosif Stalin. Hansı əməllərdən?
    Nəriman Nərimanov. İnsanları sorğu-sualsız güllələlməkdən, qətllətdən...
    İosif Stalin. Bu cür hallar inqilab vaxtı böyük faciə kimi yox, adi hadisə kimi qarşılanmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bu Pankratov familiyalı köhnə matros, adamlarla az qala dəniz qulduru kimi davranır. Onun məntiqiylə yanaşsaq çar dövründə yaşayan bütün adamlar məhv edilməlidir. Onda belə çıxır ki, biz hamımz bir-birimizi qırıb çatmalıyıq. Axı bu hesabla üç yaşına qədər olan körpələrdən başqa hamı çar dövründə yaşayıb.
    İosif Stalin. Hmmm... O baxır kim nə cür yaşayıb.
    Nəriman Nərimanov. Təbii ki, hərə bir cür yaşayıb.
    İosif Stalin. Bəli. Məhz “hərə bir cür”... (Eyhamla). Biri çar dəftərxanasında işləyib, biri xəstəxanada həkim işləyib, biri müəllimlik edib....
    Nəriman Nərimanov. (Eyni eyhamla). Təbii. Eləsi də var ki, ömür boyu işləməyib, başqalarının hesabına yaşayıb.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, hərə öz əməlinə görə qanun qarşısında cavab verməlidir.
    Nəriman Nərimanov. Əgər qanun yoxsa, yoldaş Koba? Bəs onda necə?..
    İosif Stalin. Biz qanunları özümüz yazırıq. Fəhlə-kəndli hökumətinin öz qanunları var.
    Nəriman Nərimanov. Qanunlarımız elə olmalıdır ki, orada heç bir qanunsuzluğa yer olmasın.

    Hər ikisi gülür.







    3.
    Səhnə dəyişir.
    Külək vıyıltısı. Yanıb-sönən işıqlar. Rəhim bəy və Dadaş bəy skamyada əyləşib söhbətləşirlər.

    Rəhim bəy. Yenə icazə vermədilər.
    Dadaş bəy. Nə qədər ki, o yaramaz oradadır biz Əmin bəylə görüşə bilməyəcəyik.
    Rəhim bəy. İndi hər iki adamdan üçü yaramazdır.
    (Gülüşürlər).
    Sən oyaramazlardan hansını deyirsən?
    Dadaş bəy. Əlbəttə, Pankratovu...
    Rəhim bəy. Bu adam yaramaz deyil ki...
    Dadaş bəy. Bəs onda nədir?
    Rəhim bəy. İnsan qəssabıdır. Deyirlər plan qoyub, gündə on adamı öz əlilə güllələyir.
    Dadaş bəy. Ta de ki, adamyeyəndir, təpəgözdür...

    Ayağa dururlar.
    Rəhim bəy. Dadaş bəy, fikirləşib nəsə bir yol tapmaq lazımdır.
    Dadaş bəy. Nə yol?
    Rəhim bəy. Əmin bəy azad olunmalıdır.
    Dadaş bəy. İnşallah... Amma, rəhmətliyin oğlu, kim azad edəcək onu bu xarabadan? (Əlini irəli uzadır). Görmədin bizi heç türmənin həndəvərinə də buraxmadılar. Hələ qapıda dayanan o bozşinelli göygöz köpəkoğlunun dediyinə bir bax: “Baş-beynimi çox aparmayın, yaxamdan əl çəkməsəniz sizi də Rəsulzadənin yanına atacağam”.
    Rəhim bəy. İndi onların zamanıdır. Hələ duza gedən vaxtlarıdır bu təpəsi ulduzlu ilanların.
    Dadaş bəy. O alçaq oradan getməyənə qədər işlərin düzələciyinə inanmıram.
    Rəhim bəy.Hansı alçağın?
    Dadaş bəy. Pankratovdu-dankratovdu nədi, onu deyirəm.
    aradan götürmək lazımdır.
    Rəhim bəy. Bildirçinin bəyliyi uzun çəkə bilməz. Yəqin ki, onun da dərsini verən tapılacaq.
    Dadaş bəy. Alnına paslı bir güllə sıxmaq onunçün ən yaxşı dərs olardı.
    Dadaş bəy. Allaha qurban olum, yəqin bu xalqın dərdinə bir çarə tapılar. (Sanki səs eşidib duruxur, ətrafı dinləyir). Rəhim bəy, eşidirsən? Səs gəlir.
    Rəhim bəy. Nə səs?
    Dadaş bəy. Maşın səsi.

    Uğultu eşidilir.

    Rəhim bəy. Hə, avto səsidir. Yəqin ki, bu, görməmiş bolşevik gədələrin maşınıdır.
    Dadaş bəy. Bunların ata-babasının maşını olub bəyəm? Sadəcə, indi kimdə yaxşı nə görürlərsə müsadirə edirlər.
    Rəhim bəy. Müsadirə etsələr yenə yaxşıdır. Bunlar gözləri tutanı talayıb özlərinə mənimsəyir. Bakıda beş-altı adamın maşını var. Tağıyevin, Nağıyevin, Hacınskinin... Hə, bir də Rotşildlərin.
    Dadaş bəy. O maşınların hamısı indi bu təzə gələnlərdədir.
    Rəhim bəy. Bəs nooldu? Bunlar “bərabərlik” deyə şüvən qoparırdılar. İndi camaatın ev-eşiyini, atını-arabasını zorla əlindən alırlar.
    Dadaş bəy. O günü gizli çıxan qəzetlərdən birində maraqlı bir şey oxudum.
    Rəhim bəy. Nə yazmışdılar yenə bu murdarların əməlindən?
    Dadaş bəy. Sən demə 1914-cü ildə, yəni beş-altı il bundan əvvəl, çar ikinci Nikolay öz anası Mariya Fyodorovna üçün İngiltərədə sifarişlə minik maşını düzəltdiribmiş. Maşının da adı “Voksxol”, yəni Vauxhall.
    Rəhim bəy. O heç olmasa çar idi. Bunlar kimdir axı?
    Dadaş bəy. Sözümün canı var. Bolşeviklər həmin maşını çırpışdırıb Stalinə gətiriblər.
    Rəhim bəy. Elə baş oğru Stalinin özü deyildimi? Biz ki onu pis tanımırıq.
    Dadaş bəy. Madam ki, söz maşından düşdü, qoy birini də deyim. Sən demə, Lenin üçün də bir milyonçunun maşınını oğurlayıb hədiyyə ediblərmiş. Bir gün yolda oğrular maşını bunların əlindən zorla alırlar.
    Rəhim bəy. Lenini tanımırlar bəs?
    Dadaş bəy. Rəhmətliyin oğlu, oğru nə bilir ki, Lenin kimdir. Leninlə şoferi qalır yolun ortasında payi-piyada. Gil deyir ki, yoldaş Lenin, fikir etmə, maşını taparıq. Tapılmasa da çırpışdırarıq bir alayısını.
    Rəhim bəy. O Gil kimdir, nədir-nəçidir elə?
    Dadaş bəy. Gil, Leninin şoferidir. (Gülür). Tanımırsan bəs?
    Rəhim bəy. Nəinki Leninin şoferini, heç Leninin özünü də tanımıram.

    Gülüşürlər.

    Rəhim bəy. Dadaş bəy, öz aramızdır, maşından yaman çox danışırsan ha... Xeyir ola?
    Dadaş bəy. Görünür bu, ondandır ki, bakılılar və qarabağlılar faytonu çox sevir.
    Rəhim bəy. Mən də bütün qazaxlılar kimi atı sevirəm. Bizdə əvvəllər deyərdilər ki, atı faytona qoşmaq günahdır... Ehhh... Gidi dünya... Dadaş bəy, nava yaman soyudu birdən-birə...
    Dadaş bəy. Payızdır də... Qabaqdan qış gəlir. Yaxşı, bəs indi biz nə edək? Bəlkə yenə gedək Nərimanovun yanına? Yəqin ki, qonaqları da rədd olub gediblər...
    Rəhim bəy. Görmədin ötən dəfə doktor necə qızarıb-bozardı? Üstüörtülü də olsa qandırdı ki, Rəsulzadənin məsələsi mənlik deyil.
    Dadaş bəy. Deməyinə dedi... Amma bir açıq demədi ki, bu məsələyə kim əncam çəkə bilər.
    Rəhim bəy. Kim? Məlumdur kim? Məsələn, biri Lenin, o biri Əmin bəyin köhnə dostu Koba.
    Dadaş bəy. İndi onlar düşməndirlər. Özü də elə-belə yox ey, sinfi düşmən...
    Rəhim bəy. Məlum məsələdir.
    Dadaş bəy. Təzə xəbəri eşitmisən?
    Rəhim bəy. O nə xəbərdi elə?
    Dadaş bəy. Bakıda qalan türkiyəli əski mühacir zabitlərindən bir qrupu ilə limanda olan matroslar arasında bir anlaşma olub; bunlar yerlilərdən bir qismi ilə sözləşərək, hökumətə qarşı qiyam hazırlayırmışlar. “Təşkilat” üzvlərinin görüş yeri şəhərin əski Nikolay, sonra Parlament, indi də Kommunist deyilən küçədəki zirzəmidə yerləşən bir dükan imiş. Bu münasibətlə onlara zirzəmiçilər mənasına gələn “padvalyon” deyirmişlər. Nə isə, deyirlər bu qiyamın üstü açılıb. Həm matrosları güllələyiblər, həm zabitləri...
    Dadaş bəy. Hələ çox belə söhbətlər eşidəcəyik. (Diqqət kəsilir). Rəhim bəy, o nə səs-küydür elə?
    At ayağının səsləri eşidilir.
    Rəhim bəy. Deyəsən, faytondur... (Boylanır). Özü də bir neçə fayton.

    Səs-küy eşidilir: “Geri çəkilin”. “Kənara durun”. “Yoldan çıxın”.

    Dadaş bəy. Bu, nə həngamədir belə?
    Rəhim bəy. Bəlkə Nərimanovdur?
    Dadaş bəy. Yox, Nəriman bəy belə hoqqaları xoşlamır... Bir də ki, onun həbsxana tərəfdə nə işi?
    Rəhim bəy. Faytonlar dayandı.
    Dadaş bəy. Odur, Semyon Pankratov qaça-qaça aşağı düşdü.
    Rəhim bəy. Bəs faytondan düşən kimdir elə? Nəsə o adam mənə tanış gəlir.
    Dadaş bəy. Kobadır.
    Rəhim bəy. Hə, odur... Dedim bəlkə gözüm məni aldadır.
    Dadaş bəy. Qorxuram Əmin bəyin başına bir iş gələ... Çünki bu bolşeviklər yeri gələndə öz ata-analarının da üzünə dururlar...
    Rəhim bəy. Əmin bəy Kobanı bir neçə dəfə ölümdən xilas edib.
    Dadaş bəy. İndi görək Koba nə edəcək? Ürəyimə damıb, o məhbəsə məhz Əmin bəyə görə gəlib.
    Rəhim bəy. Onda bəlkə gözləyək?
    Dadaş bəy. Burada yox... Görmürsən havadan zəhər yağır. Çəkilək o tərəfə. Çayxanaya gedək. Həm bir az isinərik, həm də çay içərik. Çayxananın pəncərəsindən bu yanlar aydın görünür.
    Rəhim bəy. Gedək. Çox maraqlı hadisədir. Görək mabədi necə olacaq.

    Dadaş bəy və Rəhim bəy gözdən itirlər.







    4.
    Səhnə dəyişir.
    Pankratovun iş otağı. Divardan Leninin və Trotskinin şəkli asılıb. Stalin otaqda var-gəl edir. Rəsulzadə gəlir. Onlar bir müddət üz-üzə dayanırlar. Stalin gülümsəyib əlini irəli uzadır.
    Onlar görüşürlər.

    (Bu hissədəki söhbət (yəni Stalinlə Rəsulzadənin həbsxana görüş səhnəsi) əsasən M.Ə. Rəsulzadənin xatirələri əsasında qələmə alınmışdır).

    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, deyəsən, tanımadınız? (Bir az pauza ilə). Mən Stalinəm.
    Məmməd Əmin. Bəli, tanıdım, Koba. Tanıdım...
    İosif Stalin. Çətin günlərdə bərabər çalışdıq, indi isə toqquşduq.
    Məmməd Əmin. Dünya belədir, hər şey ola bilər.
    İosif Stalin. Biz çoxdanın tanışıyıq. Bir-birimizə əvvəllər necə müraciət etmişiksə, yenə elə davam edək, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Olsun. Etirazım yoxdur.
    İosif Stalin. Dosyenizi gördüm, vəziyyətiniz də çox pisdir.
    Məmməd Əmin. “Müsavat” partiyasına mənsub olanların indiki vəziyyəti məlumdur. Partiya üzvlərinin qruplar halında güllələndiyi bir yerdə bu firqənin lideri qalaraq vəziyyətin yaxşı olacağını düşünəcək qədər sadəlövh deyiləm. Fəqət bu pisliyin dosyedən çıxdığına inanmıram, çünki vəziyyətimin pisliyini isbat edəcək bir dosyedən xəbərim yoxdur.
    İosif Stalin. Mən bunun üçün gəlmədim. Buraya gəlincə məhbus olduğunuzu öyrəndim. Sizinlə görüşəcəyimi yalnız doktor Nərimana söylədim. Buradakılar, mən yerli kommunistləri nəzərdə tuturam, Sizdən qorxurlar, bir qismi “Müsavat” rəisi öldürülməlidir deyir, bir qismi də yox, ömrü olduqca həbsdə qalsın, təklifi edir.
    Məmməd Əmin. (Kinayə ilə). Hər ikisi “yaxşı” arzu hesab oluna bilər.
    İosif Stalin. Fəqət mən bu iki ehtimalın heç birini Sizə rəva görmürəm. Siz əski mübarizə yoldaşısınız. Ziyarətimin yeganə səbəbi də budur. Çar istibdadına qarşı mücadilələrinizi, sizin inqilabi hərəkatdakı rolunuzu və əhəmiyyətinizi bilirəm. Bu inqilab üçün gərəkli bir şəxsiyyət olduğunuzu təqdir edirəm. Siz nə öldürüləcək, nə də ömrü boyu həbsxanalarda çürüdüləcək bir insansınız. Məncə, Sizə azadlıq verilməlidir: istəsəniz burada qalın, istəsəniz mənimlə bərabər Moskvaya gedək - bunu mən Sizə şəxsən tövsiyə edirəm, çünki buradakılar Sizi rahat buraxmayacaqlar və zühur edəcək hər hansı bir hadisəni bəhanə edərək, Sizi məsuliyyətə çəkəcəklər - istəsəniz dünyanın seçdiyiniz hər hansı bir tərəfinə gedin, bir sözlə, azadsınız. Düşünün, daşının, bəlkə də bizimlə əməkdaşlıq yaratdınız!..
    Məmməd Əmin. Bu qədər hadisə olub-bitdikdən, bu qədər qanlar axandan sonra “əməkdaşlıq” müzakirə mövzusu ola bilməz, yoldaş Koba.
    İosif Stalin. Bəli, haqlısınız, biz 1918-ci ildə buraya Şaumyanı göndərməli deyildik. Bu, bizim səhvimiz idi...
    Məmməd Əmin. Məsələ Şaumyanın şəxsiyyətində deyildir, təkcə 1918-ci ildə yox, siz buraya heç indi də gəlməli deyildiniz!
    İosif Stalin. (Diqqətlə ona baxır). Siz nə üçün belə düşünürsüz?
    Məmməd Əmin. Çünki rus gücü ilə təsis olunan proletariat diktaturası Azərbaycanda rus hakimiyyətinin təsisindən başqa bir şey ola bilməz. Təsəvvür edin ki, almanlar Rusiyaya gəlir. Moskvada bir Sovet hökuməti qururlar, bu necə olar?
    İosif Stalin. Bizdən daha yaxşı tətbiqat yapardılar. (Gülümsəyir). Almanlar bu işləri bizdən yaxşı bacarardı. Elə deyilmi?
    Məmməd Əmin. Fəqət rus xalqı da daha yaxşı idarəni necə qəbul edər?.. Təxmin edə bilməzsinizmi?
    İosif Stalin. Bunu demək çətindir... (Düşünür, var-gəl edir). Yaxşı, olan olub, keçən keçib. İndi nə düşünürsünüz, ondan danışaq.
    Məmməd Əmin. Burada Pankratovun bu masası başında bir heyət məni istintaq edirdi. İstintaqı idarə edən müstəntiq, fəhləlikdən yetişmiş bir gənc idi. Məndən soruşurdu: “Dağlarda dolaşırdınız, orada yaxalandığınız zaman nə düşünürdünüz?” Mən ona: “Hadisələri müşahidə ilə məşğul idim”- cavabını verdim. Qane olmadı. Məni daha çox danışdırmaq istəyirdi, dedi: “Necə ola bilər, Siz Müsavat hökumətinin ruhu idiniz, milli Azərbaycan hökuməti Sizin mənəvi təsiriniz sayəsində fəaliyyət göstərirdi. Belə bir adamın hadisələr qarşısında passiv bir müşahidə durumunda qaldığına inana bilərəmmi? Məsələn, mən həbsdə olanda istər-istəməz gələcək haqda öz planlarımı qururdum. Bu necə olur ki, heç bir şey düşünmür, sadəcə, müşahidə ilə vaxt keçirir, fəaliyyətsiz qalırdınız?”
    İosif Stalin. Bəs Siz ona nə dediniz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Mən ona: “Siz məndən daha gəncsiniz, aradakı fərq hər halda bundan irəli gəlmiş olar”,- cavabını verdim. Onunla səmimiyyətlə, əlbəttə ki, danışa bilməzdim; çünki məni yaxşı tanımırdı. Cavabımı can qurtarmaq üçün uydurulan bir şey deyə düşünər, səmimi qəbul etməzdi; fəqət Sizə, əski səmimiyyəti xatırlayan Kobaya, müstəntiqin anlamadığı “ətalət”in əsl səbəbini izah edə bilərəm.
    İosif Stalin. Səmimiyyətinizə görə təşəkkür edirəm...
    Məmməd Əmin. Təşəkkürə dəyməz... Siz demokratiyanın müqəddəs saydığı böyük haqqı, milli istiqlal haqqını tapdalayaraq sərhədimizi keçdiniz. Biz buna gücümüzün yetdiyi qədər müqavimət göstərdik. Üstün qüvvə ilə vuruşu bundan sonra davam etdirməyə bizim qüvvələrimiz çatmırdı. Daha böyük qüvvəyə istinad etməyimiz lazım gəlirdi.
    İosif Stalin. O hansı qüvvələrdir?
    Məmməd Əmin. Yaşadığımız şərtlər daxilində istinad edəcəyimiz böyük qüvvələr Şərqdəki milli istiqlal hərəkatları ilə, xüsusən milli Türkiyə hərəkatı ilə düşmən vəziyyətindədirlər. Siz də bu vəziyyətdən istifadə edərək Türkiyəyə yardım üçün Azərbaycandan keçid istəmək şüarı altında məmləkətə soxuldunuz; bu məqsədlə burada olan macəraçı bir qrup ünsürdən də istifadə edərək ümumi-əfkarı aldatdınız.
    İosif Stalin. Yox, heç bir aldanıb-aldatmaqdan söhbət gedə bilməz. Bu, tarixi bir zərurət idi...
    Məmməd Əmin. Yaranmış bu şərtlər daxilində biz iki od arasında qalan bir adam vəziyyətində idik. Bu vəziyyətdə bizə əlverişli bir vaxtı gözləmək lazım gəlirdi. Müstəntiqinizin anlamadığı şey bir “ətalət” deyil, bir “intizar” idi. Sovet işğalını tanımayaraq yenidən fəal mübarizəyə başlamaq haqqını saxlamaqla əlverişli bir şərait yaranıncaya qədər gözləyəcəkdik.
    İosif Stalin. Yaxşı, fərz edək istədiyiniz şərtlər mövcuddur və öz qüvvələrinizlə hərəkət etmək imkanındasınız; o halda bizə qarşı nə edərdiniz?
    Məmməd Əmin. Heç düşünmədən həmən sizə qarşı qiyam qaldırarıq.
    İosif Stalin. Yaxşı, amma siz kiçik bir məmləkətsiniz, müstəqil olaraq özünüzü idarə edə bilməzsiniz; başqa böyük bir dövlətlə necə də olsa, anlaşmanız lazımdır.
    Məmməd Əmin. Bu təqdirdə biz yenə böyük qonşumuz olan sizinlə anlaşardıq, fəqət Nərimanın anlaşdığı tərzdə yox
    İosif Stalin. Nərimanmı bizimlə, yoxsa bizmi Nərimanla? (Gülür). Hə, anlaşdıq?! (Pauza). Yaxşı, bu xüsusda mən sizin fikrinizi öyrənmək istəyirəm.
    Məmməd Əmin. Madam ki, bizə azadlıq rəva görülür, o halda dörd divar arasında məhbus olaraq düşünüb, qərara gəlməkdənsə, bütün məsələləri azadlıq havası içində sağlam bir baş ilə düşünüb, həll etməyə üstünlük verirəm.
    İosif Stalin. Yaxşı, razılaşdıq. .. Yoldaş Rəsulzadə, bilirsiniz mən indi bu dəqiqələrdə nəyi xatırladım? (Pauza). On beş il əvvəli. Yeddinci ilin sentyabrını, həmin ayın iyirmi doqquzunu. Dostumuz Xanlar Səfərəliyevin dəfn edildiyi günü. Biz o vaxt Xanları Bibi-Heybətdə dəfn etdik. Yadımdadır, onun qəbri üstündə keçirilən mitinqdə Caparidzedən, Soltan Məciddən sonra mən çıxış etdim. Sonuncu natiq siz idiniz. Doğrusu, mən Sizin bu cür alovlu tribun olduğunuzu ilk dəfə onda bildim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, 1907-ci il sentyabrın 29-da inqilabçı fəhlə Xanlar Səfərəliyevin Bibi-Heybətdə dəfn günü, onun qəbri üstündə keçirilən böyük yığıncaqda Caparidze, Soltan Məcid Əfəndiyev və Stalin ilə birlikdə Rəsulzadə də alovlu nitq söyləmişdi.

    Məmməd Əmin. Mən deməzdim ki, qeyri-adi tribunam. Yox. Mən sadəcə, bütün hallarda çalışıram ki, insanlara bildiyim həqiqəti çatdırım.
    İosif Stalin. Biz belə adamlara bu gün daha çox ehtiyac duyuruq. Siz yenə kütlə önündə çıxış etməlisiz. Mən Sizi Lenin yoldaşla da tanış edəcəyəm.
    Məmməd Əmin. Mənim bütün həyatım öz xalqımın taleyi ilə bağlıdır.
    İosif Stalin. Mən Siz deyəni yaxşı anlayıram. Amma biz bu gün elə bir məkanda yaşayırıq ki, xalq anlayışı artıq öz əvvəlki mənasını xeyli itirib. Bəyəm bizə kimin hansı xalqa mənsub olmasının bir fərqi var ki? Məsələn, məni əksər fəhlələr hələ o vaxtdan rus kimi qəbul ediblər. (Gülür). Bunun nəyi pisdir ki?
    Məmməd Əmin. Deməli, rus xalqı mövcuddur ki, Sizi də rus kimi qəbul ediblər.
    İosif Stalin. Necə yəni, “rus xalqı mövcuddur ki”...
    Məmməd Əmin. Siz bu dəqiqə dediniz ki, “kimin hansı xalqa mənsub olmasının bir fərqi yoxdur”... Deməli, xalqlar hələ mövcuddur.
    İosif Stalin. Təbii ki, xalqlar hələ uzunmüddət mövcud olacaq. (Mənalı tərzdə). Amma bizim mövcudluğumuz...
    Məmməd Əmin. Aydındır. Amma mən öz mövcudluğumu öz xalqımdan kənarda təsəvvür edə bilmirəm.
    İosif Stalin. Bizim mübarizəmiz bir xalqın azadlığı uğrunda getmir ki... Proletariatın mübarizə proqramı bir çoxlarının təsəvvür etdiyindən genişdir. Özü də çox geniş...
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, xalqların ictimai tərkibi yalnız fəhlə sinfindən ibarət deyil ki...
    İosif Stalin. Bilirəm. Siz ziyalıları və kəndliləri də nəzərdə tutursuz. Amma gəlin heç vaxt unutmayaq ki, cəmiyyətin bütün təbəqələri fəhlə sinfindən asılıdır. Ziyalı sinfi həmişə ələbaxan olub.
    Məmməd Əmin. Siz ziyalılara heç olmasa Lenindən daha abırlı qiymət verdiniz.
    İosif Stalin. (Gülür). Hə, bildim siz Vladimir İliçin hansı fikrini nəzərdə tutursuz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lenin öz çıxışlarında rus ziyalılarını və ümumiyyətlə bütün ziyalıları təhqir etmiş,onları “zir-zibil”, “tullantı” adlandırmışdı.

    Məmməd Əmin. Yeri gəlmişkən... Yoldaş Stalin, mənim işimlə əlaqədar Məhəmməd Əli ilə Abbasqulu da tutulmuşlar. Onların da mənimlə bərabər azad olunmasını rica edirəm. Sonra, Moskvaya getməli olsam, orada tamamilə sərbəst ola biləcəyəmmi? Mən inanımmı?
    İosif Stalin. Əmin bəy, bunlar nə suallardır belə? Mən Sizdən çox inciyirəm.
    Məmməd Əmin. Nə üçün, yoldaş Koba?
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, mən bu etimadsızlığı haradan qazandım?.. Mənim vədimə niyə şübhə edirsiz? Mən hələ bir neçə gün də buradayam. Siz mənimlə bərabər Moskvaya gedəcəksiniz. Sizi Moskvaya gedəcəyimiz gün sərbəst buraxacaqlar. İstəsəniz ailənizi də özünüzlə götürə bilərsiniz. Moskvada tamamilə sərbəst olacaq, həm mənim, həm də Sovet hökumətinin himayəsində olacaqsınız. Ailəniz burada qalmalı olsa, o da Azərbaycan Sovet Hökumətinin himayəsində olacaq. Yoldaşlarınız Məhəmməd Əli ilə Abbasqulu da sizinlə bərabər gedəcəklər. Verdiyim vədə əməl edəcəyimə tam əmin ola bilərsiz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Onda, belə çıxır ki, mən yola hazırlaşa bilərəm.
    İosif Stalin. Bəli, sizinlə eyni bir qatarda, eyni bir vaqonda gedəcəyik... Yaxşı, Əmin bəy, Sizdən bir şey də soruşmaq istəyirəm.
    Məmməd Əmin. Buyurun.
    İosif Stalin. Ailəniz haqda soruşmaq istəyirəm...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmmədəminin babası – Məhəmmədrəsul Rəsulzadə. Üç övladı olub: Ələkbər, Əbdüləziz, Dostuxanım. Məhəmmədrəsulun böyük oğlu Ələkbər Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin atasıdır. Digər oğlu Əbdüləzizin üç övladı olub – Məhəmmədəli, Ümbülbanu, Ümgülsüm. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Əbdüləzizin – öz əmisinin böyük qızı – Ümbülbanu ilə evlənib. Ümbülbanu xanımın bacısı isə tanınmış şairə Ümgülsümdür ki, onun da həyat yoldaşı yazıçı Seyid Hüseyn olub. Məhəmmədrəsulun qız övladı olan Dostuxanım isə (M.Ə.Rəsulzadənin bibisi) 1930-cu ildə vəfat edib, onun övladı olmayıb. Məhəmmədrəsulun Novxanıdan başqa, həm də Bakıda – indiki Nizami metrostansiyasının yerində böyük mülkü olub.

    Məmməd Əmin. Ailə üzvlərindən kim maraqlandırır Sizi?..
    İosif Stalin. Atanız sağdırmı? Mən onu yaxşı xatırlayıram. O, məni gizlədib xilas etmişdi. (Gülür). Özü də harada, harada, düz məscidin minbərində... Bəlkə də onda ələ keçsəydim indi yox idim.
    Məmməd Əmin. Bəli, atam sağdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmmədəminin atası Axund Hacı Molla Ələkbər Rəsulzadə Novxanı kəndinin çox tanınmış axundu olub. 1926-cı ildə dünyasını dəyişib. Məzarı Novxanı kənd qəbirstanlığındadır. M.Ə.Rəsulzadənin İstanbulda nəşr etdiyi “Yeni Qafqasiya” jurnalının 1927-ci ildəki sayında onun ölümü haqqında məlumat verilib.

    İosif Stalin. Bəs ananız necə?
    Məmməd Əmin. Bəli, anam da sağdır.
    İosif Stalin. Adı yaxşı yadımdadır: Maral xanım. Mən sizdə olanda çox gözəl plov hazırlamışdı.
    Məmməd Əmin. Yaxşı yaddaşınız var, Koba.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində Məmməd Əminin doğma anası Zal qızı Ziynət vaxtsız rəhmətə gedib. Analığı Maral xanım Məhəmməd Əminə və bacısı Şəhrəbanı xanıma doğma övladları kimi baxıb. Maral xanım 1929-cu ildə Kərbəla ziyarətinə gedib. 1937-ci ildə Qazaxıstana sürgünə göndərilib və orada vəfat edib.

    İosif Stalin. Bacınızı da xatırlayıram.
    Məmməd Əmin. Hə, Şəhrəbanunu deyirsiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şəhrəbanu xanım Məmməd Əmin Rəsulzadənin yeganə bacısı olub. Təqiblər, sıxıntılar onun həyatına 1934-cü ildə son qoyub. Qızı Kübra xanım Rəsulzadənin oğlu Rəsula nişanlanıb. Sonradan Rəsul güllələndiyindən onlar ailə həyatı qura bilməyib.

    İosif Stalin. Elə həyat yoldaşınız da yadımdadır. O vaxt təzəcə ailə qurmuşdunuz.
    Məmməd Əmin. Bəli. Elədir. Ümülbanu mənim həm də mübarizə yoldaşımdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Rəsulzadənin həyat yoldaşı Ümbülbanu Rəsulzadə onun öz əmisi qızı idi. 1888-ci ildə anadan olub. Rəsulzadə onunla 1908-ci ildə ailə qurub. Ümbülbanu xanım 1920-ci ildən sonra təqiblərlə dolu həyat yaşamasına baxmayaraq daim Rəsulzadənin fəaliyyətinə haqq qazandırıb, onu müdafiə edib. Oğlu Rəsul güllələndikdən sonra ailəsi ilə birlikdə əvvəl Qazaxıstanın Çolak-Kurqan yaşayış məntəqəsində, sonradan isə Taldı-Kurqanda – sovxozda məskunlaşıblar. Oğlu Rəsulun ölümünü unuda bilməyən Ümbülbanu xanımın ağır sürgün həyatında ürəyi partlayıb, 1939-cu ildə dünyasını dəyişib, elə orada da dəfn edilib.

    İosif Stalin. Bacanağınızı da xatırlayıram. Ciddi, azdanışan bir adam idi. Səhv etmirəmsə, yazı-pozu adamı idi.
    Məmməd Əmin. Bəli, yazıçı Seyid Hüseyn...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əminin bacanağı yazıçı Seyid Hüseyn 1937-ci ildә hәbs edilmiş, 1938-ci ilin yanvarında “xalq düşməni” damğası ilə güllələndi. Məmməd Əmin bəy sonrakı illərdə öz bacanağının övladlarının-Oqtay və Toğrul Sadıqzadələrin rəssam olduğunu bilirdi.

    İosif Stalin. Bilirəm, uşaqlarınız da var...
    Məmməd Əmin. Bəli, var... Dörd övlad atasıyam. İkisi qızdır, ikisi oğlan.
    İosif Stalin. Oooo... Böyük ailəniz var ki. Uşaqlar böyükdürmü?
    Məmməd Əmin. Böyüyü də var, kiçiyi də... Böyük övladım qızdır. Lətifə...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Rəsulzadənin ilk öladının adı Lətifə olub. O, 1910-cu ildə anadan olub. 1929-cu ildə əslən Lahıcdan olan Damad Müslümzadə ilə ailə qurub. 1939-cu ildə həyat yoldaşını Müsavat Partiyası ilə əlaqəyə görə həbs ediblər. 1941-ci ildə isə Lətifəni övladları Firuzə və İşvə ilə Qazaxıstana Semipalatinsk vilayətinə sürgünə göndəriblər. Üçüncü övladı Sona isə xəstə olduğundan sanatoriyada saxlanılıb. Lətifə xanımla qızı İşvə Qazaxıstanda 1943-cü ildə soyuqdan və aclıqdan donub ölür. Firuzə isə təsadüfən sağ qalır. Lətifənin Bakıda qalan qızı Sonadan isə heç bir xəbər yoxdur. Ehtimala görə, o da xəstəlikdən sağalmayıb və dünyasını dəyişib.

    Məmməd Əmin. O biri qızım Xalidədir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əmin Rəsulzadənin kiçik qızı Xalidə (1916-cı ildə anadan olub) anasının ölümündən sonra Qazaxıstanda – Taldı-Kurqanda qala bilmir. Həyatını riskə ataraq 1943-cü ildə sürgündən qaçıb Bakıya gəlir. Bir müddət Seyid Hüseynin evində qalır, sonra buranın nəzarətdə olduğunu hiss edib, Şamaxı istiqamətinə gedir və sonradan ondan heç bir məlumat alınmır.

    İosif Stalin. Bəs oğlunuz haqda nə deyərdiz? Bizim Qafqazda nədənsə oğul övladını daha çox arzu edirlər.
    Məmməd Əmin. Koba, açığını deyim ki, mənim üçün oğul və ya qız övladı arasında heç bir fərq yoxdur. Bütün övladlar Allahın bəxş etdiyi bir nemətdir. Bəli, dediyim kimi, iki oğlum var. Böyüyün adı Rəsuldur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əmin Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsul 1918-ci ildə anadan olub. Texnikumda təhsil alıb. Rəsulun şeir yazmaq istedadı da olub. 1934-cü ildən təqib edilib. 1937-ci ilin iyulun 15-də Novxanıdakı bağlarında həbs olunaraq 19 yaşında güllələnib.

    Məmməd Əmin. (Gülümsəyir). Ən kiçiyim də oğlandır, amma hələ üzünü görməmişəm.
    İosif Stalin. Nə üçün?
    Məmməd Əmin. Mən həbs olunandan sonra dünyaya gəlib. (Gülür). Onun dünyaya gəlişini mən məhz burada- Pankratovun bu kabinetində eşitdim.
    İosif Stalin. Hə, bax bu da bir tarix. (Gülür.) İnşallah, indi gedib görərsiniz... Əgər yeni doğulan oğlunuza ad qoyulmayıbsa, mən bu işdə sizə kömək...
    Məmməd Əmin. Mən artıq ona ad qoymuşam.
    İosif Stalin. Nədir onun adı?
    Məmməd Əmin. Evdəkilər Əliheydər adı qoymaq istəyirdilər. Amma mən xəbər göndərdim uşağın adı Azər olacaq.
    İosif Stalin. Azər... Azər.. Azər-baycan... (Pauza). Yaxşı səslənir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əminin kiçik oğlu Azər atası həbsdə olarkən 1920-ci ildə doğulub. 1937-ci ildə sürgünə göndərilən Azər, bizə çatan məlumata görə, hal-hazırda Qazaxıstanda –Karaqandada yaşayir.

    İosif Stalin. Gün o gün olsun ki, nəvə də görəsən.
    Məmməd Əmin. Allah bilən məsləhətdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Azər bəyin oğlu, yəni Məmməd Əminin nəvəsi Rəis Rəsulzadə 1946-cı ildə sürgündə - Qazaxıstanın Taldı-Kurqan bölgəsində anadan olub, orta təhslini də orada – Karaqandada alıb. Rəssamdır. Məmmədəmin oğlu Azərin Qazaxıstanda yaşadığını, habelə oğul nəvəsinin olduğunu bilirdi.

    İosif Stalin. Əmin bəy, mən çox şadam ki, ailənizdə sağ-salamatlıqdır. Siz azad olunursunuz. Birisi gün axşam saat altıda dəmiryol vağzalında görüşürük. Amma sözümüz sözdür.
    Məmməd Əmin. Oldu.
    İosif Stalin. Evinizin yerini yaxşı xatırlayıram.

    Gülüşürlər.
    İşıqlar yanıb-sönür.



















    5.
    Səhnə dəyişir.

    Dadaş bəy və Rəhim bəy.
    Səs-küy, at ayaqlarının səsi eşidilir.

    Dadaş bəy. Yenə səs-küy eşidilir.
    Rəhim bəy. Hə, yəqin yenə gələn var...
    Dadaş bəy. Deyəsən, həm gələn var, həm gedən.
    Rəhim bəy. Odur, Kobanın maşını getdi...
    Dadaş bəy. Bəs o faytondan düşüb bizə sarı gələn kimdir?
    Rəhim bəy. Yerişindən görmürsən kimdir gələn?
    Dadaş bəy. Məmməd Əmindir. Əmin bəydir...
    Rəhim bəy. Şükür sənə, xudaya. Ölmədik, bu günü də gördük.
    Məmməd Əmin gəlir. Onlar qucaqlaşıb görüşürlər.
    Dadaş bəy. Əmin bəy... Salam. Həmişə azadlıqda.
    Məmməd Əmin. Ooooo. Salam, Burada nə gəzirziz, bəylər?
    Dadaş bəy. Sizi gözləyirik...
    Rəhim bəy. Vallah, gözləməkdən gözümüzün kökü saraldı...
    Dadaş bəy. Nə böyük xoşbəxtlik, Əmin bəy.... Bəs Məmmədəli bəyi buraxmadılar?
    Məmməd Əmin. Məmməd Əli başqa həbsxanadadır. Yəqin ki, bu gün onu da azad edəcəklər.
    Dadaş bəy. Bəs Abbasqulu bəy?
    Məmməd Əmin. Abbasqulu bəy mənimlə bir kamerada idi. İndi o da çıxacaq...
    Rəhim bəy. Biz hədsiz dərəcədə məmnun olduq.
    Dadaş bəy. Qoy bir yola çıxım.. Fayton saxlamaq lazımdır. Gərək indi birbaşa Novxanıya gedək.
    Rəhim bəy. Əlbəttə... Maral xanımın gözü yollarda qalıb...
    Məmməd Əmin. Əziyyət çəkmisiz, bəylər...
    Rəhim bəy. O nə sözdür elə, Əmin bəy. Siz bu millət üçün öz həyatınızı qurban vermisiz.
    Məmməd Əmin. Bu millətin mənim kimi qurbanları çoxdur...
    Dadaş bəy. (Yola sarı boylanıb ucadan qışqırır). Fayton... Fayton.. Ey, faytonçu, atları qovma. Bir ayaq saxla...

    At ayağının səsləri. Onlar tələsik addımlarla səhnəni tərk edirlər.


































    6.
    Səhnə dəyişir.

    Nərimanovun kabineti.

    İosif Stalin. İndi Sizə yeni bir xəbər çatdırmaq istəyirəm, yoldaş Nərimanov. Amma... (Gülür.) Amma bilmirəm, bu xəbərə sevinəcəksiz, yoxsa ...
    Nəriman Nərimanov. O, xəbərin mahiyətindən asılıdır.
    İosif Stalin. Rəsulzadə həbsdən azad edildi.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, bu sevindirici xəbərdir.
    İosif Stalin. Mən Sizin səmimiyyətinizə inanıram... Amma buradakı bolşevik dostların çoxu bu xəbərdən məyus olacaqlar. Mən bunu ovcumun içi kimi bilirəm.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, onların eşidəcəkləri xəbərdən pəjmürdə olacaqlarını mən də bilirəm. Amma fakt budur ki, Rəsulzadə nüfuzlu adamdır... O, bizim köhnə hərəkatçı dostumuzdur. Sonra həyat elə gətirdi ki, yollarımız ayrıldı.
    İosif Stalin. Elədir. Sanki mənim çiynimdən bir dağ götürüldü. Bilirsiz niyə? (Pauza). Hər şeyi bir tərəfə qoyuram: inqilabı, dostluğu, düşmənçiliyi və sairi... Bütün bunlar öz yerində. Axı az qala bütün Azərbaycan bilir ki, mənim Rəsulzadəyə bir can borcum var... Hesab edirəm ki, mən artıq o borcu qaytardım. Biz Qafqaz adamları dostluğu həmişə qiymətləndirmişik. Özü də bu təkcə adi dostluq deyil... Bu, bir tale məsələsidir. Əgər əlimdə imkan varsa, öz həyatıma görə borclu olduğum adamın həyatını nə üçün xilas etməyim? Elə deyilmi?
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Çox güman ki, Rəsulzadə Sizinlə də görüşəcək.
    Nəriman Nərimanov. Bunu o, özü bilər... (Gülür). Bizim şəxsi düşmənçiliyimiz yoxdur. (Pauza). Bilirsizmi, bizim ölkəmizdə, daha doğrusu Bakıda, iki nəfər inqilabçının adı və familiyası eynidir. Bəzən bu iki adamı dolaşıq salırlar.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Kimdir onlar?
    Nəriman Nərimanov. Məsələ burasındadır ki, məndən başqa da bir Nəriman bəy Nərimanov var.
    İosif Stalin. Hə, deməli sizin oxşarınız da varmış. (Gülür).
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, o, qətiyyən mənim oxşarım deyil. Sadəcə olaraq hər ikimizin ad-familiyası eynidir. O biri Nəriman məndən xeyli kiçikdir. Görünür, aramızdakı bu yaş fərqinə görə Rəsulzadə həmişə haqqımda söhbət düşəndə mənə “böyük Nəriman” deyə isnad edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanbəyli Nəriman bəy Həşim bəy oğlu — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, ictimai-siyasi və dövlət xadimi.
    Nəriman bəy Nərimanbəyli (Nərimanov) 1889-cu ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Ailəsi İrəvana köçdüyü üçün orta təhsilini İrəvan gimnaziyasında almış, Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat şöbəsində, sonra isə Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində oxumuşdur. Burada "Azərbaycanlı tələbələrin həmyerlilər cəmiyyəti"nin rəhbərliyinə seçilmiş, inqilabi fəaliyyət göstərmişdir. Onun iştirakı ilə cəmiyyət üzvlərinin verdikləri tamaşaların gəliri Birinci dünya müharibəsindən zərər çəkmiş müəllimlərin ailələrinə paylanırdı. N. Nərimanbəyli 1915-ci ildə ali təhsilini başa vurub vətənə qayıtmış, vəkil işləməklə yanaşı, "Müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin" rəhbərlərindən biri olmuşdur. Rusiyada Fevral inqilabından (1917) sonra "Müsavat" partiyasına daxil olmuş, Qafqaz müsəlmanlarının Bakı qurultayında, "Müsavat" partiyasının birinci qurultayında iştirak etmişdir.
    N. Nərimanbəyli 1918-ci ilin fevralında Zaqafqaziya seyminin üzvü seçilmiş, seymin müsəlman fraksiyasının, Zaqafqaziya Federasiyasının süqutundan (26 may, 1918) sonra isə Azərbaycan Milli Şurasının (27 may, 1918) üzvü olmuşdur. Milli Şuranın "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun"una (19 noyabr 1918) əsasən, seçkisiz Cümhuriyyət Parlamentinin tərkibinə daxil edilmişdir. Parlamentdə "Müsavat" və bitərəflər fraksiyasının üzvü olan Nərimanbəyli 4-cü hökumət kabinəsində dövlət müfəttişi vəzifəsini tutmuşdur. O, Bakıda keçirilən bir sıra mədəni tədbirlərdə yaxından iştirak etmişdir. Aprel işğalından (1920) sonra müxtəlif idarələrdə hüquq məsləhətçisi olmuş, təqiblərə məruz qalaraq işdən çıxarılmış, sonralar vəkil işləmişdir.
    1937-ci ildə repressiyaya məruz qalmış, güllələnmişdir.

    İosif Stalin. Olsun ki, Əmin bəy sizə “böyük Nəriman” deməklə, həm də sizin xalq arasındakı böyük nüfuzunuza işarə edir.
    Nəriman Nərimanov. Ta məsələnin bu tərəfini Rəsulzadə özü bilər. Amma mənim adaşım Nəriman da mənə bu cür yanaşır, yəni bir böyük kimi. (Gülür). Aramızda da heç bir problem yoxdur. Baxmayaraq ki, indi bizim inqilabçılar arasında təkcə nüfuz davası getmir, həm də yaş senzinin davası gedir...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman bəy Nərimanov Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaxın tərəfdarlarından biri, “Müsavar” partiyasının üzvü idi.

    İosif Stalin. Bilirəm, bilirəm, yoldaş Nərimanov. Onlar bizi “qocaman bolşeviklər” adlandırırlar. Yəqin ki, eşitmisiz, bilirsiz: hətta, Lenin yoldaşla Sizin ayamanız eynidir. Hər ikinizə “qoca” deyirlər.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm.
    İosif Stalin. Mərkəzdə belə hesab edirlər ki, Bakıda gənc bolşeviklərin boyartımına, inkişafına lazımi diqqət yetirilmir.
    Nəriman Nərimanov. Mərkəzdə çox şey deyə bilərlər. Demək olar ki, hər gün buraya müxtəlif nümayəndələr gəlib əllərində olan mandatlarla az qala hamını hədələyirlər.
    İosif Stalin. Nə üçün?
    Nəriman Nərimanov. Bizə göstəriş verməyi, mərkəzin tələblərinə kor-koranə tabe olmağı xoşlayırlar.
    İosif Stalin. Bəs sizin bu məsələyə münasibətiniz necədir?
    Nəriman Nərimanov. Mən bu barədə yoldaş Leninə yazmışam. Yazmışam ki, Vladimir İliç, “müstəqil Azərbaycan” sizin dilinizdən çıxan kəlmə deyilmi?
    İosif Stalin. Müstəqillik bir qədər mücərrəd anlayışdır. Biz konkretliyə can atmalıyıq. Bax elə bayaqdan haqqında söz açdığımız İranda da baş verənlərə mücərrəd baxışlarla yanaşırlar.
    Nəriman Nərimanov. Amma mənə elə gəlir ki, biz özümüz İranda baş verən hadisələrə lazımı qədər diqqət yetirmirik.
    İosif Stalin. Siz nəyə əsasən belə deyirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Mən baş verənlərin içindəyəm.
    İosif Stalin. Kuçek xan bir neçə ay əvvəl - iyulun 20-də Leninə teleqramında İranın sosializm uğrunda mübarizə üçün hazır olmadığını yazırdı. O, vəd verirdi ki, İranın paytaxtı Tehran tutulduqdan sonra o, öz siyasətində sərt dəyişiklik edəcək və xalqın iradəsi ilə kapitalizmə qarşı açıq mübarizə aparacaqdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən o teleqramdan xəbərdaram. Kiçik xan bizim inqilabı təqdir edir. Amma burada Bakıda İran təbəələrinin əmlakının toxunulmazlığı barədə təminat istəyir.
    İosif Stalin. Ta onda bunun harası sosializm oldu ki? Biz xüsusi mülkiyyətin ləğvinə, lap elə məhvinə çalışırıq...
    Nəriman Nərimanov. Vəziyyəti çətinləşdirən amillərdən biri də elə budur. Çünki real vəziyyət azad ticarətin inkişafı üçün əl yeri qoymur. Amma məni bir şey çoz incidir... (Pauza). Belə getsə, İranda bizim bütün mövqelərimiz əldən gedəcək.
    İosif Stalin. Biz nəyisə əldə etmək üçün mütləq nəyisə itirməliyik.
    Nəriman Nərimanov. Biz İranı itirməklə nəyi əldə edəcəyik, yoldaş Koba?
    İosif Stalin. Biz hələ İranı əldən verməmişik... Amma gələcəkdə belə bir itki olsa belə, bunun elə bir qorxusu yoxdur. Qoy İran problemi ilə ingilislər məşğul olsunlar. (Gülür).
    Nəriman Nərimanov. Axı bu bizim siyasətə ciddi zərbədir. Ən çox da daxili siyasətimizə.
    İosif Stalin. Maraqlıdır, Sizdən fərqli olaraq Karaxan bizim İranı itirməyimizə xarici siyasətə vurulan zərbə hesab edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Karaxan Gilan hadisələrini təhlil edərək Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Mərkəzi Komitəsinə yazırdı: “İndi İranı itirmək və onu ingilislərə vermək bizim beynəlxalq siyasətimizə (bizim zəifliyimizin göstəricisi kimi) ciddi zərbə olardı və xüsusilə, İngiltərə üçün bu onun təzahürü olardı ki, Şərqdə bizdən qorxmasın, yəni, biz heç nə edə bilmirik və kiçik uğursuzluq olan kimi, qəti şəkildə geri çəkilirik”.

    Nəriman Nərimanov. Bu yaxınlarda, sentyabr ayının 1-də keçirdiymiz Şərq xalqlarının Birinci qurultayında İranda, xüsusən Gilanda cərəyan edən hadisələr mərkəzi məsələlərdən idi.
    İosif Stalin. Bilirəm. Mən baş verənləri diqqətlə izləyirdim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qurultaya 2 mindən çox nümayəndə dəvət edilmişdi ki, bunların da 200-dən artığı İrandan idi. Sentyabr ayının 1-də Azərbaycan İnqilab Komitəsinin sədri N.Nərimanov Şərq xalqlarının Birinci qurultayını açdı. O, qısa nitqində bu gün göz yaşı tökən qoca Şərqin məzlum xalqlarının gec-tez birləşəcəyini bəyan edərək söylədi ki, məhz bu birlik nəticəsində kapitalın zəncirini qırmaq mümkün olacaq.

    İosif Stalin. Mənə çatan məlumata görə, Qurultayda Sovet Rusiyasının və Kominternin nümayəndəsi kimi çıxış edən Zinovyev və Radekin məruzələri nümayəndələrə çox zəif təsir bağışlayıb.
    Nəriman Nərimanov. Onların çıxışlarında daha çox ingilislər tənqid olunurdu.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, axı qurultayda Sultanzadə çıxış etməli idi. Bəs necə oldu ki, onun əvəzinə Əmioğlu danışdı?
    Nəriman Nərimanov. Heydər Əmioğlu heç kəsin əvəzinə danışmayıb. Yəni onun çıxış etməsi təəccüblü deyil.
    İosif Stalin. İndi Sultanzadənin fəaliyyəti heç hiss olunmur. Əmioğlu ilə Sultanzadənin arasını kimlər vurub?
    Nəriman Nərimanov. Allah bilir, Sultanzadə bu hərakata hansı niyyətlə soxulubmuş.
    İosif Stalin. Mən anlamıram, hansı niyyətdən söhbət gedə bilər?
    Nəriman Nərimanov. Hər halda Sultanzadənin şəxsi marağı qabarıq hiss olunur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Heç kəsə sirrr deyildi ki, qurultayda Heydər Əmioğlunun məruzə etməsi Nərimanovun təkidi ilə baş tutmuşdu. Qurultayın işinə rəhbərlik edənlərdən biri kimi, Radek az sonra RKP MK Siyasi Bürosuna məlumat verirdi ki, Şərq xalqlarının Bakı qurultayının gedişində aydın oldu ki, “Nərimanov başda olmaqla, azərbaycanlı yoldaşlar Sultanzadənin rəhbərlik etdiyi bir qrup İranlı kommunistlə işləməkdən imtina edirlər. Bunun faktiki səbəbi yoldaş Nərimanov və digərlərinin antierməni əhval-ruhiyyəsi idi, onlar bəyan edirdilər ki, bir erməni kimi Sultanla İranda işləmək olmaz”.

    İosif Stalin. Karl Radek Siyasi Bürodakı çıxışında qeyd edirdi ki, Heydər xan Azərbaycan rəhbərliyinin əhəmiyyətli yardımı ilə İran işlərində irəli çəkilir. O, sizi nəzərdə tuturdu.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Karl Bernqardoviç Radek beynəlxalq kommunist hərəkatının və sovet dövlətinin görkəmli xadimlərindən biri idi. Əsl adı Karol Sobelson idi.
    Radek əvvəllər Stalinlə, daha sonra Trotski ilə yaxın dost olmuşdu.
    1937-ci il repressiyası zamanı əvvəlcə həbs olundu, sonra güllələndi. Radekin arvadı və qızı da sürgündə ölmüşdür.

    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Karl Benqradoviç o qədər də düz demr. İndiki zamanın özü Heydər Əmioğlunu hadisələrin önünə çıxartdı.
    İosif Stalin. Sizcə, bu sözləriniz çox mübaliğəli səslənmədi ki?
    Nəriman Nərimanov. Nə mənada?
    İosif Stalin. Zaman və Heydər xan... Bu anlayışlar doğrudanmı bu qədər yaxındır?
    Nəriman Nərimanov. Mən burada heç bir mübaliğə görmürəm.
    İosif Stalin. (Gülür). Görünür, bu cür düşünməyə sizin Əmioğlu ilə şəxsi dostluq münasibətlərinizin də rolu az deyil.
    Nəriman Nərimanov. Bu, iki nəfərin şəxsi dostluğu deyil... Biz yalnız ideya dostlarıyıq...
    İosif Stalin. Mənsə bu dostluğu yalnız alqışlaya bilərəm.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bakı qurultayının gedişində Heydər xan sentyabr ayının 4-də İran nümayəndələrinin yığıncağını təşkil etdi. O, bir sıra müddəalarla çıxış etdi. Buraxılan səhvlərdən danışdı. İran kommunistlərini solçuluqda ittiham edən Heydər xan və onun tərəfdarlarının özləri də solçuluqdan irəli getmirdilər. Heydər xan belə hesab edirdi ki, keçmiş İran beynəlmiləl dəstələri zəminində Bakıda, milli əsasda İran Qırmızı ordusunu formalaşdırıb, Təbrizi tutub, orada sovet respublikası elan etmək və sonra isə Tehrana hücum etmək lazımdır.
    Qurultayın sonuncu iş günü, sentyabr ayının 7-də təşkilatı məsələlərə baxılıb, Kominternin İcraiyyə Komitəsi yanında Şərq xalqlarının Təbliğat və Fəaliyyət Şurası yaradıldı. Şuraya Nərimanov, Orconikidze, Kirov, habelə, Şərq ölkələrindən bəzi nümayəndələr, o cümlədən İrandan Əmioğlu və Sultanzadə daxil idilər.

    İosif Stalin. Bilirəm, Sərq məsələsinə görə sizin Lenin yoldaşla da fikir ayrılığınız var.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, var. Bunu nə mən gizlədirəm, nə də Vladimir İliç. Mən Bakı qurultayından ay yarım əvvəl Lenindən soruşmuşdum ki, “həqiqətənmi Şərqin əzilən çoxmilyonlu kütlələrin mənafeyi bolşeviklər üçün belə əzizdir? ” O da məndən soruşdu ki, bəyəm Sizin buna şübhəniz var? Vladimir İliçə dedim ki, bəli, mənim şübhəm var.
    İosif Stalin. Sizin bu şübhəniz üçün əsas varmı?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, var. Mən Vladimir İliçə dedim:”Əgər Şərq, yoldaş Çiçerinin hesab etdiyi və əməli cəhətdən həyata keçirdiyi kimi, İngiltərəni susdurmaq məqsədilə bizim üçün müvəqqəti silahdırsa, onda bu başqa məsələ, bizi sakit buraxın.”
    İosif Stalin. Siz yenə bu fikirdə qalırsız?
    Nəriman Nərimanov. Ta bunun elə bir əhəmiyyəti qalmayıb. Çünki, Bakı qurultayından az sonra Lenin yoldaş mənə məktub göndərdi. Orada aydın yazılmışdı ki, “İran inqilabçılarına hər hansı təsir göstərməyə son qoyun, bu bizə İngiltərə ilə əlaqələr yaratmağa mane olur”. Bizim təzədən orada vəziyyəti dəyişməyimiz az qala mümkünsüzdür.
    İosif Stalin. Nə üçün? Siz niyə belə bədbin düşünürsünüz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Mən necə nikbin düşünə bilərəm ki, artıq İranda çoxları bizə inanmır...
    İosif Stalin. Siz Şərq məsələrini hamıdan yaxşı bilirsiz, yoldaş Nərimanov. Amma mən zənn edirəm ki, hələ bütün körpülər yandırılmayıb. Əgər nəsə bizim istədiyimiz kimi alınmayıbsa, burada günahkar qarşı tərəfdir.
    Nəriman Nərimanov. Məsələ burasındadır ki, mənə iranlı yoldaşlar da təxminən eyni sözləri bir az ayrı cür deyir.
    İosif Stalin. Onlar nə deyir ki?
    Nəriman Nərimanov. Onlar da deyir ki, şurəvi tərəf özünü heç vaxt təqsirli hesab etmir, bütün səhvləri qarşı tərəfdə axtarır... Budur, elə bizim səhvlərimizin nəticəsidir ki, orada vəziyyət bizim ziyanımıza dəyişdi. İran Kompartiyası öz qərargahını Rəştdən Bakıya köçürməli oldu. (Pauza). Qısası, hadisələrin təhlili göstərir ki, Moskvanın İran barədə davamlı və aydın proqramı yoxdur.
    İosif Stalin. Bədbin olmayaq. Biz yenə toplaşıb məğlubiyyətin səbəbini müzakirə etməliyik.
    Nəriman Nərimanov. Məğlubiyyətin başlıca səbəblərindən biri İranda əhaliyə elə bir təsir imkanı olmayan “Ədalət” partiyasına hədsiz inam bəsləməyimizdir... Bunu hələ qoyuram bir kənara. İranda baş verən talanlar camaatın gözünü hədsiz qorxuzub. İndi az qala hər bir iranlı deyir ki, qoy bura kim gəlirsə gəlsin, təkcə rusun ayağı dəyməsin.
    İosif Stalin. Bəlkə onlar bu sözləri dini inanc baxımından deyirlər? (Gülür). Axı orada “urus” kafir hesab olunur.
    Nəriman Nərimanov. Burada dinin məsələyə nə dəxli? Camaatın var-yoxunu əlindən alan əsgərə “sağ ol”mu deyilməlidir?
    İosif Stalin. İnqilablar zamanı bu cür hadisələrin baş verməsi labüddür.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, bəyəm inqilab özü ilə millətlərə ölüm, qorxu kabusu gətirməlidir?
    İosif Stalin. Elə Rusiyada, lap elə Bakıda da bu cür hadisələr baş verib.
    Nəriman Nərimanov. Bakıda bunlardan da betəri baş verib. Xalq hələ təlaş içindədir. Baş verən talanlar, qətlə yetirilənlər, asılanlar, güllələnənlər...
    İosif Stalin. Belə şeylərə kim rəvac verir?
    Nəriman Nərimanov. Məlum şəxslər qrupu qeyri-inqilabi addımlar ataraq, evlərə soxulmağı, heç bir araşdırma aparmadan müsəlman qadınlarının alt paltarında briliant axtarmağı, onların qulağlarından sırğalarını və digər əşyaları qopartmağı lazım bilirlər... Burjuaziyanın qulağından sırğanı dartıb qoparmağı inqilabi akt hesab etmək ən azı yelbeyinlikdir.
    İosif Stalin. Bəlkə konkret adlar çəkəsiz?
    Nəriman Nərimanov. Konkret adları mən dəfələrlə çəkmişəm. Bu talanların, hərki-hərkiliyin başında duranlar Mikoyan, Qoqoberadze, Lominadze və digərləridir.
    İosif Stalin. Aha... Bu oldu konkret misal. Ama burası var ki, bu bir az kortəbii stixiyadır, inqilabdır, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. İnqilab heç də insanların kütləvi qırğınına rəvac verməməlidir.
    İosif Stalin. İnqilab elə ölüm-dirim məsələsidir, yoldaş Nərimanov. (Pauza). Çox maraqlıdır...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, maraqlı məsələlər çoxdur, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Hmmm... Yoldaş Nərimanov, bilirəm, biz yerliyik, gürcüstanlıyıq. Amma təsadüfən sizin əsliniz İrandan, o taydan deyil ki?
    Nəriman Nərimanov. Əslində bunun, yəni mənim haralı olmağımın elə bir əhəmiyyəti yoxdur. Çünki mən türkəm. Əslim-köküm isə, bəli, İrandandır. Axı bir də ki, İranın parçalanmasından cəmi yüz il keçir. O zaman Azərbaycan da bir idi, ta “o tay-bu tay” söhbəti yox idi.
    İosif Stalin. Unutmayaq ki, biz hər şeydən öncə bolşevikik. Biz partiyamızın əsgəriyik. O cümlədən bütün Azərbaycan bolşevikləri...
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm indiki dövrdə Azərbaycanda məhz Azərbaycanı təmsil edən bir partiya və yaxud iri bir qurum varmı? Deyə bilərəm ki, artıq yoxdur.

    İosif Stalin. Siz bu sözləri nəyə əsasən deyirsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Faktlara əsasən deyirəm. Bizdə demək olar ki, bütün iri və xırda dövlət postları qeyri millətlərin nümayəndələri tərəfindən zəbt ediıib. Onları bolşevik mənəviyyatından daha çox, burjua gödəniyyəti cəlb edir.
    İosif Stalin. Bəlkə bir qədər açıq danışasız.
    Nəriman Nərimanov. Mən hər şeyi açıq dedim. Nə qədər ki, mirzoyanlar, mikoyanlar özlərinin çirkin əməlindən, Azərbaycanı simasızlaşdırma siyasətlərindən əl çəkməyiblər, belə bir partiya olmayacaq da...
    İosif Stalin. Axı burada- Azərbaycanda baş verən bütün proseslərə siz nəzarət edirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm mərkəz mənə belə bir imkanı verir ki, öz səlahiyyətlərimi icra edim? Burada mənim işləməyimə maneə törədənlər kifayət qədərdir.
    İosif Stalin. Necə yəni mane olanlar? Sizə hansı vasitələrlə maneə ola bilərlər?
    Nəriman Nərimanov. Biz hər yerdə həqiqətin tərəfində olmalıyıq. Amma hər addımda yalanla üzləşməli oluruq.

    İosif Stalin. Bu, bir qədər pafoslu səslənmir ki, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr. Heç də elə deyil. Bilirəm, məni sevməyənlər də çoxdur. Bayaq özünüz dediniz ki, məndən Moskvaya çoxlu şikayətlər gedir. Hətta, burada da gənc bolşeviklər öz iclaslarında haray-həşir qoparıb deyirlər ki, Nərimanov burjua millətçisidir. Məni antibolşevik adlandıranlar da az deyil. Nəinki adı bolşeviklər, hətta, öz komissarlarımızın da bir qismi mənim simamda öz düşmənlərinin obrazlarını görürlər.
    İosif Stalin. Yeri gəlmişkən, Xalq Komissarlarının siyahısı ilə məni bir daha tanış etməyinizi xahiş edirəm. Bu, həm də yoldaş Leninin tapşırığıdır.
    Nəriman Nərimanov. Hələlik, onlar barədə qısa məlumat verə bilərəm. Əksəriyyətini özünüz də yaxşı tanıyırsız. Məsələn, Çingiz İldırım bizim xalq Hərbi-dəniz işləri komissarıdır.
    İosif Stalin. Tanıyıram. Rəsulzadə hökümətinə ultimatum verən adamdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Çingiz İldırım sonralar Maqnitaqorsk Metallurgiya Kombinatınin özülünü qoymuş, uzun müddət kombinatın rəisi olmuşdur. 1936-cı ildə bu işlərinə görə ona "Lenin" ordeni verilmiş, cəmi bir il sonra-1937-ci ildə güllələn
    mişdir.

    Nəriman Nərimanov. Həmid Sultanov - xalq Daxili işlər komissarı.
    İosif Stalin. Bəli, tanıyıram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonrakı illərdə Həmid Sultanov Naxçıvan Muxtar Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin sədri, Azərbaycan kommunal təsərrüfatı komissarı vəzifəsində çalışdı. 1938-ci ildə güllələndi.

    Nəriman Nərimanov. Qəzənfər Musabəyov - xalq Ticarət, sənaye və ərzaq komissarı.
    İosif Stalin. Tanıyıram. Səhv etmirəmsə Musabəyovun bacısı da bolşevikdir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Ayna Sultanova inqilabçı qadınlardan biri olub. İndi...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ayna Sultanova Azərbaycan SSR xalq Maarif komissarının müavini, Maarif komissarı və bir qədər sonra Ədliyyə komissarı olmuşdu. 1938-ci ildə qardaşı Qəzənfər Musabəyov və həyat yoldaşı Həmid Sultanovla birlikdə repressiyaya məruz qalmış və xalq düşməni kimi güllələnmişdir.

    İosif Stalin. Hamısı tanıdığımız adamlardır...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qəzənfər Musabəyov özünün dediyi kimi, “1920-ci ilin aprelində Orconokidze və Kirovun tapşırığı ilə Mikoyan və Yefremovla birlikdə "Beynəlmiləl" zirehlisində, döyüşə-döyüşə Bakını ələ keçirənlərdən biri idi. Nərimanovdan sonra Xalq Komissarları Sovetinin Sədri olmuşdu. 1938-ci ildə güllələndi.

    Nəriman Nərimanov. Mirzə Davud Hüseynov xalq Maliyyə komissarımızdır.
    İosif Stalin. Mən onu da çoxdan tanıyıram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mirzə Davud Hüseynov Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan SSR İnqilabi Komitəsinin sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri, Xarici İşlər Komissarı, Ali İqtisadi Şuranın sədri, ZSFSR XKS Sədrinin müavini, ZSFSR Xalq maliyyə və Xarici İşlər Komissarı vəzifələrində çalışmışdır.
    1930-1933-cü illərdə Tacikistan KP MK-nin birinci katibi, sonralar isə Moskvada RSFSR Xalq Maarifi Komissarlığında qeyri-rus məktəbləri şöbəsinin müdiri olmuşdur. Mirzə Davud Hüseynov 1938-ci ildə Stalin repressiyasının qurbanı olmuşdur.

    Nəriman Nərimanov. Səməd ağa Ağamalıoğlu xalq Torpaq komissarı.
    İosif Stalin. “Qocanı” yaxşı tanıyıram. Köhnə inqilabçı dostlardandır. Səhv etmirəmsə, elə Rəsulzadənin də dostudur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Ağamalıoğlu Müsavat parlamentində sosialist fraksiyasının üzvü olub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ağamalıoğlu 1921-ci ildə Azərbaycan SSR MİK sədrinin müavini, 1922-1929-cu illərdə Azərbaycan SSR MİK sədri, habelə ZSFSR MİK sədrlərindən biri olmuşdur. 1930-cu ildə Moskvada müəmmalı şəraitdə vəfat edib

    Nəriman Nərimanov. Dadaş Bünyadzadə - xalq Maarif komissarı və xalq fəhlə-kəndli müfəttişliyi komissarı.
    İosif Stalin. Tanıyıram. Bünyadzadə əvvəllər sizinlə bir yerdə işləyib.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən “Hümmət” təşkilatında sədr olarkən o da katib idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bünyadzadə1930-1932-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri, 1932-1936-cı illərdə ZSFSR xalq torpaq komissarı olmuşdu. 1938-ci ildə həbs edilib güllələndi.

    Nəriman Nərimanov. Cəmil bəy Vəzirov xalq Poçt-teleqraf və Rabitə yolları komissarıdır...
    İosif Stalin. Gərək o, iyirmaltılardan olan Vəzirovla qohumdur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Haşım bəylə qohumdur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Cəmil bəy Kiyev Politexnik Institutunun kimya şöbəsini mühəndis-texnoloq ixtisası üzrə bitirmişdi. 1938-ci tutulub, Oryol şəhərinə sürgün olundu. 1943-cü ildə sürgündə vəfat etdi.

    Nəriman Nərimanov. Ağahüseyn Kazımov xalq Səhiyyə və himayəçilik komissarı...
    İosif Stalin.Yəqin ki, gənc bolşeviklərdəndir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, yoldaş Kazımovun cəmi 28 yaşı var.
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ağahüseyn Kazımov 1911-ci ildə Kiyev Universitetinə qəbul olmuş, 1916-cı ildə həmin universitetin tibb fakültəsini bitirmişdi. 1937-ci ildə güllələnib.
    Nəriman Nərimanov. Möhsün İsrafilbəyov xalq Hərbi-dəniz işləri kommisarlığı siyasi idarəsinin rəisi...
    İosif Stalin. İsrafilbəyovu tanıyıram. RSFSR Xalq Milli İşlər Komissarlığı yanında Zaqafqaziya şöbəsinin müdiri olanda əlaqələrimiz çox olub. Moskvada Vladimir İliçlə görüşünü də mən təşkil etmişdim. O, Lenin yoldaşa Azərbaycandakı vəziyyət haqqında ətraflı məlumat verdi. Yeri gəlmişkən, rus dilində təmiz danışırdı.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, savadlı adamdır. O, Bakıda realnı məktəbdə və Kiyev Universitetində təhsil alıb.
    İosif Stalin. Amma onun və bir çox başqalarının familiyasındakı bəy sözü heç mənim xoşuma gəlmir. (Gülür). Biz bu bəylərdən, xanlardan yaxa qurtarmaq üçün vuruşuruq, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, biz bəylərlə və xanlarla yox, bəylik və xanlıqlarla vuruşuruq. İkincisi, bu, adamların çoxunun tarixi familiyasıdır. (Gülür). Üçüncüsü də, əgər konkret olaraq Möhsündən söhbət gedirsə, onun bütöv familiyası İsrafilbəyov-Qədirlidir.
    İosif Stalin. Hə, deməli, yoldaş Möhsünün ehtiyat familiyası da varmış. (Gülür). Bu, daha yaxşı.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Möhsün İsrafilbəyov - Qədirli Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsindən sonra Xalq Hərbi Dəniz İşləri Kommisarlığı siyasi idarəsinin rəisi (1920-21), Xalq Səhiyyə Komissarı (1922-34) vəzifələrində işləmişdir. İki dəfə Qırmızı əmək bayrağı ordeni ilə təltif olunmuşdu. 1941-ci idə repressia qurbanı olmuş və xalq düşməni adıyla güllələnmişdir.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, sizin ilk komissarlar həm də bizim partiyanın qızıl fondudur. Onları göz bəbəyi kimi qorumaq lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Biz təkcə komissarlarımızı deyil, elə bütün xalqımızı bu müdhiş, bu çətin situasiyadan itkisiz çıxarmaq istəyirik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İlk komissarların hamısı sonralar sovet rejiminin repressiyayasına məruz qaldı, sürgün olundu, güllələndi.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, siz Mərkəzin qarşısında tez-tez istefa tələbi qoyursuz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Mən bu barədə Lenin yoldaşa da demişəm... Demişəm ki, mənim işim və tələblərim sizi qane etmirsə istefamı qəbul edin.
    İosif Stalin. Sizin tələblərinizin demək olar ki, hamısına əməl edilib. Otuzdan çox kadrı biz geri çağırmışıq. Amma doğrusunu deyim ki, indi sizin tələblərinizin əsasında nəyin, hansı məsələnin durduğu şəxsən mənə aydın deyil...
    Nəriman Nərimanov. Mənim tələbim?.. Mən Azərbaycanı tam müstəqil bir Respublika görmək istəyirəm. Bu barədə dəfələrlə demişəm...
    İosif Stalin. Azərbaycanın müstəqilliyi kimdəsə şübhə doğura bilməz.
    Nəriman Nərimanov. Bu müstəqillik hələ yalnız kağız üzərindədir.
    İosif Stalin. Lakin biz elə hesab etmirik... (Pauza). Siz bayaqkı söhbətinizdə Azərbaycan hökumətində qeyri-türklərin daha mühüm postları tutduğunu deyirdiniz. Şikayət edib bildirirdiniz ki, “bütün iri və xırda dövlət postları qeyri millətlərin nümayəndələri tərəfindən zəbt ediıib”. Halbuki sadaladığınız familiyalardan göründüyü kimi, bütün komissarlarınız yerli adamlardır.
    Nəriman Nərimanov. Mən onların heş birini bu vəzifəyə öz təşəbbüsümlə bu vəzifəyə təyin etməmişəm. Onların hamısı Mərkəzdən təyin olunub. Siz ki, bütün bunları yaxşı bilirsiz, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Bunun hələlik elə bir ziyanı yoxdur. Bir mərkəzdən idarə olunmaq bu günün öz reallığından irəli gəlir.
    Nəriman Nərimanov. Açığını deyim ki, qonşu ölkələrdə əhalini və hətta inqilabçıları, bu cür diktaturaya meyllilik rəncidə edir, narazı salır.
    İosif Stalin. Siz yəqin ki, “qonşular” deyərkən Ermənistanı və Gürcüstanı nəzərdə tutursuz... Tezliklə onlar sakitləşəcək... Bilirəm, ermənilərin iştahası daha böyükdür...
    Nəriman Nərimanov. Ermənistan az qala bütün qonşulara müharibə elan edib.
    İosif Stalin. Hmm... Bəli, düz deyirsiz, elədir... Ermənilər indi həm Rusiya ilə, həm də Türkiyə ilə konfliktdədir.
    Nəriman Nərimanov. Ermənilərin əksəriyyəti həmişə, az qala bütün tarix boyu küyə gedən olublar. Onların xəstə təxəyyülünə görə əraziləri haçansa dənizdən dənizə qədər uzanıb... Bu, nəsə uydurma, mifik bir ərazidir...
    İosif Stalin. Ermənilər gah türklərin, gah farsların, gah da rusların ərazisində yaşayıblar. Əslində onların Qafqazda ərazisi olmayıb. Bax elə bu son günlərə qədər etmənilər türklərin nəzarəti altda idi. Antanta ilə Türkiyə arasında bağlanan Mudros sülh müqaviləsindən sonra ermənilər təzədən haray-həşir salmağa başlayıblar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu.1918-ci ilin oktyabrında Mudros portunda (Yunanıstan ərazisində-Egey dənizindəki Lemnos adasında) Antanta ilə Türkiyə arasında bağlanan müqavləyə əsasən, türklərə əsir düşmüş bütün erməni hərbçiləri İstanbulda toplanmalı, qeyd-şərtsiz müttəfiqlərə təhvil verilməli idi. İngilis admiralı Kaltorf 18 yanvar 1919-cu ildə Paris sülh konfrasında müttəfiqlər adından bəyanat verdi. Artıq həmin il yanvar ayının sonundan etibarən Suriya, Fələstin, Ərəbistan, Mesopotamiya, eləcə də Ermənistan Osmanlı imperiyasından ayrıldı.

    Nəriman Nərimanov. Müttəfiqlərin Cənubi Qafqazdakı qoşunlarının komandanı general Tomson ermənipərəst mövqedə dayanmışdı. Bu isə erməniləri yeni-yeni əraziləri ələ keçirməyə iştahlandırırdı. 1919-cu il mayın 28-də Ermənistan Parlamenti Türkiyənin altı vilayətini Ermənistana ilhaq edilməklə “Birləşmiş Ermənistan” dövlətinin qurulması haqqında akt qəbul edib. “Birləşmiş Ermənistan”a Ermənistan hökumətinin Azərbaycana qarşı iddia etdiyi ərazilər də daxil edilmişdi.
    İosif Stalin. Cəmi ay yarım bundan əvvəl, sentyabrın otuzunda türk ordusu bütün ermənistan ordusunu darmadağın edib.

    Nəriman Nərimanov. Bu son illərdə, xüsusən beşinci ildən bəri ermənilər türklərə qarşı bir gün də olsun belə, öz qətl və qarətlərini dayandırmayıblar. Bu bitməyən savaşdan ermənilər də, onların qonşuları da çox əziyyət çəkir.
    İosif Stalin. Ermənilər tamamilə taqətdən düşdükdən sonra bizə üz tutacaqlar...
    Nəriman Nərimanov. Biz ermənilərlə dinc-yanaşı yaşamaq niyyətindəyik. Amma onların “başbilənləri” bu bədbəxt milləti daim qonşulara qarşı qızışdırır.
    İosif Stalin. Onların “başbilənləri” kimdir elə?
    Nəriman Nərimanov. İndiyəcən ermənilərə Rus imperiyası və İngilis imperiyası hamilik edib...
    İosif Stalin. Buraya Osmanlı imperiyasını da aid etmək olar... (Pauza). Bəli, Ermənistan həmişə kiminsə əlində bir dəyənək olub. İndi biz bu “dəyənəyi” o əllərdən almalıyıq.
    Nəriman Nərimanov. Mən çox narahatam ki, o “dəyənək” indi bizə qarşı işlədilə... (Gülür). Özü də yeni əllərdə...
    İosif Stalin. Siz kimi nəzərdə tutursuz? Daha doğrusu, kimin “əlini” nəzərdə tutursuz?

    Nəriman Nərimanov. Mən öz qurduğumuz dövləti nəzərdə tuturam...
    İosif Stalin. Məncə, belə düşünməyə heç bir əsas yoxdur. Siz bunu nəyə əasən deyirsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Çünki hazırda Rusiyada və eləcə də digər ölkələrdə bu “dəyənəyin” sakit durmasını istəməyən qüvvələr var.
    İosif Stalin. Mən bunları bilirəm. Bu gün Ermənistan özünü müstəqil hesab edir. Biz də indiyəcən onunla “müstəqil dövlət” kimi davranırıq. Biz hətta erməni-türk münaqişəsinin nizama salınması üçün çalışırıq. Bir neçə ay əvvəl bu münasibətlə Moskvada bir yığıncaq da keçirdik. Ermənilər hay-küy qoparmışdılar. Daşnak partiyası Türkiyənin bir neçə vilayətini tələb edirdi.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Ermənilər Ərzurumu, Lazistanı, Trapezundu tələb edirdilər.

    İosif Stalin. Bəli. Nümayəndə heyətlərinə də bir şair başçılıq edirdi. Deyəsən adı Leon idi...
    Nəriman Nərimanov. Tanıyıram o şairi. Levon Şantı deyirsiz yəqin. Əsl adı Levon Seqbosyandır. Livan ermənisidir. Daşnaksütunun ən mürtəce tərəfdarlarından biridir.
    İosif Stalin. Bəli, onu deyirəm elə... Deməli, siz də eşitmisiz onun barəsində.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə... Bilirsiz, mənə təəccüblü gələn nədir? (Pauza). Söz adamı olasan, yazıçı və ya şair olasan, özün də xalqlar arasında ədavət toxumu səpəsən. Mən daim bu iki qonşu xalqın, yəni Qafqaz türklərinin və ermənilərin dinc yanaşı yaşamasının tərəfdarı olmuşam. Öz əsərlərim vasitəsi ilə dostluq və qonşuluq əlaqələrinin möhkəmlənməsinə çalışmışam. “Bahadır və Sona” romanımda bu iki xalqın bir-birini sevən, təmiz ideallarla yaşayan gənclərinin obrazını yaratmışam. Mənim erməni ziyalıları arasında dostlarım da yox deyildir. Amma bu Şanti kimilər suyu bulandırmaqla, şantajla məşğuldurlar...

    İosif Stalin. Bəli, doğrudur. Şanti... Şantaj... Yox bir, şantilya... Bilirsiz də bu adda bir çit parça növü də var... (Gülür). Şantilya... Hələ bunun bir təxəllüsünə bax. Bunların heç biri, elə o Levon adını daşıyan da daxil olmaqla, anlamaq istəmir ki, biz Antantaya qarşı Türkiyə ilə bir blokdayıq. Bü gün Kamalçılar bizim müttəfiqimizdir. Bəyəm biz bir ovuc erməniyə görə o boyda Türkiyə ilə düşmən olmalıyıq?
    Nəriman Nərimanov. Söhbət təkcə müttəfiqlikdən getmir ki... Söhbət həm də mənəviyyatdan gedir. Bunların bütün iddiaları əsasssızdır. Hətta, onlara o iddia etdikləri torpaqlar verilsə belə, yenə dinc oturmaq istəməyəcəklər. Mən adi erməni vətəndaşını qınamıram. Onların siyasətçiləri bu xalqı daim təhdiddə saxlayırlar.
    İosif Stalin. Biz lazım olan hər şeyi demişik bunlara. Məcbur olub bu günlərdə özləri Sovet Rusiyasının qucağına atılacaqlar. Mən ermənilərin xarakterinə sizdən pis bələd deyiləm, yoldaş Nərimanov. Onlar həmişə özlərinə güclü ağa axtaran millət olub. Bu günsə belə bir güc məhz Rusiyadır. Yəni bizik...

    Nəriman Nərimanov. Mən də elə düşünürəm. Amma indidən hiss olunur ki, onlar Rusiyanın tərkibində də dinc durmayacaqlar.
    İosif Stalin. O ki qaldı gürcülərə... Mənim soydaşlarım hələlik naz eləyən təzə gəlinə bənzəyirlər. (Gülür). Tezliklə onlar da bizim yeni qurduğumuz yeni dövlətə pənah gətirəcəklər... Gedək, söhbəti davam etdirərik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu söhbətdən çox qısa bir vaxt, təxminən on gün keçmiş, 1920-ci il noyabr ayının 29-da Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan olundu.

    Onlar çıxırlar.


































    7.
    Səhnə dəyişir.

    Məmməd Əminin evi. Səliqəli otaq. Uzaqdan musiqi səsi eşidilir. Rəhim bəy və Dadaş bəy əyləşib çay içirlər.

    Rəhim bəy. Dadaş bəy, nə edək? Deyirəm, bəlkə...
    Dadaş bəy. Gözləyək, Əmin bəy indilərdə gələr. O, yarım saatlığa rüsxət alıb gedib. İndilərdə gələr.
    Rəhim bəy. Deyirəm bəlkə Əmin bəy gələn kimi çıxıb gedək evimizə. Qoy o kişi də yola rahat hazırlaşsın.
    Dadaş bəy. Biz onsuz da Əmin bəyi vağzaldan yola salmalıyıq. Qalan məsələləri özüylə məsləhətləşərik.
    Rəhim bəy. Elədir... Aha... Deyəsən, gələn Əmin bəydir.

    Onlar ayağa durub qapıya yaxınlaşırlar. Məmməd Əmin daxil olur.

    Məmməd Əmin. Hə, bəylər, darıxmadınız ki?
    Dadaş bəy. Əmin bəy, əlbəttə, sizsiz hər an darıxdırıcıdır.
    Məmməd Əmin. Mən lazım olan adamlarla görüşdüm. Sonra qonşuluqda mömin bir şəxs var, Hacı Qubaddır adı, ona baş çəkdim. Gözləri və ayaqları tutulub, amma zehni aydındır, yaddaşı möhkəmdir. Səsimdən tanıdı məni. Mən özümdən yaşlı adamların müdrik məsləhətlərinə həmişə sayğı ilə yanaşıram. Hacı Qubad kişi də uzaq səfərə çıxacağımı eşidib bir-iki dəyərli məsləhət verdi.
    Dadaş bəy. Allah hər ikinizin köməyi olsun.
    Məmməd Əmin. Həbsdən çıxmağımın əsas məziyyəti bilirsiz nədən ibarət oldu?
    Rəhim bəy. Deyərsiz bilərik, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Yeni doğulan oğlumun adını rəsmiləşdirdim, oldu Azər. Yoxsa məsələ Əliheydərin xeyrinə həll oluna bilərdi.

    Hamı gülür.

    Dadaş bəy. Əliheydər bunu eşidib bilsə lap dəli olacaq...
    Məmməd Əmin. Mənim nə Əliheydərlə, nə Həmidlə, nə doktor Nərimanla heç bir fərdi ədavətim yoxdur. Mən sadəcə olaraq, onların getmək istədiyi yolu qəbul etmirəm. Belə hesab edirəm ki, o yol millətimizi uçuruma aparır.
    Rəhim bəy. Bolşeviklərin tutduğu yol bütün millətləri fəlakətə aparır.
    Dadaş bəy. Bunu sonra dərk edəcəklər...
    Məmməd Əmin. Düz deyirsiz. Bəylər, mən sizin zəkanıza heyranam. Sizin cəmi 24-25 yaşınız var. Amma buna baxmayaraq baş verən hadisələrə çox düzgün qiymət verirsiz. Mən sizin kimi gəncliyə arxayın olub gələcəyə inamla, ümidlə baxıram.
    Dadaş bəy. Etimadınıza görə sağ olun, Əmin bəy.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, biz sizin ardınızca gəlirik. Siz bizim müəllimimiz, ustadımızsız.
    Məmməd Əmin. Doğrusunu deyim ki, mən həmişə öyrənməyə cəhd göstərən adamam. Özü də təkcə özümdən yaşlılardan deyil, habelə gənclərdən, lap elə uşaqlardan da nəsə öyrənməyə çalışıram.
    Dadaş bəy. Elə bu da Sizin böyüklüyünüzdən irəli gəlir.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, biz sizə mane olmuruq ki?
    Məmməd Əmin. Qətiyyən. Nə mənada?
    Dadaş bəy. O mənadakı Siz yola hazırlaşmalısız...

    Gülüşmə.

    Məmməd Əmin. Hə, az qala səfər üstə olduğumu unutmuşdum.

    Hamı gülür. Musiqi.











    8.
    Səhnə dəyişir.

    Nəriman Nərimanovun evinin eyvanı.


    İosif Stalin. Nəriman Nəcəfoviç...
    Nəriman Nərimanov. Buyurun, İosif Vissarionoviç...
    İosif Stalin. Bax biz Nadya ilə Sizin evdəyik.
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Əgər buraya ev demək olarsa...
    İosif Stalin. Hər halda biz Sizin qonağınızıq. Bir təklifim var...
    Nəriman Nərimanov. Buyurun...
    İosif Stalin. Biz bir-birimizi uzun illərdir ki, tanıyırıq.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Bu tanışlığın uzun bir tarixi var...

    İosif Stalin. Elə məhz buna görə də mən istəmirəm ki, biz bu qeyri-rəsmi şəraitdə, Sizin evinizdə bir-birimizə rəsmi qaydada müraciət edək... Qoy hər şey qeyri-rəsmi olsun.
    Nəriman Nərimanov. Mənim etirazım yoxdur. Həmişə belə hesab etmişəm ki, insanlar öz siyasi mənsubiyyətlərindən asılı olmayaraq, yəni hər şeydən əvvəl, insandır.
    İosif Stalin. Siz tez-tez tarixə müraciət edirsiz. Bəli, hər insan öz zamanının övladıdır... Eləcə də hər bir zaman öz insanının övladıdır.
    Nəriman Nərimanov. Hegelin bir fikri var. Deyir ki, Sezarı yunanlar, yunanları isə Sezar yaratdı...
    İosif Stalin. Bəli... Hər zamanın öz ideyası var... Yeri gəlmişkən, istəmirəm ki, bu gün bütün günümüzü siyasi notda kökləyək...
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, Siz vaxtilə şeir yazmısız. (Gülür). Görünür, bu təkcə ötəri gənclik həvəsi deyilmiş...
    İosif Stalin. Mən poeziyanı yenə sevirəm... Amma prozanı daha çox oxuyuram. Qoqol və Çexov ən çox sevdiyim yazıçılardır.

    Nəriman Nərimanov. Hesab edirəm ki, Şota Rustavelini diqqətlə oxumusuz.
    İosif Stalin. (Gülümsəyir). Şübhəsiz... Hətta, onun “Vepxis tkaosasani” (“Pələng dərisi geymiş pəhləvan” ) eposundan əzbərdən bildiyim bütöv fəsillər də var. Bunu nəyə görə soruşursuz?
    Nəriman Nərimanov. Şota Rustavelinin tarixin sınaqlarından keçən bir fikri yadıma düşdü: «Ложь и измена — две родные сестры».
    (“Yalanla xəyanət iki doğma bacıdır”- tərc.F.M.)
    İosif Stalin. Hmmm... Yaxşı yaddaşınız var.
    Nəriman Nərimanov. Elə Sizin yaddaşınız da pis deyil.
    İosif Stalin. Amma bilmirəm bu fikri nə üçün yada salırsız?
    Nəriman Nərimanov. Həmin fikir bu gün ətrafımızda baş verən hadisələrlə çox səsləşir.
    İosif Stalin. Təkcə bü gün baş verənlərləmi?
    Nəriman Nərimanov. Yəqin ki, yalan və xəyanətin mövcud olduğu bütün zamanlarla...

    İosif Stalin. Hə, bu, başqa məsələ... (Pauza). Yaxşı, Nəriman Nəcəfoviç, madam ki, Siz Rustavelidən bir iqtibas gətirdiniz, onda mən də şairin başqa bir fikrini yada salım:
    “Что кому дано судьбою — то ему и утешенье:
    Пусть работает работник, воин рубится в сраженье»
    (“Tale kimə nə veribsə, bu, onunçün bir nemətdir,
    Fəhləyə iş, əsgərə hərb- gəldiyimiz qənaətdir.
    - terc. F.M.).
    Nəriman Nərimanov. Şübhəziz ki, qiymətli fikirlərdir.
    «Ни одна любовь не умерла своей смертью…
    Убивали… убивают… и будут убивать…»
    “Heç bir sevgi ölməyibdir öz əcəliylə...
    Öldürüblər... öldürürlər... öldürəcəklər...”
    -tətc.-F.M.) Bunu da Rustaveli deyib.
    İosif Stalin. Əla... Təəssüf ki, indiyəcən “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” eposunun rus dilində tam və mükəmməl tərcüməsi yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Mən 1890-cı ildə Tiflisdə bu əsər əsasında hazırlanmış tamaşaya baxmışam.
    İosif Stalin. Maraqlıdır... (Gülür). O vaxt mən hələ uşaq idim.
    Nəriman Nərimanov. Mən İppolit Bartdinskinin bu poemadan tərcümə etdiyi parçaları da görmüşəm: həmin parça “İllüstrasiyalar” almanaxında 1845- ci ildə dərc olunub...
    İosif Stalin. Görürəm, Siz doğrudan da əsl ədəbiyyat tədqiqatçısı kimi geniş məlumatlısız. Olsun ki, Rustavelinin əsəri başqa tərcüməçilərin də diqqətini çəkəcək.
    Nəriman Nərimanov. Sizə yəqin ki, Stalinskinin tərcüməsi də təsadüf edib...
    İosif Stalin. Anlamadım. Kimin tərcüməsi?
    Nəriman Nərimanov. Yevgeni Stepanoviç Stalinskinin tərcüməsini deyirəm.
    İosif Stalin. Stalinski?... Maraqlıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Stalinski Tiflisdə “Qafqaz” qəzetinin naşirlərindən biri olub. Amma onun ən böyük xidməti, yəqin ki, Rustavelinin poemasını rus dilinə çevirməkdə olub.
    İosif Stalin. Bu tərcümə çap olunub?
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Poema 1888-ci ildə Tiflisdə rus, fransız, alman, gürcü və rus dillərində çap edilib.
    İosif Stalin. Bütün bunların hamısı mənimçün bir yenilik oldu.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Çox güman ki, Stalin bu anlarda doğru danışmırdı. Onun tərcüməçi Yevgeni
    Stepanoviç (bəzən Stefanoviç də yazılır) Stalinski haqda məlumatlı olduğunu adi məntiqlə belə, bilmək mümkündür. Belə ki, bu söhbətdən xeyli müddət sonra, yəni1936-37-ci illərdə SSRİ-də Şota Rustavelinin 750 illiyi geniş qeyd edilirdi. Bu münasibətlə dahi şairin məşhur əsərinin bütün nəşr və tərcümələri sərgilənirdi. Amma Stalinskinin tərcümələri barədə heç bir məlumat gözə dəymirdi. Ümumiyyətlə, həmin tərcüməçinin adı Stalinin sağlığında heç bir yerdə çəkilmirdi. Qeyri-rəsmi qaydada Stalinskinin fəaliyyətinə və adına tabu qoyulmuşdu. Səbəb sadə idi: Stalin soyadını daşıdığı adamın adını tarixdən silmək istəyirdi.

    Nəriman Nərimanov. Amma mən də belə bir fikirdəyəm ki, “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” eposunun rus dilinə mükəmməl tərcüməsi yoxdur. Bunun üçün güclü şair qələmi lazımdır.
    İosif Stalin. Mən də bu fikirlə razıyam. Əminəm ki, gələcəkdə bütün dünya Rustavelini oxuyacaq.
    Nəriman Nərimanov. Belə bir günün gələcəyini şair özü də dəfələrlə qeyd edib. Bax indi bu dəqiqələrdə vaxtilə Rustavelidən oxuduğum misralar yadıma düşür:
    Dünyanın dərdini duymasan, bədbaxt,
    Həyatın qədrini bilməzsən heç vaxt. (Terc.F.M.)

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonrakı illərdə Rustavelinin poeması bir neçə dəfə rus dilinə tərcümə olundu. İndiyəcən beş mükəmməl tərcümə nəşr edilib. Bunlara Konstantin Balmont (1933-cü il), Panteleymon Petrenko (1937-ci il), Georgi Tsaqareli (1937-ci il), Şalva Nitsubidze (1937-ci il), Nikolay Zabolotskiy (1957-ci il) tərəfindən edilən çevirmələr aiddir. Hesab edirəm ki, gələcəkdə bu möhtəşəm əsər ruscaya yenə tərcümə oluna bilər.

    İosif Stalin. Həmin sözləri Nizami haqda da demək olar. Siz onun əsl, bütöv adını bilirsizmi? (Gülür). Əlbəttə, bilirsiz. Dediyim odur ki, mən də bilirəm. Onun əsl adı bütövlükdə bax belədir: Mühəmməd İlyas ibn Yusif Zəki Müəyyəd. Bəzən də belə deyilir: Cəmaləddin İlyas ibn Yusif əbu Mühəmməd... Səhv etmirəm ki?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, səhv etmirsiz...( Gülümsəyir). Amma sizin dediyiniz adlar birləşməsində təkcə Nizami Gəncəvi adı səslənmədi...
    Gülüş.
    İosif Stalin. Ola bilər... Mən onun “rəsmi” adını dedim, təxəllüsünü yox. Amma bir şeyi demək istəyirəm ki, Azərbaycan xalqının bu böyük şairini İran ədəbiyyatına qətiyyən vermək olmaz. Çünki Nizami özü də əsərlərində etiraf edib ki, o, əsərlərini fars dilində yazmağa məcbur idi, əslində isə türkdür.. Əks təqdirdə, o zaman şairin öz xalqı üçün yazıb yaratmasına imkan verməyəcəkdilər.
    Nəriman Nərimanov. Düzdür, Nizami əsasən farsca yazıb yaradıb. Amma biz Nizamini daim öz şairimiz hesab etmişik... (Pauza). Yeri gəlmişkən, elə Rustaveli də min altıyüz misradan ibarət poemasının süjetini ərəb eposundan götürüb... O, fars dilini də yaxşı bilirdi.
    İosif Stalin. Siz belə hesab edirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Təkcə mən belə hesab etmirəm... Elm belə hesab edir. Əsər mükəmməl şəkildə 1741-ci ildə Tiflisdə altıncı çar Vaxtanq tərəfindən şərhlərlə nəşr olunub.
    İosif Stalin. Burada qeyri-adi bir şey yoxdur ki... Rustaveli barədə daha nə bilirsiz? (Gülür). Siz doğrudan da çox məlumatlı adamsız, Nəriman Nəcəfoviç.
    Nəriman Nərimanov. Xalq arasında gəzən bir əfsanəyə görə Rustaveli çariça Tamara tərəfindən çar kitabxanasına müdir təyin olunub və yazdığı poemanı Tamaraya təqdim edib. Əvəzində çariça ona qızıl qələm hədiyyə edib və bildirib ki, şair bu qələmi papağına sancsın.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Sonra...
    Nəriman Nərimanov. Bütün qədim və müasir şəkillərdə, qravyüra və portretlərdə Rustaveli məhz bu formada- həmin qələm papağına pərçim olunmuş qaydada təsvir olunub.
    İosif Stalin. Doğrudur... (Gülümsəyir). Onun Tamara ilə digər münasibətləri barədə nə bilirsiz?
    Nəriman Nərimanov. O, Tamaranı sevirdi... Ürəyindən keçənləri çariçaya demişdi... Amma Tamara şairin bu təklifindən qeyzlənmişdi. Rustavelini böyük cəza gözləyirdi. Məhz buna görə də şair başını götürüb Yerusəlimə qaçmışdı... O, monastrda monax olmuşdu...
    İosif Stalin. Mənə elə gəlir ki, Nizami ilə Rustavelinin oxşar cəhətləri çoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Onların hər ikisi eyni epoxanın şairləridir.
    İosif Stalin. (Gülür). Onlar nəinki dərin məna kəsb edən beytləri, hətta, adi ifadə və sözləri ilə sənət aləminə öz əbədi möhürlərini vurublar. Siz Rustavelini sevirsiz... Çox yaxşı. Nizami də mənim sevdiyim mütəfəkkirdir. Alman şairi Höte onu Şərq poeziyasının günəşi hesab edirdi. Nizamidən sonra Şərqdə şair olmaq müşkülə çevrildi. Bunu onun özü daha yaxşı deyib:
    Şeirdən ucalıq umma dünyada,
    Çünki Nizamiylə qurtardı o da...
    Nəriman Nərimanov. Başqa bir yerdə Nizami belə deyib:
    Göydə parlasa da nə qədər ulduz,
    Günəşdir nur verən aləmə yalnız.
    İosif Stalin. Doğrudur. Nizami parlaq ulduz, hətta deyərdim ki, Günəşdir. Mən bu yaxınlarda onun “Yeddi gözəl” poemasından parçaları Qruzinskinin tərcüməsində oxudum.
    Nəriman Nərimanov. Aleksey Yevgenyeviç Qruzinski həm də yaxşı ədəbiyyatşünasdır. Klassiklər haqda maraqlı ədəbi oçerklərin müəllifidir.
    İosif Stalin. Bilirəm. O, indi müəllimliklə məşğuldur.
    Nəriman Nərimanov. Nizaminin ruscaya tərcümələri çox deyil. Vaxtilə, ötən əsrin otuzuncu illərində Oznobişin “Teleskop” jurnalında onun “İskəndərnamə” və “Yeddi gözəl” poemalarından bəzi parçaların tərcüməsini nəşr etmişdi.
    İosif Stalin. Dmitri Petroviç Oznobişin... Bəli, o, çox istedadlı tərcüməçi olub. İngilis, fransız, alman, isveç, latın, ərəb, fars, türk dillərindən tərcümələr edib.
    Nəriman Nərimanov. O, adətən tərcümələrini təxəllüslə nəşr etdirirdi. Ədəbi təxəllüsü Delibürader idi...
    İosif Stalin. Bilirəm... (Gəzişərək kitelinin cibindən çıxartdığı qəlyanını qurdalaya-qurdalaya). Nəriman Nəcəfoviç, biz innən sonra mədəniyyəti, ədəbiyyatı daim partiyanın nəzarəti altında saxlamalıyıq.
    Nəriman Nərimanov. Ədəbiyyatı nəzarətdə necə saxlamaq olar, İosif Vissarianoviç?
    İosif Stalin. Necə yəni “necə”? Necə lazımdırsa, elə o cür... Bizim partiya cəmiyyətin əsas aparıcı qüvvəsidir. Ədəbiyyat da partiyanın mühüm prinsiplərinə sadiq qalmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Partiyanın ədəbiyyat və ədəbiyyatçıların işinə qarışması az qala qeyri-mümkündür... Əlbəttə, söhbət əsl ədəbiyyatdan gedir. Bəyəm bayaq adını çəkdiyimiz Nizamı və yaxud Rustaveli partiyaya tabe olan adamlar idi?
    İosif Stalin. Onların hər birinin əsərində öz dövrlərinin hökmdarları təriflənir.
    Nəriman Nərimanov. Deməli, belə çıxır ki, bizim Sovet yazıçıları da müasir dövrün rəhbərlərini vəsf etməlidirlər?
    İosif Stalin. Əlbəttə, mən ayrı-ayrı şəxslərə kimlərinsə əsər həsr etməsinin əleyhinəyəm. Amma meydana gələn əsərlərdə mütləq yeni dövrün ab-havası əks olunmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Onda biz bütün klassik rus ədəbiyyatından imtina etməliyik. Puşkin, Lermontov, Qoqol, Tolstoy, Turgenev, Dostoyevski, Nekrasov, Qonçarov, Gertsen, Belinski, Çernışevski, Dobrolyubob, Çexov və başqaları tarixin arxivinə atılmalıdır... Mən hələ dünya ədəbiyyatının Flöber, Bayron, Balzak, Dikkens, Hüqo, Mopassan, Edqar Po, Mark Tven, Cek London kimi klassiklərini demirəm.
    İosif Stalin. Dostoyevskini deyə bilmərəm, amma yerdə qalan yazıçıların hamısının yaracılığı diqqətlə öyrənilməlidir. Biz həmin sənətkarların əsərlərindən dövrümüz üçün gərəkli olan ideyaları seçib götürməliyik... (Pauza). O ki qaldı Dostoyevskiyə...
    Nəriman Nərimanov. Dostoyevski siyasətçi yox, yazıçı olub.
    İosif Stalin. Məsələ burasındadır ki, o, başdan-ayağa din mübəlliği, İsa peyğənbərin tərənnümçüsüdür. Məsələn, sizin Mirzə Fətəli Axundzadə də siyasətçi olmayıb. Amma görürsüzmü dini fanatizmi necə ifşa edib... Yaxud götürək “Molla Nəsrəddin” jurnalının naşirini və o jurnalın müəlliflərini...
    Nəriman Nərimanov. Cəlil Məmmədquluzadə...
    İosif Stalin. Bəli... Nəriman Nəcəfoviç, mən Üzeyir Hacıbəylinin opera və operettalarını dinləməkdən zövq alıram. Amma bütün bu dediklərimlə yanaşı, biz öz ədəbiyyatımızı yaratmalıyıq. Partiyalı ədəbiyyatımızı, sovet ədəbiyyatımızı...
    Nəriman Nərimanov. İosif Vissarionoviç, mən yenə o fikirdə qalıram ki, ədəbiyyat tam müstəqil olmalıdır. O, nəyinsə əlavəsinə çevrilməməlidir. Yazıçı azad düşüncə sahibi olmalı, ürəyindən keçəni yazmalıdır.
    İosif Stalin. Əlbəttə. Mən yaxşı anlayıram ki, yazıçı baş verənlərə siyasətçi kimi yox, yazıçı kimi yanaşmalıdır. Bəyəm Tolstoyun şəxsi baxışları onun ədəbiyyatdakı mövqeyi ilə üst-üstə düşürdümü? Yox. Tolstoy qraf idi, necə deyərlər, başqasının hesabına yaşayırdı. Amma onun əsərləri əvəzsizdir. Vladimir İliç əbəs yerə Tolstoyu rus inqilabının güzgüsü hesab etnirki...
    Nəriman Nərimanov. Bizim bolşeviklər arasında Tolstoyu hələ də “kapitalist baxışlı yazıçı” hesab edənlər var... Yaxşı ki, Lenin yoldaş vaxtında o məqaləni yazdı...
    İosif Stalin. Mən sizinlə razıyam... Yaxud götürək Qoqolu. Mən onun yaradıcılığına pis bələd deyiləm. “Şinel”i az qala əzbər bilirəm. Di gəl ki bu adam şəxsən irtica tərəfdarı olub. Özü də mistik idi. Amma yaradıcılığı dünyagörüşü ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Yəni yazıçı Qoqol vətəndaş Qoqola qarşı idi. Götürək onun “Ölü canlar” əsərini. Bu əsər bütöv inqilabçılar nəslinin yetişməsində böyük rol oynayıb.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, doğrudan da bəzən yazıçı öz qəhrəmanları kimi düşünmür. O, daim azad olmalıdır. Bütün dövrlərdə, bütün cəmiyyətlərdə...
    İosif Stalin. Vladimir İliçin dediyi kimi, qələm adamları çox vaxt varlıların pul kisəsindən asılı olur. Mən də belə düşünürəm ki, biz yazıçılara istiqamət verməliyik. Onlara yeni mövzular təklif olunmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən elə deməzdim. Böyük ədəbiyyat daim böyük ideyaları, cahanşümul hadisələri tərənnüm edib.
    İosif Stalin. Bundan, bizim inqilabdan daha böyük hadisə? Biz dünyanı təzədən qururuq.
    Nəriman Nərimanov. Söz və fikir adamlarının yağışdan çıxıb yağmura düşməsinə rəvac vermək olmaz, İosif Vissarianoviç.
    İosif Stalin. Mən sizi anlayıram. Biz kimlərisə bütə çevirməyin əleyhinəyik. (Gəzişir). Yaxşı, Nəriman Nəcəfoviç, sizə bir sualım var.
    Nəriman Nərimanov. Buyurun.
    İosif Stalin. Siz teatrı bilən adamsız. Deyə bilərsizmi Meyerxold necə rejissordur?
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, mən Vsevolod Emilyeviçi istedadlı teatr xadimi kimi tanıyıram.
    İosif Stalin. Hmmm... Vaxtilə Karl Teodor Kazimir Meyerqold kimi doğulan adam indi olub Vsevolod Emilyeviç Meyerxold... Hələ son vaxtlar o, öz soyadına arvadının da familiyasını əlavə edərək olub Meyerxold-Rayx. Çox maraqlıdır...
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, məni adamların keçmişindən çox, onların bu günkü fəaliyyəti maraqlandırır.
    İosif Stalin. Məni isə hər ikisi, yəni həm keçmişi, həm də bu günü maraqlandırır. Lap elə onların gələcəyi də... Bax bu “istedadlı” Karl Teodor Kazimir Meyerqold- Meyerxold-Rayx məhz ilin-günün bu vaxtı bütpərəstliklə məşğul olur.
    Nəriman Nərimanov. Nə mənada?
    İosif Stalin. Doğru sualdır. “Nə mənada?” O, Trotskinin fanatı, Trotski isə onun kumiridir.
    Nəriman Nərimanov. İosif Vissarianoviç, düşünürəm ki, teatrla, incəsənətlə belə ciddi tərzdə maraqlanmağınız yaxşı haldır. Amma hər bir əsərdə və hər bir müəllifin dünyagörüşündə ideoloji xətt axtarmağınız anlaşılan deyildir. Sənət sənətkardan sərbəstlik tələb edir.

    Nadejda Alliluyeva və Gülsüm xanım gəlirlər.
    Nərimanovla Stalin qapıya yaxınlaşaraq xanımları qarşılayırlar.

    Nadejda və Gülsüm xanım. Salam. Bir daha xoş gördük.
    İosif Stalin. Salam, xanımlar.
    Nəriman Nərimanov. Salam. Hə, şəhəri gəzib dolaşa bildiniz?
    Nadejda Alliluyeva. Doğrusunu deyim ki, Bakı çox solğun görünür. Tiflisin yaşıllığından sonra bu cür boz bir şəhər...
    İosif Stalin. Bakı bu saat dünyanın diqqət mərkəzində olan bir şəhərdir. (Gülür). Nadya, bir də ki yerlibazlıq etmə.
    Nadejda Alliluyeva. Olsun... Amma Bakıda payızı elə bil ki rəssam çəkib...
    İosif Stalin. Hə, bu, başqa məsələ.
    Nəriman Nərimanov. Payızın da öz hüsnü var.
    İosif Stalin. Həmişə payız gələndə nədənsə Qorini xatırlayıram.
    Nadejda Alliluyeva. Mənsə hər dəfə Bakıya gələndə Xəzər dənizini görmək istəyirəm. Bilirsiz niyə?
    Gülsüm xanım. Maraqlıdır. Səbəb nədir?
    Nadejda Alliluyeva. Uşaq olanda dənizdə boğulurmuşam... Məni İosif Vissarianoviç xilas edib.

    Gülüşürlər.

    İosif Stalin. Nadyuşa düz deyir. Onda bu, əl boyda bir uşaq idi. Sahil gəzintisi zamanı birdən qızcığaz anasının əlindən qopub dənizə düşdü. Tez özümü suya atıb öz gələcək arvadımı xilas etdim.

    Gülüşürlər.

    Nadejda Alliluyeva. O vaxt mənim iki yaşım olub. Təbii ki, düz-əməlli xatırlamıram.
    İosif Stalin. Onda mənim iyirmidörd yaşım vardı. Sonra sürgün, həbs, inqilab illəri başladı. Nadyanı bir də illər sonrası, onyeddinci ildə gördüm. Elə görən kimi də vuruldum. Necə deyərlər, ilk baxışdan məhəbbət... Hər kəsin öz məhəbbət tarixçəsi olur. (Gülür). Yoldaş Nərimanov, necə bilirsiz, inqilabçı sevməlidir, ya yox?
    Nəriman Nərimanov. Qraf Lev Tolstoyun bir fikrini xatırlayıram. O deyirdi ki, “Любовь — это бесценный дар. Это единственная вещь, которую мы можем подарить и все же она у тебя остается”. (“Sevgi-elə bir misilsiz sərvətdir ki, biz onu kiməsə bağışlasaq belə, yenə özümüzdə qalır”-tərc.F.M.)
    İosif Stalin. Mən də Tolstoyun fikirlərinə şərikəm. Amma zənn edirəm ki, inqilabçı sevsə də evlənməmlidir. Düzdür, Marksın sevdiyi filosof Kant deyirdi ki, “в брачной жизни соединенная пара должна образовать как бы единую моральную личность”. (“Nigah həyatına girən birgə cütlük vahid əxlaqi şəxsiyyət mücəssiməsi olmalıdır”- tərc. F.M.). Amma mən Kantdan fərqli olaraq düşünürəm ki, hər kəs öz müstəqilliyini bütün hallarda qoruyub saxlamalıdır. Yəni Şərq filosoflarının dediyi o vəhdəti-vücuda ehtiyac yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Amma Marksın özü evlənməyə fərqli yanaşırdı. O, deyirdi ki, “Никто не принуждается к заключению брака, но всякий должен быть принужден подчиняться законам брака, раз он вступил в брак”. (“Heç kəs məcburən nigah bağlaya bilməz, lakin nigaha girən hər kəs nigahın qanunlarına məcburən tabe olmalıdır”- tərc.F.M.)

    Gülüşürlər.

    İosif Stalin. Düzü, mən bilmirəm qadınlar hansı tərəfi müdafiə edirlər?
    Nadejda Alliluyeva. Hər halda mən sevgiyə, ailəyə bolşeviklərdən fərqli yanaşıram...
    İosif Stalin. Bu, sənin öz işindir, Nadya.. Bir də ki, sən elə hər şeyə fərqli yanaşırsan. Yoldaşlar, bu adam işdə kimin arvadı olduğunu bildirmir. İşə tramvayla gedib-gəlir. (Əsəbi). Ağlına gələni danışır və sair...
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç, yaxşı bilirsiz ki, mən həmişə ürəyimdən keçənləri olduğu kimi deyirəm.
    İosif Stalin. Bura bax, Nadya, sənə yüz dəfə demişəm ki, mənə belə rəsmi qaydada müraciət etmə. Hər halda biz ər-arvadıq səninlə.
    Gülsüm xanım. Yoldaş Stalin, görünür, bu xanımınızın Sizə dərin hörmətindən irəli gəlir.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, mən bu məsələdə İosif Vissarianoviçlə həmrəyliyimi gizlədə bilmərəm... (Gülür). Burada bir kişi həmrəyliyi də var təbii ki...
    Nadejda Alliluyeva. Nəriman Nəcəfoviç, mən öz ərimə həmişə, hər yerdə belə müraciət edirəm. Bəyəm indi bu müraciəti müzakirə etməyin yeridir? Əlbəttə, mən istər-istəməz İosif Vissarianoviçdən inciməli oluram.
    İosif Stalin. Aha... Yenə rəsmi.. Yenə “İosif Vissarianoviç”... Yox bir, “yoldaş Koba”... Axı mənim də inciməyə haqqım var.
    Nəriman Nərimanov. Mən belə başa düşürəm ki, bunlar bir zarafatdır.
    İosif Stalin. Zarafat niyə? Ciddi mövzuda ciddi söhbət gedir. Yox bir, bəlkə biz Rusiyada ər-arvadın bir-birinə necə müraciət etməsi barədə xüsusi bir qərar çıxarmalıyıq?
    Nadejda Alliluyeva. Hə, bu, pis olmazdı.
    İosif Stalin. Düz deyirsən?
    Nadejda. Onsuz da indi çıxarılan bir çox qərarlar özlüyündə gülüş doğurur.
    İosif Stalin. Kim gülür o qərarlara?
    Nadejda Alliluyeva. Xalq...
    İosif Stalin. Bəyəm sən xalqsan ki, xalq adından da danışırsan?
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç, unutmayaq ki, biz burada qonağıq.
    İosif Stalin. Doğrudur. Yaxşı, bir suala da cavab versən pis olmazdı: xalq bizim hansı qərara gülür?
    Nadejda Alliluyeva. Məsələn, vaxtilə verilmiş dekretlərin birində deyilir ki, onsəkkiz yaşına çatmış hər bir bakirə qız respublikanın mülkiyyətidir. (Gülür). Mülkiyyət ha...
    İosif Stalin. Burada pis nə var ki? (Əsəbi). Məncə gülməli bir şey də yoxdur.
    Nadejda Alliluyeva. Hələ din və dindarlar haqda verilən qərarlar... Biz şəxsiyyət yetişdiririk, yoxsa taxta-şalban?
    Nəriman Nərimanov. İosif Vissarianoviç, Nadejda Sergeyevnanın dediklərində bir həqiqət var... Mən də dinlə bağlı verilən qərarı təqdir etmirəm..
    İosif Stalin. Siz hansı qərarı deyirsiz, yoldaş Nərimanov? Dinin dövlətdən ayrılmasını təqdir etmirsiz? Bəlkə istəyirsiniz ki, hakimiyyətdə mollalar və keşişlər təmsil olunsun? Bəlkə Lenin yoldaş hansısa qərarı çıxaranda din xadimləri ilə məsləhətləşməlidir? Bəlkə yeni dövrün yeni bir Qriqori Rasputinini tapıb gətirək Kremlə?
    Nəriman Nərimanov. Mən, əlbəttə, dinin dövlətdən ayrılmasının tərəfdarıyam. Lakin kilsə və məscidlərin dağıdılmasını qəbul edə bilmirəm. Burada bizim gənc bolşeviklər dəfələrlə məscidləri dağıtmağa cəhd ediblər. Mən qəti etirazımı bildirmişəm.
    İosif Stalin. Yəni o fitnə və cəhalət yuvaları bizə bu qədər lazımdır?
    Nəriman Nərimanov. Mən cəhalətin əleyhinəyəm. Bu barədə çoxlu bədii və publisistik əsərlərim var. Amma dinə qarşı bu cür münasibəti qəbul etmirəm. 1920-ci il mayın 26-da, yəni mənim verdiyim ilk sərəncamların birində yerli əhalinin milli adət-ənənələrinə və dini hisslərinə hörmətlə yanaşılması tələb olunurdu. Bu məsələdə XI Qırmızı ordu komandanlığı ilə mənim aramda xeyli ixtilaf da baş verib. Açığını deyim ki, mən çadranın atılmasında məcburiyyət işlənməsinə də qarşıyam.
    İosif Stalin. Çox maraqlıdır... Deməli, Siz dində nəsə müsbət şeylər də axtarırsız?
    Nəriman Nərimanov. Mən nə üçün gizlətməliyəm, belə düşünürəm ki, dini adamların təsəvvür və düşüncəsindən belə tezliklə, həm də zorla çıxarmaq mümkün deyildir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov deyirdi: “Bəs kilsəni dövlətdən ayırmaq nə deməkdir? Bu ancaq o deməkdir ki, kilsəni, dini dövlətin təsirindən azad etmək lazımdır. Bu o deməkdir ki, ruhanilər: mollalar, keşişlər kənardan heç bir təsir olmadan dini, şəriəti təbliğ etsinlər. Kilsəni dövlətə tabe etmək mollalara, keşişlərə pul, qızıl, vəzifə, rütbə verib satılmaz və alınmaz əsl dinin tələblərini deyil, dövlətə lazım olan şeyləri təbliğ etməyə məcbur etmək deməkdir. Din, iman azad olmalıdır. İman şəxsi bir işdir; onu satmaq və almaq olmaz, zorla bir adamı bir dinə gətirmək olmaz”.

    İosif Stalin. Siz dinin necə bir bəla olduğunu hiss etmirsiz, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. O, dinə münasibətin özündən qaynaqlanan bir məsələdir.
    İosif Stalin. Onda bizim çar zamanından fərqimiz nədədir?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, mən bu fərq barədə dəfələrlə yazmışam.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov deyirdi: “Nikolay keşişlərinin və missioner İlminski kimilərinin nə kimi işlər gördüyü hamımızın yaxşı yadındadır. Bunlar pula, rütbəyə və vəzifəyə satılaraq sizin içərinizdə xristianlığı yayırdılar. Rusiya müsəlmanlarının baş ruhanisi olan bizim müfti Sultanov da rus dövlətinin sabiq çarı Nikolayın puluna cəsus sifətilə Məkkəyə getmişdi. Budur, belə biabırçı şeylər olmamaq üçün, dinin, imanın, hər bir şəxsin və müəyyən bir xalqın müqəddəs hissinin təhqir və zəlil edilməməsi üçün bəlanın kökünü çıxarıb atmaq lazımdır”.

    İosif Stalin. Bəlkə biz uşaqların kütləvi şəkildə dini məktəblərə getməsinə də oturub sakitcə tamaşa edək?
    Nəriman Nərimanov. “Hökumət müəyyən proqramla öz məktəblərini açır, təhsili icbari və pulsuz elan edir. Hökumət yalnız müəyyən dərslərin keçilməsinə pul verir: lakin uşaqlarına bu dərslərdən əlavə başqa elmləri də oxutmaq istəyənlər hökumət məktəblərinin məşğələlərindən kənar bir vaxtda öz pulları ilə onları oxutdura bilərlər”.
    İosif Stalin. Bəlkə biz uşaqlara İncil, Tövrat, Quran dərsləri də tədris edək?
    Nəriman Nərimanov. “Əgər uşaqlar nahardan sonra ruhani məktəbinə gedib Quran oxusalar, yaxud şəriət dərsi keçsələr, buna mane olmaq lazım deyil”.
    İosif Stalin. Sonra?
    Nəriman Nərimanov. Sonra? (Pauza). Axı o məscid və kilsələr həm də mədəniyyət abidələridir. Biz məbədləri nə üçün dağıtmalıyıq, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Əlbəttə, mən bütün bunları bir qara yumor kimi qəbul edirəm. Biz ateistlərin dövlətini qururuq. Biz teoloji dövlət bina etmirik. Biz dinə və dindarlara qarşı bundan sonra da amansız olacağıq. Bu, bizim kredomuzdur.
    Nəriman Nərimanov. Mən öz çıxışlarımda dəfələrlə demişəm, yenə də deyirəm: biz rus bolşeviklərinin dinə və dindarlara münasibətdə buraxdığı səhvləri təkrar etməməliyik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman Nərimanovun dostu, tanınmış yazıçı Məmməd Səid Ordubadi 1920-ci ildə Nərimanovun qəbulunda olarkən şahidi olduğu bir hadisəni belə xatırlayırdı: “Gündüz saat 11-də icazə alıb doktorun qəbul salonuna getdik. O bizi olduqca gülər bir üzlə qəbul etdi. Rəsmi qəbuldan sonra doktorun əmri olmadan bizə çay gətirdilər. Bu əsnada buzovnalı molla Mirzə Əlinin görüşə gəldiyini xəbər verdilər. Doktor onun gəlməsinə icazə verdi. O içəri girən kimi doktoru qucaqlayıb öpdü, doktor da onu çox səmimiyyətlə öpdü. Mən inqilab rəhbəriylə bir nəfər mollanın əlaqəsində olan bu qədər səmimiyyətə təəccüb etdim”.

    İosif Stalin. Yaxşı... Doktor, bağçaya enək. Hər halda Sizinlə bütün mövzularda söhbət etmək mümkündür. Təbii ki, mübahisəli momentlərlə birlikdə.
    Nəriman Nərimanov. Hesab edirəm ki, köhnə məsəl yenə öz qüvvəsində qalır: hər cür həqiqət yalnız mübahisədən meydana gəlir.
    İosif Stalin. Hətta, həqiqətin də öz dərəcəsi olmalıdır. (Gülür). Həm də baxır onu kim deyir...

    Nəriman Nərimanov və İosif Stalin çıxırlar.

    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç həmişə belədir.
    Gülsüm xanım. Nə mənada?
    Nadejda Alliluyeva. O mənada ki, mübahisə etməyi sevir.
    Gülsüm xanım. Bizdə belə bir məsəl var: Mübahisəsiz, hətta dava-dalaşsız ev olmaz... (Gülür). Kişi ilə qadın arasında mübahisə adi bir şeydir.
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, Moskvaya yolunuz düşəndə bizə də baş çəkin.
    Gülsüm xanım. Mütləq... Sizinlə belə yaxından tanışlığa şad oldum.
    Nadejda Alliluyeva. Mən də çox məmnun oldum, Gülsüm xanım.
    Gülsüm xanım. Deməli Siz Bakıya İosif Vissarianoviçlə gəlməmisiz?
    Nadejda Alliluyeva. Xeyr. Mən ondan əvvəl çıxmışam Moskvadan. Vladiqafqazda və Tiflisdə qohumlarım var. Gəlib onlara baş çəkdim. Ərimin buraya gəldiyini eşidib dedim ki, qoy mən də doğulduğum şəhərə baş çəkim. Necə deyərlər, dünya ölüm-itim dünyasıdır.
    Gülsüm xanım. Hələ cavansız, ölümdən danışmaq tezdir. (Pauza). Bəs burada-Bakıda necə, yaxınlarınız varmı?
    Nadejda Alliluyeva. Bakıda ata-anamın dostları çoxdur. Amma mənim özümün burada tanıdığım çox az adam var...
    Gülsüm xanım. Belə də olmalıdır... Axı Sizin həyatınız əsasən Petroqrad və Moskva ilə bağlı olub...
    Nadejda Alliluyeva. Elədir... Moskvada mənim tanışlarım çoxdur, amma rəfiqələrim çox azdır. Ən çox Polina ilə, bir də Mariya ilə oturub-dururam. Güman edirəm ki, siz Mariyanı tanımırsız. Vaxt gələr, mən onu Sizinlə tanış edərəm. Bəs Polinanı necə, onu da tanımırsız?
    Gülsüm xanım. Təəssüf ki, yox.. Tanış deyiləm.
    Nadejda Alliluyeva. Polina Semyonovna Molotovun arvadıdır. Onlar bir-birini hədsiz dərəcədə çox sevirlər. Bu xanımın işgüzarlığını İosif Vissarianoviç də çox bəyənir. Onun əri Vyaçeslav Mixayloviç çox ziyalı bir adamdır. Açığını deyim ki, mənim tanıdığım inqilabçılar arasında bu cür savadlı, alicənab adamlar çox azdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Vyaçeslav Mixayloviç Molotov 1890-cı ildə doğulub. SSRİ-nin Baş naziri (XKS-in sədri), xarici işlər naziri olmuşdur. Polina Semyonovna Jemçujinanın əridir. Stalinin vəfatından sonra bir müddət öz yüksək postunu qoruyub saxlasa da, sonralar Xruşşov tərəfindən sıxışdırılmış, partiyadan qovulmuşdur.

    Gülsüm xanım. Mən Vyaçeslav Mixayloviçi tanıyıram. Onu dəfələrlə Kremldə görmüşəm.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, Onun Məriman Nəcəfoviçlə xoş ünsiyyəti var. Amma Polinasız Molotov bütöv görünmür. (Gülür). Polina onun təkcə yarı deyil, həm də yarısıdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Jemçujina 1897-ci ildə anadan olub. Əsl ad –soyadı Perl Karpovskayadır. Yəhudi dərzinin ailəsində doğulub. 1921-ci ildə Vyaçeslav Mixayloviç Molotovla ailə qurub. Stalinin arvadı Nadejda Alliluyevanın yaxın rəfiqəsi olub. Jemçujina yüksək dövlət postlarında olub. SSRİ balıq sənayesi naziri, habelə yüngül sənaye naziri vəzifəsində çalışıb.
    1948-ci ildə partiyadan xaric edilmiş, 1949-cu ildə “yəhudi millətçiləri ilə uzun illər cinayət əlaqəsinə görə” maddəsi ilə həbs olunub. Onunla bərabər bir sıra yaxın qohumları, habelə qardaş və bacısı da həbs edilmiş və məhbəsdə həlak olmuşlar. Stalin ölən günün səhəri Beriyanın əmri ilə həbsdən azad olunaraq partiyaya bərpa olundu. Ömrünün sonunacan Stalin ideyalarına sadiq qalıb.1970-ci ildə vəfat edib.

    Gülsüm xanım. Nadejda Sergeyevna, biz sizi daha çox bakılı kimi tanıyırıq.
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, əvvəla mənə öz adımla müraciət edin, yəni sadəcə Nadejda. Nadya desəniz lap yaxşı olar. Düz deyirsiz, mən Bakıda anadan olmuşam. Amma atam Voronejdə doğulub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejda Alliluyevanın atası, yəni Stalinin qaynatası Sergey Yakovleviç Alliluyev 1866-cı ildə Voronej quberniyasında doğulmuşdu. O, 12 yaşından əmək fəaliyyətinə başlamışdı 1890-cı ildə Vladiqafqaza, sonra isə oradan Tiflisə gəlmişdi. Sergey Tiflis sakini Olqa Yevengelyevna Fedorenko ilə evlənmişdi. Alliluyev Tiflisdə Maksim Qorki ilə tanış olmuşdu. İnqilabi fəaliyyətə qoşulduğu üçün Qafqazda yaşamağı qadağan olunmuşdu. Sonralar Rostova, oradan da Peterburqa gəlmişdi. Onun Peterburqdakı 10-cu Rojdestvenski küçəsində yerləşən 17-ci binadakı mənzilində bir müddət Stalin və Lenin yaşamışdı. İnqilabdan sonra Sergey Yakovleviç Alliluyev eıektrikləşmə sənayasi sahəsində işləmişdi. O, 1945-ci ildə vəfat etmiş, Novodeviçye qəbristanlığında dəfn edilmişdi.

    Nadejda Alliluyeva. Bizim ailə Gürcüstandan- yamyaşıl Didubedən sonra bomboz Bakıya düşmüşdü. Əlbəttə, biz burada darıxırdıq. Amma Bakıdan kənarda yaşamaq da çətin idi. Çünki Bakıda iş vardı.
    Gülsüm xanım. Ananız sağdır?
    Nadejda Alliluyeva. Bəli. Anam sapsağlamdır. Maşallah, göz dəyməsin, özü də məndən cavan görünür. Bilirsizmi, mən ata tərəfdən bir az qaraçı, ana tədəfdənsə bir az almanam. (Gülür). Görünür, ona görə də məni həm asiyalıya bənzədirlər, həm afrikalıya.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejda Alliluyevanın anası 1877-ci ildə doğulub, 1951-ci ildə vəfat etmişdir.

    Gülsüm xanım. Qardaş- bacıdan nəyiniz var, Nadya?
    Nadejda Alliluyeva. Ailədə iki qardaş, iki də bacıyıq. Bizim çox mehriban ailəmiz var. Böyük qardaşım Pavel hərbçidir. Vətəndaş müharibəsində iştirak edib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Alliluyevlər ailəsinin övladları sonralar Stalinin qəzəbinə tuş oldu. Svetlananın böyük qardaşı Pavel Alliluyev 1894-cü ildə doğulmuşdu. Sovet hərbçisi idi. Stalinin apardığı repressiyaya qarşı çıxmış, bu barədə Baş katibə yazılan məktuba imza atmışdı. 2 noyabr 1938-ci il tarixdə vəfat etmişdi. Ölümünün səbəbi-güclü zəhərlənmə idi.

    Gülsüm xanım. Gərək ki, o biri qardaşınız Stalin yoldaşla bir yerdə çalışır.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, Fyodor İosiflə bir komissarlıqda çalışıb. Amma indi xəstədir, əlildir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejdanın digər qardaşı Fyodor Alliluyev 1898-ci ildə doğulmuşdu. Saritsın və Petroqrad uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdi. Səhhətində yaranan problemlə bağlı hələ gənc ikən pensiyaya çıxmışdı. 1955-ci ildə vəfat etmiş, Novodeviçye qəbristanlığında dəfn edilmişdi.

    Gülsüm xanım. Bacınız Anna da Moskvada yaşayır?...

    Nadejda Alliluyeva. Bəli. (Gülür). Evin sonbeşiyi olsam da, hamını arayıb-axtarmaq mənim üzərimə düşüb. Anna çox istedadlı xanımdır. O, özü ilə ciddi məşğul olsa, yaxşı bir yazıçı kimi yetişə bilərdi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejdanın bacısı Anna Sergeyevna Alliluyeva-Redens 1896-cı ildə doğulmuşdu. 1946-cı ildə “Sovetski pisatel” nəşriyyatında onun “Xatirələri” çap olunduğdan sonra Sovet mətbuatında hücumlara məruz qalmış, 1948-ci ildə Polina Semyonovna Jemçujina ilə birgə həbs olunmuşdu. O, Stalin öləndən sonra bəraət almışdır.

    Gülsüm xanım. Bilirəm, Anna Sergeyevnanın əri Stanislav Redens çekistdir.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, o, lap yaxınlarda Xarkov quberniyasının çekisti kimi fəaliyyətə başlayıb.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejdanın bacısı Anna Sergeyevnanın əri, yəni Stalinin bacanağı Stanislav Franseviç Redens milliyyətcə polyak idi, 1892-ci ildə anadan olmuşdu. Gənc yaşlarından “çekist” kimi fəaliyyətə başlamışdı. Ukraynada aparılan böyük repressiyanın fəal təşkilatçılarından və icraçılarından biri olmuşdu. 1937-ci ildən SSRİ Ali Sovetinin deputatı, 1938-ci ildəndə Kazaxıstan Daxili işlər naziri olmuşdu. 1938-ci ildə işdən azad edilmiş, 1940-cı ildə güllələnmişdir. Deyilənə görə, Redens Dzerjinskinin, “dəmir Feliksin” yaxın qohumudur. Hətta, bəzi sənədlərdə onların dayı-bacıoğlu olduğu qeyd edilir.

    Nadejda Alliluyeva. Mariya ilə mən rəfiqəyəm.
    Gülsüm xanım. Bəli, bayaq dediniz.
    Nadejda Alliluyeva. Mariya Korona əvvəl ərdə olub. İndi təkdir, daha doğrusu, oğlu Anatoli ilə yaşayır.
    Gülsüm xanım. Bəs İosif Vissarianoviç Sizin onunla əlaqənizə niyə belə soyuq yanaşır?
    Nadejda Alliluyeva. Bunu izah etmək çətindir... Bəlkə də asandır. Bilirsizmi, Mariya əslən İspaniyadan olan yəhudi ailəsinin qızıdır. O, olduqca gözəldir...
    Gülsüm xanım. İosif Vissarianoviç gözəlliyi qiymətləndirir. (Gülür). Bunu bilmək üçün təkcə Sizə baxmaq kifayətdir.
    Nadejda Alliluyeva. Təşəkkür edirəm xoş sözlərə görə, Gülsüm xanım... (Gülür). Hə, onu deyirəm, Matiya Tbilisidə məşhur operalarda oxuyur. Vokalistdir. Gülsüm xanım, amma... Amma bir “əmma” var bizim Mariya ilə tanışlığımızda... İosifi də elə bu “əmma” qıcıqlandırır.
    Gülsüm xanım. O, nə “əmmadır” elə?
    Nadejda Alliluyeva. Yəqin bilirsiz, İosifin birinci arvadı mərhum Yekaterina Semyonovna Svanidze çox tez ölüb, iyirmiiki yaşında. Stalin ona Kato deyirmiş...
    Gülsüm xanım. Bilirəm. Onların bir oğlu da olub...
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, Yakovdur, biz ona Yaşa deyirik. Bax, mən İosif Vissarianoviçə həmişə deyirəm ki, qoy Yaşa gəlib bizdə yaşasın. O, hələ fikirləşir. Bu adam çox soyuqqanlıdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Yakov Cuqaşvili 1907-ci ilin 18 mart tarixində Gürcüstanın Kutaisi şəhəri yaxınlığında yerləşən Borji kəndində anadan olmuşdur. 14 yaşına qədər Tbilisidə xalasının himayəsində qalır. 1921-ci ildə dayısı Aleksandr Svanidze öz bacısı oğluna Moskvaya gedib ali təhsil alması barədə məsləhət verir. Moskvaya getməmişdən əvvəl Yakov sadəcə gürcü dilini bilirdi, ancaq paytaxtda olduğu müddət ərzində rus dilinidə mükəmməl formada mənimsəmişdir. Yakovun atası Stalin ilə çox az ünsiyyəti olmuşdur.
    Yakov 1925-ci ildə 18 yaşı olarkən, 16 yaşlı yəhudi qızı Zoya Qunina ilə evlənmişdi. Stalin bu nikaha qarşı çıxır. Yakov əsəbiləşib özünü güllə ilə vurur və sağ qalır. Stalin istehza ilə deyir ki, “bu heç düz-əməlli atəş aça da bilmir”.
    Stalin oğlunu o qədər də sevmirdi. Hətta,deyilənə görə ikinci arvadı Nadejdanı öz oğluna qısqanırdı.
    Sonralar Yakov artilleriya akademiyasına daxil olur. 30-cu illərin əvvəllərində Yakov Olqa Pavlovna Qolışeva ilə tanış olur. Qız Moskvaya Urüpinskdən –Stalinqrad vilayətindən gəlmişdi. Amma onlar az müddətdən sonra ayrıldılar. 10 yanvar 1936-cı il tarixdə onların Yevgeni adlı övladları dünyaya gəldi.
    1936-cı ildə Yakov balerina Yuli Meltserlə evləndi. Yakov balerinanın əri Nikolay Bessarabla əlbəyaxa vuruşmuş, nəhayət, öz istəyinə nail olmuşdu. Bu nikahdan Qalina adlı qızları doğulmuşdu. Nikolay Bessarab sonradan həbs edilərək öldürüldü.
    Müharibə başlanan zaman cəbhə bölgəsinə yollanan Yakov burada topçu birliyində döyüşə başlayır. O, 1941-ci ilin yay aylarında qanlı Smolensk döyüşlərinin birində əsir düşür. Əsir Yakov Berlin şəhəri yaxınlığında yerləşən Zaksenhauzen həbs düşərgəsinə gətirilir. Almanlar Yakovu Stalinqrad döyüşü zamanı sovet ordusuna əsir düşmüş feldmarşal Fredrik Paulus ilə dəyişdirmək istəyirlər. Mənbələrdə Stalinin bu təklifə müxtəlif cavablar verdiyi göstərilmişdir. Həmin cavablardan ən məşhuru: “Bir feldmarşalı leytenanta dəyişmərəm cavabıdır”. Digər bir cavab: “Yakov kimi milyonlarla oğlum var. Ya onları da Yakov ilə birlikdə azad edərsiniz, ya da oğlum onlarla eyni taleni yaşamalıdır”-olmuşdur.
    Amma diqqəti daha mühüm bir informasiya da cəlb edir. Hələlik fakt kimi tam təsdiqlənməmiş bir mülahizəyə görə, Adolf Hitler sovet əsirliyində olan bacısı oğlu Leo Raubalı Stalinin oğlu Yakov ilə dəyişdirmək istəmiş, ancaq bu təklif də Stalin tərəfdinən rədd edilmişdir. Yakov Cuqaşvili Zaksenhauzen həbs düşərgəsində saxlanılan zaman düşərgədən qaçmaq istəyərkən elektrik tellərinə toxunaraq həlak olmuşdur.

    Gülsüm xanım. Yakov indi haradadır?
    Nadejda Alliluyeva. Nənəsinin yanında. Ona Stalinin anası Keke xala baxır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin anası Yekaterina Georgiyevna Geladze 1858-ci ildə doğulub. Onu hamı Keke deyə çağırırdı. O, onyeddi yaşında ikən Vissarion Cuqaşviliyə ərə getmişdi. Vissariona Beso deyirdilər. Ailənin ilk iki övladı –Mixail və Georgi ard-arda ölmüşdü. Gələcək Baş katib əslində 6 dekabr 1878-ci ildə doğulub, amma çox vaxt bu tarix bir il geri çəkilərək 1879-cu il kimi göstərilir.
    Vissarion tez-tez içir, keflənir, evdə dava-dalaş salır, oğlunu döyürdü. Yekaterina 1890-cı ildə ərindən ayrıldı. O, daim çalışırdı ki, oğlu yaxşı təhsil alsın, yüksək çinli din xadimi olsun.
    Yekaterina Georgiyevna Tiflisdə sadə bir həyat keçirmiş, cəmi bir dəfə -1931-ci ildə Moskvaya, oğlunun yanına getmişdi.
    Stalin anası ilə sonuncu dəfə 1935-ci ildə görüşmüşdü.
    Yekaterina Geladze 4 iyun 1937-ci ildə Tiflisdə, Müqəddəs David kilsəsinin yaxınlığındakı Mtamsminda panteonunda dəfn edilmişdir.

    Nadejda Alliluyeva. Hə, söhbətimiz harada qaldı? (Gülür). Yadıma düşdü, Mariyanın sevgisində... Məsələ burasındadır ki, Mariya ilə Katonun qardaşı Aleksandr Semyonoviç bir-birini çox sevir.
    Gülsüm xanım. Burada pis nə var ki?.. Sevgidən gözəl nə var bu dünyada?
    Nadejda Alliluyeva. Eh, Gülsüm xanım... İosif Vissarionoviçin xasiyyətindən baş açmaq üçün onunla bir ömür yaşamaq azdır. (Pauza). Hətta, Stalini tanımaq üçün onun arvadı olmaq da azdır... O, adamların şəxsi həyatına qarışmağı, yumşaq desəm, xoşlayır.
    Gülsüm xanım. Belə çıxır ki, Sizin o xanımla dostluq etməyinizi Stalin yoldaş istəmir.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli. Ona görə əsəbiləşib. O, istəmir ki, keçmiş qaynı Aleksandr Svanidze o gözəl xanımla, yəni Mariya ilə evlənsin. Mənim Mariyaya isti münasibətim də onu çox qıcıqlandırır. Halbuki İosif Vissarianoviç vaxtilə Mariyanın səsinin vurğunu olub.
    Gülsüm xanım. Hmmm... Yaxşı, bəs Aleksandr Svanidzenin özü bu işə necə baxır?
    Nadejda Alliluyeva. O, deyir ki, Stalin getsin öz işi ilə məşğul olsun. Mən sevdiyim qadınla evlənəcəm. İndi onlar evlənməyə hazırlaşırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mariya ilə Aleksandr Svanidze 1921-ci ildə ailə qurdular. 1927-ci ildə onların Cenni adlı övladı dünyaya gəldi. Svanidzelər öz həyatlarını yaşayırdılar.

    Gülsüm xanım. Nadya, məncə hər şey yaxşı olacaq.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Opera müğənnisi Mariya Anisimovna Svanidze (Korona) 1939-cu ildə həbs olundu, 1942-ci il mart ayının üçündə “NKVD”-nin çıxardığı qərara əsasən güllələndi. Mariyanın bacısı Mariko da “xalq düşməni” kimi ölümə məhkum olundu.

    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, mənim ərim çox mürəkkəb adamdır. O, yeri gəlsə lap öz yaxın adamının üstünə də gedə bilər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Aleksandr Semyonoviç Svanidze 1886-cı ildə Gürcüstanda doğulub. Stalinin birinci arvadının qardaşı, opera müğənnisi Mariya Anisimovna Svanidzenin (Korona) əri. Stalinin ən yaxın dostlarından biri.Tanınmış bolşevik, tarixçi və iqtisadçı. Şota Rustavelinin “Pələng dərizi geymiş pəhləvan” poemasını gürcü dilindən ruscaya tərcümə edib. 1937-ci ildə ildə “yejovçu” və “alman casusu” kimi şərlənərək həbs olunub. Həbsxanada ona təklif olunub ki, Stalinin adına əfv məktubu yazsa, qaynı onu bağışlayacaq. Aleksandr Semyonoviç əsəbiləşərək deyib: “Axı mən Stalindən nə üçün əfv olunmağımı xahiş etməliyəm?Bəyəm bir cinayətim olub?” O, bağışlanma xahişi etmədi. Müharibə başlayandan az sonra, 1941-ci il avqust ayının 20-də güllələndi. Stalin qaynının əfv ərizəsi yazmadığını eşidərkən istehza ilə belə deyib: “Bir buna bax, gör necə qürurludur, ölümü xahişdən üstün bilib”.

    Gülsüm xanım. Hər kəs öz yaxınlarına diqqət göstərməlidir. Hətta, imkanı varsa lap elə tanımadığı adamlara da kömək etməlidir.
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç üçün doğma və yad adam anlayışı yoxdur. Onun üçün yalnız “bolşevik” və “antibiolşevik” məfhumları var. Doğrusu, mən get-gedə həddindən artıq siyasiləşmiş bu həyatdan bezməyə başlayıram.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy, həmişə deyir ki, adamları siyasi mənsubiyyətinə görə bölmək düzgün deyil.
    Nadejda Alliluyeva. Elə ilk baxışdan görünür ki, Nəriman Nəcəfoviç çox ziyalı, yumşaqürəkli bir adamdır. Mən bilirəm, o, həm gözəl həkim, həm də istedadlı yazıçıdır.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy insanlara çox diqqət yetirir. O, hələ uşaq vaxtından çətinliyin nə olduğunu görüb. Onların çox böyük bir ailəsi olub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəcəf kişinin doqquz övladı olmuşdur: Salman, Mərziyə, Rza, Rizvan, Fatma, Səkinə, Rizvan (ölən uşağın adı verilib), Nəriman, Zöhrabanu.
    Kərbəlayi Nəcəf böyük ailəni çox çətinliklə dolandırırdı. Buna baxmayaraq, oğlu Salmanı təhsil almaq üçün mərsiyəxan Hacı Molla Tağının mədrəsəsinə göndərmişdi. Salman on yaşında ikən Quranı oxumağı bacarır, Sədi Şirazinin «Gülüstan» əsərini əzbər söyləyirdi. Bu, Kərbəlayi Nəcəfi sevindirirdi. Çünki o, böyük oğlunun din xadimi olmasını istəyirdi. Məhz elə bu arzu ilə də onu Tiflis ruhani məktəbinə qoymuşdu. Lakin Kərbəlayi Nəcəfin tez-tez xəstələnməsi, ailə vəziyyətinin ağırlığı Salmana öz təhsilini davam etdirməyə imkan verməmişdi. Buna görə də ana babası Hacı Məmmədqasım onu bir peşə sahibi etmək üçün tacir Hacı Sadığın yanına şagird göndərmişdi. Bu, ailənin ümumi maddi vəziyyətini bir az yüngülləşdirmişdisə də, elə bir ciddi dönüş yaratmamışdı.
    Salman hər yerdə haqsızlığa, zorakılığa rast gəlir, ona görə də iş yerini tez-tez dəyişirdi.

    Həyat çətinlikləri ilə üz-üzə gələn Salman ruhdan düşmür, ciddi mütaliə edir, xalq üçün yararlı bir adam olmaq arzusu ilə yaşayırdı. Onun öz təhsilini yarımçıq qoyması anası Həlimə xanıma dərd olmuşdu. Buna görə də o, kiçik oğlu Nərimanı hökmən oxudacağına and içmişdi. Bu, ailədə hamının arzusu idi. Çünki Nəriman hələ kiçik yaşlarından öz ağıllı davranışı, iti zəkası, həssaslığı ilə diqqəti cəlb etmişdi.

    Salman tez-tez bacı və qardaşlarını başına toplayar, onlara Sədinin, Hafizin, Vaqifin, Zakirin, Puşkin və Lermontovun şeirlərindən oxuyardı. Nəriman eşitdiyi şeirlərin çoxunu əzbər söyləyərdi. Balaca qardaşının elmə, ədəbiyyata coşğun həvəsi Salmanın qəlbində ümid çırağı yandırmışdı. O, əmisi Əlimirzənin köməyi ilə Nərimana ərəb və rus əlifbasını öyrədir, onu Qafqaz şeyxülislamının nəzarəti altında olan altısinifli məktəbə hazırlayırdı. Nəhayət, Nəriman 1879-cu ildə Tiflis ruhani məktəbinə daxil olur. Zaqafqaziya maarif müfəttişliyinə tabe olan bu məktəbdə proqrama şəriət dərsi, Azərbaycan, fars və ərəb dillərinin tədrisi daxil edilsə də, təhsil əsasən rus dilində keçirilirdi. Buna görə də Nəriman ciddi çalışır, çoxlu mütaliə edirdi. İlk təhsil müvəffəqiyyətlə başa çatır. Nəriman 1885-ci ildə məktəbi bitirir, təhsilini davam etdirmək üçün Qori şəhərindəki Zaqafqaziya müəllimlər seminariyasına hazırlaşır.

    Nadejda Alliluyeva. Yəqin ki, İosif mənimlə bir müddət danışmayacaq. O, hərdən uşaq kimi küsü saxlayır.
    Gülsüm xanım. Eybi yox, Nadya... Yolda barışarsız... (Gülür). Qatarla hələ bir neçə gün yol gedəcəksiniz.
    Nadejda Alliluyeva. Eh, Siz lap xoşbəxtlikdən danışırsız ki, Gülsüm xanım. Bəyəm mən Moskvaya ərimlə bir yerdə gedəcəyəm ki? Xeyr. Mən öz “marşrutumla” çıxıb gedəcəyəm. O isə öz dəstəsi ilə yolboyu hələ çox tədbirlərdə iştirak edəcək.
    Gülsüm xanım. O, nə tədbirlərdir elə?
    Nadejda Alliluyeva. Bolşeviklərə Lenin yoldaşın tövsiyyələrini çatdıracaq... (Pauza). Mən isə tez getməliyəm. Həm də burada Sizə çox mane olmaq, daha doğrusu əl-ayağınıza dolaşmaq istəmirəm. Oğlunuzu da gördüm. Çox qəşəng oğlandır. Böyüyəndə qızların ürəyinə od salacaq.
    Gülsüm xanım. Mənim oğlum çox dinc, sakit uşaqdır.
    Nadejda Alliluyeva. Görünür, böyüyəndə o da atasına oxşayacaq... Hər bir oğlan uşağı öz atasına oxşamalıdır. Mən indi uşaq gözləyirəm... (Pauza). O, burada ürəyimin altında çırpınır. (Əlini ürəyinin üstünə qoyub gülümsəyir). Mən onun varlığını hiss edirəm. Ürəyimə damıb, oğlum olacaq və o da atasına oxşayacaq.

    Gülüşürlər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, bir müddət sonra Stalinin oğlu dünyaya gəldi. Vasili Stalin 24 mart 1921-ci il tarixdə doğulub. Təyyarəçi idi. İyirmi yaşında kapitan rütbəsində könüllü olaraq cəhbəyə getmişdi. 1942-ci ildən polkovnik, 1946-cı ildə general-mayor, 1947-ci ildən general- leytenant idi. Atası öləndən sonra bir neçə dəfə mühakimə olunmuş, hətta antisovet fəaliyyətinə görə səkkiz il həbs cəzası almışdı.1960-cı ildə həbsdən azad edilmiş, Kazan şəhərinə göndərilmişdir.19 mart 1962-ci il tarixdə Kazanda vəfat etmiş, oradakı Arsk qəbristanlığında dəfn edilmişdir.
    Anasını erkən itirən Vasili lap erkən yaşlarından siqaret çəkməyə, içməyə başlamışdı.
    Rəsmən üç dəfə evlənmişdi. Vasili qadınlar arasında çox populyar, sevimli bir adam idi. O, həyatının sonunda içkiyə qurşanmışdı.

    Gülsüm xanım. Allah bütün övladları xoşbəxt etsin.
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviçin yanında Allah sözünü işlətsəniz od püskürər. O, özünü ən dönməz ateist hesab edir.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy xurafata nifrət edir, amma təmizürəkli dindarlara hörmətlə yanaşır.
    Nadejda Alliluyeva. Düz edir. Mən də o cür fikirləşirəm. İosif Vissarianoviç Nəriman Nəcəfoviçdən həmişə ehtiyat edir. Düzü, bunun nə ilə bağlı olduğunu deyə bilmərəm. Düşünürəm ki, bu, nə qorxudur, nə də hörmət... Mən az qala bütün günü Lenin yoldaşla üzbəüz kabinetdə işləyirəm. Onun dəftərxanasında. Nəriman Nəcəfoviçi dəfələrlə Vladimir İliçin yanında görmüşəm. Onlar çox vaxt ikilikdə uzun –uzadı söhbət edirlər. Bəzən görürsən ki, bu söhbətə İosif Vissarianoviç də qoşulur. Mən bilirəm, onlar ən çox milli məsələləri müzakirə edirlər. Axı bizim ölkə çoxmillətlidir və milli məsələdə də çoxlu problemlər var. Vladimir İliç bu sahədə olan problemlərlə bağlı tez-tez Stalinə və Nərimanova müraciət edir. Mən özüm çox görmüşəm, Lenin yoldaşın yanında söhbət başa çatdıqdan sonra Nəriman Nəcəfoviçi adətən İosif Vissarianoviç yola salır. Mənə elə gəlir ki, o, bunu Lenin yoldaşın təşəbbüsü ilə edir. Vladimir İliç Qafqazdakı adət-ənənələrə yaxşı bələddir.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy Lenin yoldaşın xətrini çox istəyir.
    Nadejda Alliluyeva. Bilirəm... Yaxşı, Gülsüm xanım, bəs oğlunuzun adı nədir?
    Gülsüm xanım. Adı Nəcəfdir... Nəcəf.
    Nadejda Alliluyeva. Hə, deməli əriniz oğlunuza öz atasının adını verib? Yaxşı addır. Sizdə bir məsəl var, deyirlər ki, adıyla böyüsün.
    Gülsüm xanım. Sağ olun. Minnətdaram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəcəf Nərimanov 2 dekabr 1919-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.
    Görkəmli dövlət xadimi, yazıçı-dramaturq Nəriman Nərimanovun yeganə oğlu qvardiya baş leytenantı Nəcəf Nərimanov Stalinqrad döyüşlərində igidlik göstərmiş, birinci dərəcəli "Vətən Müharibəsi" ordeni və "Stalinqradın müdafiəsinə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.
    Moskva şəhərindən hərbi xidmətə çağırılmışdır. Tağım komandiri kimi qulluq etmişdir.
    1943-cü il sentyabr ayının onunda həlak olmuş, Ukrayna Respublikasının Donetsk vilayətinin Volnovaxa şəhərində dəfn edilmişdir.

    Nadejda Alliluyeva. Sizin eyvandan Xəzər çox aydın görünür.
    Gülsüm xanım. Bəli. İstəsəniz bir az da yuxarı çıxa bilərik. Qorxmayın, ta dənizdə batmazsınız.

    Gülüşürlər. Nadejda Alliluyeva və Gülsüm xanım çıxırlar. Nəriman Nərimanovla İosif Stalin daxil olur.

    Nəriman Nərimanov. Mən belə hesab edirəm ki, Kiçik xan, bir çox yazıçılar kimi real vəziyyəti romantik boyalarla təsvir edir.
    İosif Stalin. Budu Mdivanini deyir ki, böyük çevrilişlər etmək üçün Kuçek xanın səviyyəsi hələ kiçikdir. O, təcili surətdə partizan dəstələrinin yaradılmasını təklif edir. Yoldaş Mdivani Qəsri-Şirindən tutmuş ta Kirmanşah, Həmədan, Qəzvin, Tehran və hətta, Bəsrə - Bağdad dəmiryoluna qədər nəhəng bir ərazinin tutulmasını istəyir. Mirzə Kuçek xan bu barədə iyulun onyeddisində və iyirmisində Leninə teleqramı vurmuşdu.
    Nəriman Nərimanov. Teleqramın məzmunu mənə məlumdur. Kiçik xan bir çox hallarda real vəziyyəti düz qiymətləndirə bilmir. O ki qaldı Mikoyana, onun İran haqda təsəvvürləri çox məhduddur.

    Məmmədəli Rəsulzadə. İyul ayının 30-da Rəştdə İKP MK-nın iclası keçirildi, iclasda Kuçek xanın və onun tərəfdarlarının devrilməsi haqqında qərar qəbul edildi. İclasda geniş məruzə ilə çıxış edən Mikoyan əvvəllər irəli sürülmüş belə bir ideyanı müdafiə etdi ki, İran inqilabının tarixi gedişində kommunist partiyası hakimiyyətə gəlməlidir.

    İosif Stalin. Mirzə Kuçek xan Lenin yoldaşa göndərdiyi teleqramda İrandakı kiçik sahibkarlığın, xüsusi mülkiyyətin qorunub saxlanılmasını istədiyini bildirir. Mənimçün çox maraqlıdır: kiçik mülkiyyət davası hara, böyük inqilab savaşı hara?
    Nəriman Nərimanov. Biz bunu təbii qəbul etməliyik. Kiçik xanın rəhbərlik etdiyi kütlənin sosial bazası əsasən xırda mülkiyyətçilərdən ibarətdir. Həmin insanların var-dövlətinin müsadirə olunması bütövlükdə Şərqdəki inqilabi proses üçün fəlakətli nəticələr verə bilər. Yoldaş Stalin, orada böyük talanlar baş verib.
    İosif Stalin. Bu talanların sifarişçisi və icraçısı kimdir bəs?
    Nəriman Nərimanov. Bakıdakı talanları idarə edənlər...
    İosif Stalin. İran tacirləri təkcə Persiyada yox, Bakıda da soyğunçuluğa məruz qalıb. (Mənalı tərzdə). Bəs bunun cavabını kim verməlidir, yoldaş Nərimanov?

    Məmmədəli Rəsulzadə. Mirzə Kiçik xanın toxunduğu İran tacirlərinin əmlakı ilə bağlı iyul ayının 13-də Azərbaycan İnqilab Komitəsi doğrudan da belə bir qətnamə qəbul edilmişdi ki, “İran tacirlərinin nəyi varsa, Azərbaycan fəhlələrinin alın təri və qanı ilə, indi fəhlə-kəndli hökumətinin mövcud olduğu Azərbaycan ərazisində toplandığından onlardan müsadirə edilən əmlak geri qaytarılmır. İran istismarçı tacirlərinin Bakıdan çıxmasına yol vermək olmaz. Onlar İrana qayıtdıqdan sonra inqilabi hərəkata qarşı əksinqilabi təbliğata başlayacaqlar və qara kütləni inqilabi hərəkata qarşı yönəldəcək, bununla da İranda inqilab işinə mane olacaqlar”.

    Nəriman Nərimanov. Siz bununla nəyə işarə edirsiz?
    İosif Stalin. Burada İran tacirlərinin müsadirə edilən əmlakının ümumi dəyəri otuz milyon qızıl manat olub.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Doğrudur. İnqilab komitəsi o vaxt belə hesab edirdi ki, qazanılan pullar İranda əks-inqilabi qüvvələrin möhkəmlənməsinə sərf edilə bilər. O ki qaldı həmin pullara...
    İosif Stalin. Həmin pulları Mərkəzə köçürmək lazımdır.

    Məmmədəli Rəsulzadə. Bu qətnamə 1920-ci ilin iyun ayında Azərbaycan SSR ilə İran Sovet respublikası arasında imzalanmış müqaviləyə zidd idi. Belə ki, müqavilənin birinci bəndinə görə, Sovet Azərbaycanında həbs edilmiş İran vətəndaşları azad edilməli və İran inqilabi hökumətinin sərəncamına verilməli idilər. Sənədin ikinci bəndinə görə, Azərbaycan tərəfi İran öz vətəndaşlarının vətənlərinə gedişini asanlaşdırmalı idi.

    Nəriman Nərimanov. Xeyr, mən artıq İran tacirlərinin müsadirə olunmuş əmlakının qaytarılması haqqında akt imzalamışam.
    İosif Stalin. Bu, necə ola bilər?
    Nəriman Nərimanov. İndiki vəziyyət bunu tələb edir. Mən belə hesab edirəm ki, İran tacirləri öz pullarını geri almalı, həmin vəsaiti burada-Azərbaycanda istehsalın yüksəlməsinə, ticarətin genişlənməsinə sərf etməlidirlər.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, belə çıxır ki, Siz ölkə daxilində ölkə yartmaq istəyirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Mən həmişə müstəqil yaşamağımızın tərəfdarı olmuşam. Bu, mənim yalnız son vaxtlar meydana gəlmiş arzum deyil ki. Ömrüm boyu xalqımızın azadlığını arzu etmişəm.
    İosif Stalin. Azadlıq özü də nisbi xarakter daşıyır. Mütləq azadlıq yoxdur və ola da bilməz.
    Nəriman Nərimanov. İndiki halda söhbət Azərbaycan xalqının azadlığından gedir.
    İosif Stalin. Azərbaycan xalqı Rusiya Federasiyasının tərkibində azaddır, müstəqildir.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm buna müstəqillik demək olar? Biz Rusiya ilə bərabər şərtlər daxilində müstəqil olmalıyıq.
    İosif Stalin. Bu, necə ola bilər?
    Nəriman Nərimanov. Çox sadə. Yeni yaranmış Azərbaycan Respublikası yeni yaranmış Sovet Rusiyası ilə qarşılıqlı əməkdaşlıq şəraitində vahid bir sistem daxilində birlikdə ola bilər.
    İosif Stalin. Onda belə çıxır ki, Azərbaycanın Mərkəzlə əlaqəsi sıfıra bərabər olmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Azərbaycanın Mərkəzlə əlaqəsi bərabər prinsiplər əsasında olmalıdır. Mən bu məsələ barədə Lenin yoldaşla da danışmışam.
    İosif Stalin. Bilirəm. Xəbərim var. Amma Vladimir İliç mənə məsələnin bu dərəcədə prinsipal şəkildə qoyulduğunu deməmişdi.
    Nəriman Nərimanov. Mən Lenin yoldaşla söhbət zamanı dedim ki, Azərbaycan Demokratik Respublikasnın rəhbərləriı xalqa daha geniş azadlıqlar vəd etmişdi.
    İosif Stalin. Xalqa azadlıqdan daha çox, çörək və dinclik lazımdır. Xalqa elə də çox şey lazım deyil...
    Nəriman Nərimanov. Mən dəfələrlə demişəm, yenə deyirəm: biz xalqı öz iradəmizə tabe etməli deyilik. Əksinə, özümüz xalqın iradəsinə tabe olmalıyıq.
    İosif Stalin. Biz yeni bir dövlətin, yeni bir sistemin əsasını qoyuruq. Hər şeyi sıfırdan başlamışıq. Burada hər şey yeni olmalıdır. Hətta, bu cəmiyyətdə doğulan insanlar da... Biz köhnəliklə birdəfəlik vidalaşmalıyıq. Hətta, köhnə düşüncəli insanlarla belə...
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, siz çox müdhiş və qorxunc şeylər danışırsız.
    İosif Stalin. Doğrudan? (Gülür). Nədir o qorxulu olan, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Sizin bu dediklərinizin az qala elə hamısı, Koba... (Pauza). Bəyəm biz yeni cəmiyyət qururuq deyə başqa cür düşünən insanları məhv etməliyik?
    İosif Stalin. “Başqa cür” deyəndə ki, baxır o başqa cür nədir?
    Nəriman Nərimanov. Bizi qəbul etməyənlər var və yenə də olacaq. Biz adamları “köhnə düşüncə sahibi” elan edərək öldürməli deyilik ki... (Pauza). Onda belə çıxır ki, çar dövründə yaşamış bütün ahıl adamları bir sinif kimi məhv etməliyik. Bu, qətiyyən düzgün yanaşma deyildir.
    İosif Stalin. Bəli, mən bilirəm, xalqın heç də bütün təbəqələri bizi lazımi səviyyədə qəbul edə bilmir.
    Nəriman Nərimanov. Elə buna görə də hakimiyyət xalqı özündən narazı salmamalıdır.
    İosif Stalin. Harada hakimiyyət varsa orada ixtilafın olması da təbii qarşılanmalıdır, yoldaş Nərimanov. Özü də təkcə xalqla hakimiyyət arasında yox, elə hakimiyyətdə olanların öz arasında da. (Mənalı tərzdə). Bəyəm sizin rəhbərlik etdiyiniz bu hakimiyyətdə daxili mübarizə getmir?
    Nəriman Nərimanov. Bu, artıq başqa mövzunun söhbətidir. (Pauza). Siz “daxili mübarizə” deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Mən az qala hər gün Kremlə sizin haqqınızda usanmadan şikayət yazan həmkarlarınızı nəzərdə tuturam. Bilirəm, Siz yazıçısınız, bir neçə bədii kitabınız var. Amma inanın ki, sizin barənizdə yoldaş Leninə yazılan şikayət ərizələrini üst-üstə yığsaq bir kitabxananın rəflərini dolduran cildlər alına bilər.
    Nəriman Nərimanov. Mən burada əleyhdarlarımın olduğunu bilirdim. (Gülür). Amma siz deyən qədər olduğunu qətiyyən təsəvvür etmirdim. Onları bu “cildləri” yazmağa nə vadar edir? Görəsən onlar məni nə üçün tənqid edirlər?
    İosif Stalin. Əleyhdarlarınız Sizi millətçi hesab edirlər. Onlar yazırlar ki, Nərimanov milli marağı bolşevik marağından üstün tutur.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm mən öz millətimi sevməli deyiləm? Onsuz da bu bədbəxt millətin başı tarix boyu çox müsibətlər çəkib. Bəyəm siz öz millətinizi sevmirsiz, Koba?
    İosif Stalin. Bu barədə mənim fikrim hamıya məlumdur. (Gülür). O cümlədən Sizə də, yoldaş Nərimanov. Əlbəttə, hər kəs öz millətini sevməlidir. Amma millətçiləri yox. Onları sevmək olmaz. Niyə gizlədək, hər bir millətin içində çoxlu yararsız adamlar olur. Biz bolşevikləri sevməyənləri biz necə sevə bilərik, yoldaş Nərimanov? Yox, bəlkə bir onların başını sığallamalı, üzünə gülməli, üstəlik belələrini vəzifələrə təyin etməliyik?
    Nəriman Nərimanov. Onda belə çıxır ki, biz hamını ya ucdantutma öz partiyamıza qəbul etməli, ya da məhv etməliyik...
    İosif Stalin. Niyə bu cür düşünürsüz??
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm əhalinin hamısı bolşevik olmalı və yaxud mütləq bolşeviklərlə əmakdaşlıq etməlidir?
    İosif Stalin. İndiki halda söhbət bolşeviklərə sevgidən gedir, bolşevik olmaqdan yox. O ki qaldı sualın o biri hissəsinə, əlbəttə, hər adamdan bolşevik ola bilməz...
    Nəriman Nərimanov. Biz adamlarda yeni quruluşa inam və sevgi hissi yaratmalıyıq, ayrı-ayrı adamlara yox, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. “Adamlada sevgi hissi”... (Gülümsəyir). Zahirən pis səslənmir. Siz “ayrı-ayrı adamlar” deyəndə kimi və ya kimləri nəzərdə tutursuz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Mən əzilən insanların sevgisindən sui-istifadə edən bir çox bolşevikləri nəzərdə tuturam.
    İosif Stalin. Bəlkə bir az konkret danışasiz. Kimdir onlar?
    Nəriman Nərimanov. Ad çəkməyə ehtiyac yoxdur. Lenin yoldaşın çıxışlarında bu məsələlərə işıq salınıb.
    İosif Stalin. Hmmm... Aydındır. Əlbəttə, bütün hallarda Vladimir İliç haqlıdır. (Gülür). Lenin yoldaş bir neçə dəfə Trotskini özünəvurğunluğuna, özündənmüştəbehliyə görə tənqid edib. Hələ bu keçmiş antibolşevik Leninin üzünə qayıdaraq onu “xuliqan” adlandırıb. Bu, başqa bir söhbətin mövzusudur. İndi yalnız onu demək olar ki, malik olduğu naqis cəhətlər gələcəkdə Lev Davidoviçi şəxsiyyətə pərəstişə sürəkləyə bilər. Özünəvurğunluq əsl bolşevikə xas olan cəhət deyil və ola da bilməz. Bolşevikin bir amalı, bir sifəti olmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bolşeviklər öz sadəliyi ilə hamıya nümunə olmalıdırlar.
    İosif Stalin. Amma onlar liberal olmamalı, hər şeyi öz adı ilə çağırmalıdırlar, yoldaş Nərimanov. Sürüşkənlik heç də yaxşı cəhət deyildir.
    Nəriman Nərimanov. Şübhəsiz. Tarix hadisələrin məhək daşıdır.
    İosif Stalin. Gəlin tarixi hələlik qoyq bir kənara... (Pauza). Yoldaş Nərimanov, bax bu gün sinfi mübarizənin ən gərgin vaxtıdır, elə deyilmi?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, hazırda iki sinif arasında ixtilaf yaranıb.
    İosif Stalin. Bu, adi ixtilaf deyil axı... Niyə, nə üçün vəziyyətə uyğun hərəkət etmirik? Bizim mübarizəmizin məqsədi gün kimi aydındır. Qolçomaqlar, mülkədarlar, burjua sinfinin nümayəndələri hər bir sahədə, hər yerdə ifşa olunmalıdır. Burada ikinci bir söz ola bilməz. Bəs belə olan halda biz xalqın qanını soran milyonçuları nə üçün müdafiə etməliyik?
    Nəriman Nərimanov. Siz kimi nəzərdə tutursuz?
    İosif Stalin. Yaxşı bilirsiz, mən kimi nəzərdə tuturam. Məsələn, götürək elə Bakıda hamının “Hacı” kimi tanıdığı milyonçu Tağıyevi... Eşitdiyimə görə, siz burada onu himayə edirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Düz eşitmisiz. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, Hacı Zaynalabdın Tağıyev bizdə yüzlərlə, hətta, minlərlə adamın təhsil alması üçün öz pulunu əsirgəməyib. Teatr binası tikdirib. Qızlar üçün məktəb açdırıb. Bakıya su çəkdirib. Pulu da öz zəhməti, ağlı hesabına qazanıb. Atası başmaqçı, özü palçıqçı olub...
    İosif Stalin. Hmmm... “Palçıqçı Tağıyev”... Onun “öz pulları”... Xeyr, yoldaş Nərimanov, səhv edirsiz, həmin o Hacı Zeynalabdin xalqın pulları hesabına milyonçu olub.
    Nəriman Nərimanov. O, öz xalqını sevən bir adamdır.
    İosif Stalin. Mən onu çoxdan tanıyıram. Nüfuzlu adamlarla əlaqə saxlamağı xoşlayan bir neftxudadır. Rus imperatoruna, türk sultanına, Buxara əmirinə qiymətli hədiyyələr verdiyini də bilirəm.
    Nəriman Nərimanov. Tağıyev dediyiniz adamlara müəyyən kiçik hədiyyələr verib, amma...
    İosif Stalin. Xeyr, kiçik yox... Kiçik niyə? Kifayət qədər böyük hədiyyələr..
    Nəriman Nərimanov. Bəli, verdiyi hədiyyələr onun üçün çox kiçik idi... Amma o, indi özünün bütün varidatını, fabrik və zavodlarını, bank və neft quyularını yeni qurulan dövlətə bağışlayıb. Bu hədiyyənin müqabilində o hədiyyələr kiçik bir sovqatdır.
    İosif Stalin. O, bu varidatı heç də könüllü verməyib... Yoldaş Nərimanov, mənim bildiyimə görə Tağıyevin sizinlə də xoş ünsiyyəti olub.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, məhz “olub” nə vaxtsa... 1906-cı ildə biz Bakıda müəllimlər qurultayı keçirdik. Mən o vaxt Odessada tələbə idim. O vaxtacan təhsil xərcini Hacı ödəyirdi. Daha doğrusu, işləyib qaytarmaq şərti ilə ondan borc pul götürmüşdüm. Qurultayda mən çar rejiminə qarşə sərt çıxış etdim. Hacı dedi ki, Nərimanovun cibində bir qara qəpik yoxdur, mənim pulumla oxuyur. Mən də elə oradaca milyonçunun cavabını verdim. Dedim ki, “heç kəsə ixtiyar vermərəm ki, mənfur qızılın gücüylə məni susdursun… Bütün qurultay qarşısında cənab Tağıyevin təqaüdündən məmnuniyyətlə imtina edirəm”. Mənimlə Hacının arası elə o vaxtdan yoxdur. Amma biz onun xidmətini dana bilmərik. Bir də ki, bu adamın yaşı artyıq yüzü yaxalayıb.
    İosif Stalin. Semyon Pankratov mənə dedi ki, Nərimanov bir çox adamların həbsinə imkan vermir. Məsələn, çar generallarının...
    Nəriman Nərimanov. Düz deyir. Mən imkan vermirəm. Pankratov bizim bir çox generalları da güllələmək istəyirdi. Məsələn, Şıxlinskini. Bu adam çox təcrübəli sərkərdədir.
    İosif Stalin. Sərkərdə?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, sərkərdə. O, artilleriya generalıdır.
    İosif Stalin. Çar ordusunda....
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Ordu komandanı olub. Onu “artilleriyanın Allahı” adlandırırlar. Səməd bəy Mehmandarov da onun kimi... Bu adam Rus-Yapon müharibəsinin qəhrəmanıdır. Rusiyanın bütün hərbi ordenləri ilə, eləcə də İngiltərənin, Fransanın, Rumıniyanın bir neçə hərbi ordeni ilə təltif edilib... 1904-cü ildən general-mayor rütbəsi daşıyır.
    İosif Stalin. Yəni ingilis hökümətinin verdiyi orden bizimçün belə əzizdir?
    Nəriman Nərimanov. Mehmandarov İngiltərə hökumətinin cahan müharibəsi illərində ona verdiyi ordenlərin hamısından imtina edib, onları İngiltərə hökumətinə qaytarıb.
    İosif Stalin. O, İmperator ordusunun generalı olub.
    Nəriman Nərimanov. Onların hər ikisi siyasətdən uzaq şəxslərdir. Həm Şıxlinski, həm də Mehmandarov.
    İosif Stalin. Bilirəm.. Bilirəm... Amma bu generallardan biri Rəsulzadə hökümətində hərbi nazir, o biri isə onun müavini olub.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, bu necə olur ki, Siz Rəsulzadənin özünü həbsdən azad edirsiz, amma onun etimad göstərdiyi nazirlərin həbsini tələb edirsiz?
    İosif Stalin. Mən qətiyyən belə bir tələb irəli sürmürəm. Mən sizin yerli bolşeviklərin tələbini nəzərinizə çatdırıram. Bir də ki, artıq həmin generallar Vladimir İliçin şəxsi göstərişi ilə sizin sərəncamınıza göndərilib. Əslində, onları Sizin məktubunuz xilas edib. Mən bu məsələnin kökünə bələdəm.
    Nəriman Nərimanov. Səhv etmirsiz. Mən Lenin yoldaşa generallarla bağlı xüsusi məktub göndərmişdim. Çünki bu adamlar öz təcrübələrini gənclərə də öyrədə bilərlər. Götürək elə Əli ağa Şıxlinskini. Birinci dünya müharibəsində Petroqradın müdafiəsi şəxsən bu adama həvalə olunub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əli ağa Şıxlinski Çar Rusiya ordusunda artilleriya generalı, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Hərbi nazirinin müavini olmuşdu. 1865-ci il martın 3-də Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasının Qazaxlı (indiki Aşağı Salahlı) kəndində anadan olmuşdur. Anası Şah Yəmən xanım Qayıbova məşhur şair Molla Vəli Vidadinin nəvəsi idi.
    Şıxlinski 1886-cı ildə Peterburq artilleriya məktəbini əla qiymətlərlə bitirmiş, 1904-1905-ci illər rus-yapon müharibəsində batareya komandiri kimi vuruşmuşdu. Port-Artur qalasının müdafiəsi zamanı xüsusi şücaət göstərdiyinə görə "Qızıl qılınc"la mükafatlandırılmışdı. O, 1908-ci ildə polkovnik rütbəsi almışdı. Hərbi dərs vəsaiti kimi istifadə edilən "Səhra toplarının cəbhədə işlədilməsi" əsəri 1910-cu ildə çap olundu. Bundan əlavə, onun "Şıxlinski üçbucağı", "Şıxlinski formulu" adlı hərbi yenilikləri topçu zabitlər üçün hazırlanmış dərsliklərə daxil edildi. Bütün bu xidmətlərinə görə gənc hərbçiyə 1912-ci ildə general-mayor rütbəsi verildi. 1914-cü ildə Petroqradın artilleriya müdafiəsi general Əli ağa Şıxlinskiyə tapşırıldı. Sonralar Qərb cəbhəsi artilleriya qoşunlarının rəisi, 1917-ci ilin sentyabrından isə 10-cu ordunun komandanı təyin olundu.
    1918-ci il may ayının 28-də Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması Əli ağa Şıxlinskini vətəninə qayıtmağa məcbur etdi. 1918-ci ilin dekabr ayında artilleriya general-leytenantı Əli ağa Şıxlinski hərbi nazirin müavini təyin edildi. 1920-ci il aprel ayının 27-də imperiya ordusu Azərbaycanı işğal edəndə Səməd bəy Mehmandarov xəstə olduğu üçün nazir vəzifəsini Əli ağa Şıxlinski icra edirdi. Vuruşmağın mümkünsüz olduğunu nəzərə alan Şıxlinski minalanmış körpülərin partladılmasına icazə vermədi. Sovet dövründə Şıxlinski Moskvada Hərbi İnqilab Sovetinin səhra Qərargahında çalışdı. 1921-ci ilin yayında isə o, Azərbaycan Sovet Qoşunları Qərargahına göndərildi. Bir müddət Bakı Qarnizonu Hərbi Elmi Cəmiyyətinin sədr müavini işləyən general, sonradan Qafqaz Ordusu Hərbi İnqilab Şurası yanında Azərbaycan Hərbi Nəşriyyat Kollegiyasının sədri, 1924-cü ildə isə Birləşmiş Hərbi Komanda Heyəti Məktəbinə rəis müavini təyin edildi. 1928-ci ildə "Rusca-Azərbaycanca qısa hərbi lüğət" çap etdirdi. 1929-cu ildən istefaya çıxmişdır. Əli ağa Şıxlinski bir çox orden və medallarla (I-IV dərəcə Anna, I-III dərəcə müqəddəs Stanislav, II-IV dərəcə Vladimir, IV dərəcə Georgi ordenləri), o cümlədən Fransanın yüksək hərbi ordenləri ilə təltif olunmuşdur.
    Əli ağa Şıxlinski 18 avqust 1943-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

    Nəriman Nərimanov. Və yaxud götürək general Mehmandarovu. Bu kişi Rus-Yapon müharibəsinin əsas qəhrəmanlarından biridir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Səməd bəy Mehmandarov Rusiya İmperator ordusunun artilleriya generalı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hərb naziri olmuşdu.
    1855-ci il oktyabrın 16-da Lənkəranda anadan olmuşdur. Bakıda gimnaziya təhsili almış, 16 yaşında Peterburqda yerləşən II Konstantinovka artilleriya məktəbinə daxil olmuşdur. 1875-ci ilin dekabrında podporuçik rütbəsi almış və üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1890-cı ildə kapitan , 1898-ci ildə podpolkovnik, 1901-ci ildə polkovnik, 1904-cü ildə general-mayor rütbəsi almışdır. Rus-Yapon müharibəsində böyük rəşadət göstərmiş Mehmandarova1908-ci ildə tam artileriya generalı rütbəsi verilmişdir. O, diviziya komandiri kimi Lodz istiqamətində aparılmış döyüşdə alman generalı Makenzonun ordusu üzərində qələbə əldə etmişdir.
    1915-ci ildə S. Mehmandarov korpus komandiri təyin edilmişdi. 1917-ci ilin əvvəlində Rusiyanın bütün hərbi ordenləri ilə, eləcə də İngiltərənin, Fransanın, Rumıniyanın bir neçə hərbi ordenləri ilə təltif edilmişdi.
    1917-ci il fevral burjua inqilabı baş verərkən Mehmandarov Qafqazda idi. Həmin ilin aprel ayında o, vəzifəsini həmişəlik tərk edib istefaya çıxmış, bir müddət Vladiqafqaz şəhərində yaşamış, sonra Azərbaycana gəlmişdir.
    Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökümətində 1918-ci ilin 25 dekabrından Hərbi Nazir vəzifəsini tutmuş və müstəqil Azərbaycanın qısa müddətdə 30 minlik ordusunu yaratmağa nail olmuşdu. 1919-cu ilin yazında ingilis hərbi hissələri Azərbaycanda olduğu dövrdə Hərbi nazir S.Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti başçısı Nəsib bəy Yusifbəyliyə göndərdiyi rəsmi məktubda bildirmişdi ki, İngilis hərbi dəstələri Azərbaycanda məskun olduqları yerlərdə talanlar edir, kəşfiyyat işi aparırlar. Bunlara etiraz olaraq Mehmandarov İngiltərə hökumətinin Birinci dünya müharibəsi illərində ona verdiyi ordenləri İngiltərə hökumətinə qaytarmağı Azərbaycan hökumətindən xahiş etmişdi.
    Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Nəriman Nərimanovun şəxsi zəmanəti əsasında hərbi fəaliyyətini davam etdirmiş və Azərbaycanda yaradılmış hərbi komandirlər məktəbində 1921-1928-ci illərdə müəllimlik etmişdir.
    S.Mehmandarov 1924-1927-ci illərdə Azərbaycanda hərbi sahədə aparılan geniş islahatlarda və tədbirlərdə fəal iştirak etmişdir. General 1928-ci ildə səhhətinə görə orduda xidmətdən təxris olunmuş və ona fərdi dövlət təqaüdü verilməsi müəyyən edilmişdi.
    Mehmandarov rus, türk və fars dillərini yüksək səviyyədə bilirdi. Ömrünün son üç ilində islam tarixi və fəlsəfə ilə məşğul olmuşdur.
    Səməd bəy Mehmandarov 12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

    Nəriman Nərimanov. Yaxud elə hamının yaxşı tanıdığı Üzeyir Hacıbəyovu misal çəkmək olar. Bu adam təpədən-dırnağa sənət adamıdır. Üzeyir bəy təkcə bəstəkar deyil. O həm də ədəbiyyatçıdır. O, bayaq Sizin sitat gətirdiyiniz yazıçının “Şinel” əsərini türk dilinə tərcümə edib.
    İosif Stalin. Bəli, Qoqol mənim sevimli yazıçımdır. (Gülür). Düzdür, onu Trotski də sevir. Hətta, Lyova vaxtilə Qoqolun ölümünün əlli illiyi münasibətilə onun haqqında geniş bir məqalə də yazıb. Amma o, Qoqolu lazımı səviyyədə anlamayıb. Mən belə hesab edirəm ki, Qoqolu anlamaq üçün Rusiyanı dərk etmək lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Yadıma rus şairi Tütçevin bir fikri düşdü: “Rusiyanı ağılla dərk etmək olmur”.
    İosif Stalin. Rusiyanı dərk etmək üçün Rusiyanı sevmək lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Elə insanları da dərk etmək üçün əvvəlcə onları sevmək lazımdır. Özü də bu deklorativ, şüarla deyilən sevgi olmamalıdır.
    İosif Stalin. Söhbət Üzeyir bəydən gedir. Mən onu tanıyıram. “Arşın mal alana” da dəfələrlə baxmışam.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Üzeyir Hacıbəyli (tam adı: Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyov; 18 sentyabr 1885,Ağcabədi – 23 noyabr 1948, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — azərbaycanlı bəstəkar, musiqişünas-alim, publisist, dramaturq,pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi.
    Azərbaycan Demokratik Respublikasının formalaşmasında önəmli rol oynamış və Azərbaycanın ilk himninin müəllifi olmuşdur.
    Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin Mükafatı laureatı (1941), "Lenin Ordeni" və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuş, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948),Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948). Azərbaycan SSR və Azərbaycan Respublikası himnlərinin bəstəkarı, müsəlman olan ilk opera müəllifidir.

    Nəriman Nərimanov. Üzeyir bəy... O, hamımızın sevimlisidir...
    İosif Stalin. Sevgi başqa, reallıq başqa... Amma Üzeyir Hacıbəyov təkcə “sənət” və ya “incəsənət” adamı deyil. O, həm də müsavatçıdır. Bilirəm ki, Rəsulzadə hökumətinin himnini də o yazıb.
    Nəriman Nərimanov. Siz bir yandan Rəsulzadəni xilas edirsiniz, digər tərəfdən onun hökümətinin himnini yazanı ittiham edirsiz.
    İosif Stalin. (Tutulur. Pərt halda). Yoldaş Nərimanov, sizin insanlara inamınızı təqdir edirəm. (Zorla gülümsəyir). Axı siz həm də yazıçısız... Siz hamını sevirsiz, hamı da sizi.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, belə bir sevgi mümkün deyil. Nə mən hamını sevə bilərəm, nə də ki, hamı məni... Əslində mənim heç də hamının sevgisini qazanmaq arzum da olmayıb.
    İosif Stalin. Bu da doğru... Biz insanların xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparırıq. Bunu anlayanlar da var, anlamayanlar da...
    Nəriman Nərimanov. Ancaq bir bu mübarizəni bəzən kor-koranə aparırıq.
    İosif Stalin. Kor-koranə niyə? Şəxsən mən mübarizəmin xarakterini və məqsədini yaxşı dərk edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Görünür, bu da bir vergidir...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, mən nə hansısa fövqəlbəşər vergiyə inanıram, nə qismətə, nə də alın yazısına... Mənim inandığım şey marksiz-leninizm ideyaları və proletariatın iradəsidir... (Pauza).
    Nəriman Nərimanov. Unutmayaq ki, ideyalar ideallardan doğur.
    İosif Stalin. Olsun. Raziyam. (Pauza). Hə, indi isə yola hazırlaşmaq lazımdır. Qatarımız yoldaşlarla birgə Bakı vağzalında bizi gözləyir...
































    9.
    YOLDA.
    BAKI-MOSKVA QATARI.
    1920-ci il.

    Bakı dəmiryol vağzalı.
    Səhnədə Məmməd Əmin Rəsulzadə, Rəhim bəy və Dadaş bəy. Onlar perron boyu gəzişirlər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Biz Məmməd Əminlə Vağzala gəldik. Moskva qatarı Stalini gözləyirdi. Əvvəldən danışıb razılaşdığımız kimi, Rəhim bəylə Dadaş bəy artıq bizi vağzalda gözləyirdi.

    Rəhim bəy. Qatar sağ tərəfdəki yolda dayanıb.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, Sizin vaqonunuz hansıdır?
    Məmməd Əmin. (Gülür). Mənim vaqonum yoxduur. Biz Məmməd Əli ilə Stalinin vaqonunda gedəcəyik.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, Moskvaya çatan kimi tel vurun. Hər halda Rusiya bizə yad ölkədir.
    Dadaş bəy. Rusiya bizə yad olsa da, ruslar yad deyil
    Məmməd Əmin. Rəhim bəy doğru deyir. Rusiya bizimçün uzaq olsa da, ruslar çox yaxındır. Budur, Bakıda rusların sayı kifayət qədərdir. Amma onlarla bizim araməzda indiyəcən bir insident olubmu? Xeyr. Eləcə də ermənilərlə... Rusu da, ermənini də bizim üstümüzə qaldıran həmişə rus çarizmi olub.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, bu gün Çar Rusiyası süquta uğrayıb. Hakimiyyətdə bolşeviklərdir. Sizcə vəziyyət dəyişibmi?
    Məmməd Əmin. Mən belə hesab edirəm ki, Azərbaycanda bu gün ağ rusları qırmızı ruslar əvəz edib. Yəni imperalist rusları kommunist ruslar əvəz edib. Hələlik elə bir əsaslı dəyişiklik nəzərə çarpmır.
    Dadaş bəy. Biz bu qırmızı ruslarla ilə mübarizəni bir gün də dayandıra bilmərik.
    Rəhim bəy. Rusiya Azərbaycanla daim hədə tonunda danışır.
    Məmməd Əmin. Dadaş bəy düz deyir, bizim mübarizəmiz hələ davam edir.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, indi Siz Moskvaya gedirsiz. Allahın köməkliyi ilə biz gəlib sizi orada tapacağıq.
    Məmməd Əmin. İnşallah.
    Dadaş bəy. Bəs Stalin nə deyir? O, Sizin işlə təmin olunmağınıza bir zəmanət verirmi?
    Məmməd Əmin. Hələ bu barədə konkret bir söhbətimiz olmayıb. Amma Kobanın dediyindən belə çıxır ki, elm mərkəzlərindən birində çalışa bilərəm.
    Rəhim bəy. Bu bolşevik quldurlar bizim bütün planlarımızı pozdular.
    Dadaş bəy. İndi Azərbaycan öz relsindən çıxmış qatara oxşayır. Biz hansı stansiyaya getdiyimizi hələ müəyyən edə bilməmişik.
    Səs-küy.
    Rəhim bəy. Deyəsən, Moskvaya gedənlər gəlirlər.
    Dadaş bəy. Gələn Nərimanovdur.
    Rəhim bəy. Bəyəm Nərimanov da Moskvaya gedir?
    Məmməd Əmin. Yox... Yəqin Nəriman bəy qonaqları yola salmağa gəlib.

    Nəriman Nərimanov gəlir. Hamı ilə əl tutub görüşür.

    Nəriman Nərimanov. Salam, Əmin bəy. Rəhim bəy, xoş gördük. Dadaş bəy, Siz necəsiz? Hamınızı təbrik edirəm, Əmin bəy azadlıqdadır. Əminəm ki, Əmin bəyə Moskvada da bir münasib iş tapılar. O, harada çalışırsa çalışsın, hər bir yerdə xalqımıza xeyir verəcək insandır.
    Rəhim bəy. Sağ olun, Nəriman bəy.
    Dadaş bəy. Doğru deyirsiz, Nəriman bəy, Əmin bəy xalqımıza çox lazımdır.
    Məmməd Əmin. Təşəkkür edirəm, Nəriman bəy. (Rəhim bəyə və Dadaş bəyə işarə ilə). Bəylər, sizə təşəkkür edirəm. Gedə bilərsiz. Yolunuz da uzaqdır. Ləngiməyin.

    Rəhim bəy və Dadaş bəy Məmməd Əminlə qucaqlaşıb öpüşür, Nərimanovla əl tuturlar.

    Rəhim bəy. Hələlik, Əmin bəy. Nəriman bəy, hələlik.
    Dadaş bəy. Görüşənə qədər. Allah amanında.

    Rəhim bəy və Dadaş bəy gedirlər.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bəs Abbasqulu bəy hanı?
    Məmməd Əmin. Abbasquluya icazə vermədilər.
    Nəriman Nərimanov. Hm... Biz onun da getməsini demişdik...
    Məmməd Əmin. Siz ola bilsin ki, demişdiniz, amma olan oldu, icazə vermədilər... Çox güman ki, o, sonra gələcək. (Pauza). Nəriman bəy, hələ qatarın getməsinə çox var. Məncə Siz xeyli tez gəlmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... Siz bunu nə üçün deyirsiz?
    Məmməd Əmin. Dediyim odur ki, Koba hələ gəlməyib.
    Nəriman Nərimanov. Bunu da bilirəm... Bu gün Serqo Orconikidze ilə Budu Midivani də bu qatarla gedəcək. Yəqin ki, onların hamısını tanıyırsan.
    Məmməd Əmin. Serqo ilə lap çoxdan tanışıq. O, burada -Bakıda neft buruqlarında işləyən fəhlələrin müalicəsi ilə məşğul olan vaxtdan. O vaxt Serqo feldşer idi... Budu Midivani və onun qardaşı Semyon Midivani ilə da yaxından tanışam.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən bu gün buraya-dəmiryol vağzalına təkcə Mərkəzdən gələn qonaqları yola salmaq üçün gəlməmişəm. Gəlmişəm ki, fürsətdən yararlanıb həm də Sizinlə görüşüm.
    Məmməd Əmin. Təşəkkür edirəm, Nəriman bəy. Zəhmət çəkmisiz... Ehtiyac duymuram buna.
    Nəriman Nərimanov. Mən bu sözləri minnət qoymaq üçün demirəm.
    Məmməd Əmin. Səmimiyyətinizə inanıram.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, Siz Məmməd Əli bəylə Stalinin vaqonunda gedəcəksiz.
    Məmməd Əmin. (Gülür). Görünür, Koba bizi girov götürmək istəyir.
    Nəriman Nərimanov. Yox, o, bununla öz keçmiş borcunu qaytarmaq istəyir.
    Məmməd Əmin. Yəqin ki... (Pauza). Nəriman bəy, əslində mənim heç bir kəslə şəxsi ədavətim yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bəyəm mən bunu bilmirəm? Biz birlikdə uzun bir mübarizə yolu keçmişik. Çox çətin zamanlarda bir yerdə olmuşuq. Mən Sizə, sizin fəaliyyətinizə yaxşı bələdəm.
    Məmməd Əmin. Amma bu gün müxtəlif yerlərdəyik... Özü də əks yerlərdə.
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Yox, elə deyil, Əmin bəy. Bax budur, biz yenə bir yerdəyik.
    Məmməd Əmin. Bəli, məkan etibarilə bir yerdəyik. Amma ayrı-ayrı, bir-birinə zidd olan ideyaların yanındayıq, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Biz əslində daim eyni bir ideya uğrunda mübarizə aparmışıq. Vətənimizin azadlığı, millətimizin xoşbəxtliyi uğrunda vuruşmuşuq.
    Məmməd Əmin. Doğrudur... Amma ortaya sual çıxır: bu gün vətənimiz azaddırmı, millətimiz xoşbəxtdirmi?
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, bu gün yox... Amma əminəm ki, sabah, birisi gün biz öz istəyimizə çatacağıq. Bax o vaxt millətimiz xoşbəxt olacaq.
    Məmməd Əmin. Təəssüf ki, hələlik belə bir işartı görünmür.
    Nəriman Nərimanov. Biz bolşeviklər gələcəyə nikbin baxırıq.
    Məmməd Əmin. Bu, sizin öz işinizdir. Gələcəyə necə istəsəniz o cür də baxa bilərsiz. Amma bu minvalla gedilsə millətimizi qarşıda gələcəksiz bir zaman gözləyir. Yəni yaxın gələcək bizə yaxşı bir şey vəd etmir.
    Nəriman Nərimanov. Hər halda tarix daim irəliyə doğru hərəkət edir... Bizim heç birimiz də hansısa uğursuzluğdan sığorta olunmayıb.
    Məmməd Əmin. Bəli, əslində tarix irəli getməlidir... Bu, saxta bir tarixdir... Bir də ki, söhbət məndən və ya Sizdən, yəni ayrı-ayrı fərdlərdən getmir. Söhbət millətdən, xalqdan gedir, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Bizim üçün milətin hər bir övladı əziz və qiymətlidir.
    Məmməd Əmin. Amma mənim şəxsi qənaətimə görə, bolşeviklərin hakimiyyyətə gəldiyi bu son yeddi ay ərzində bizim insanların vəziyyəti çox ağırlaşıb. İndi adamlar özlərini cəhənnəmin dibində hesab edirlər. Bəyəm Siz özünüz bunu görmürsüz, hiss etmirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən hər bir vətəndaşımızın həyatı üçün çalışıram. Daha doğrusu, bunun üçün məsuliyyət daşıyıram.
    Məmməd Əmin. Ola bilər. Amma nə əldə etmisiz? Hər yerdə aclıq, səfalət, dilənçilik... Əldə olunan qazanc budurmu?
    Nəriman Nərimanov. Hər halda bir qazancımız da elə Sizin həbsdən sağ-salamat çıxmağınızdır.
    Məmməd Əmin. Təşəkkür. (Pauza). Bilirəm, Dadaş bəylə Rəhim bəy Sizin yanınızda olublar. Onları yaxşı qarşılamısız... Bunlardan da xəbərdaram.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, təkcə Dadaş bəylə Rəhim bəy yox, mənim adaşım Nəriman bəy Nərimanov, yazıçı həmkarım və sizin yaxın qohumunuz Seyid Hüseyn, habelə Əhməd Hacınski, Əbdül Əbdülzadə, Əli Yusifzadə, Kərbalayi Vəli Mikayılov da Sizin həbsdən azad olunmağınızla bağlı bir neçə dəfə mənim yanımda olublar. Mənə müraciət edən başqa adamların adlarını da çəkə bilərəm. Mən onların hamısına demişəm ki, biz Rəsulzadənin sağ qalmağında maraqlıyıq. Amma onun gələcək taleyi təkcə mənim səlahiyyətimdən asılı deyil.
    Məmməd Əmin. Mən təxmini də olsa bu məsələni bilirdim. Əlbəttə, hazırda çox şeyi Mərkəz həll edir. İndi hər hansı bir ailə bir qara sabun və ya bir girvənkə qənd-yağ almaq üçün gərək Moskvaya müraciət edəsən. Mağaza-dükan sahiblərini möhtəkir adıyla tutur, bəzən də güllələyirlər. Nəriman bəy, budurmu Sizin təriflədiyiniz bolşevik əxlaqı, sovet qayda-qanunu?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, baş verən xoşagəlməz hadisələr haqda mənim də məlumatım var. Amma unutmayaq ki, bu hadisələrdən yararlanıb uydurma əhvalat quraşdıranlar da az deyil.
    Məmməd Əmin. Uydurma? Söhbət hansı uydurmadan gedir, Nəriman bəy? Bəlkə bolşeviklərin Bakıda törətdikləri iyrənc hərəkətlər, talanlar da uydurmadır? Bəlkə bu ilin may ayında baş vermiş Gəncə üsyanı da uydurmadır? Ya bəlkə heç o üsyan yerli-dibli baş verməyib? Yalnız on mindən artıq insanı süngüyə keçirmək, şəhəri tamamilə dağıtmaq hesabına Gəncədə antisovet üsyan yatırıldı. Bu da uydurmadır? Bəlkə milli ordu hissələrinin ayağa durub müstəqilliyimiz və istiqlaliyyətimiz uğrunda mübarizə aparması da uydurmadır? Hələ o əsgərlərə vəhşicəsinə tutulan divan... Bunların heç biri uydurma deyil, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, mən bilməzdim ki, siz ruslara bu qədər mənfi münasibət bəsləyirsiz...
    Məmməd Əmin. Doğrusu, mən də bilməzdim ki, Siz çox mürəkkəb bir məsələni bu qədər primitivləşdirirsiniz. Mən hələ 1918-ci il dekabr ayının yeddisində Bakıda milli parlamentimizin ilk iclasında çıxış edərkən Rusiya ilə münasibətimizə toxunmuşdum. Mən ruslarla əlaqələrimizin daim inkişaf etdirilməsinin tərəfdarı olmuşam.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əmin Rəsulzadə parlamentin ilk iclasında demişdi: “Bizim Rusiyadan ayrılmağımız heç də Rusiyaya düşmənçilik münasibəti bəsləmək deyildir. Biz rus xalqından pislik görməmişik. Ruslar özləri despotizm zülmü bizdən də çox əzaba qatlaşıblar... Biz Rusiyanı sevirik, lakin öz müstəqilliyimizi də sevirik”.

    Nəriman Nərimanov. Bəli, Rusiya bizim yaxın, etibarlı qonşumuzdur...
    Məmməd Əmin. Artıq Rusiya bizimlə qonşu kimi davranmır... Bəyəm Siz bunu görmürsüz, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Hər bir dövlət öz mövcudluğunu nəyin bahasına olursa-olsun qorumalıdır.
    Məmməd Əmin. Hətta, öz vətəndaşlarının ölümü hesabına belə olsa, eləmi? (Pauza). Xeyr, bu, kökündən səhv olan bir anlayışdır, Nəriman bəy. Dövləti xalq qurmalı, xalq idarə etməlidir. Amma Lenin və bolşeviklər dövləti vətəndaşlar üzərində cəza aparatı kimi təsəvvür edir. Az qala bütün hakimiyyət güc strukturlarına tabe edilib. Bu, əsl polis, jandarm üsul-idarəsidir. Heç çar vaxtı da belə bir idarə forması olmayıb.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, heç də elə deyil. Güc strukturlarının hamısı bütün hallarda Xalq Komissarlığına tabe olub.
    Məmməd Əmin. Özünüzü aldatmayın, Nəriman bəy. Azərbaycanda real hakimiyyət bir xeyli müddət əsli-kökü bilinməyən Pankratovun əlində olub. O, “osobı otdel”ə rəhbərlik edərkən heç sizin özünüzü saya salmırdı. İstədiyini edirdi. O, əsl qırmızı cəllad idi. Pankratov məni də güllələməyə fürsət axtarırdı.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... (Gülür). Amma Siz həbsdən çıxmaqla onun arzusunu gözündə qoydunuz...
    Məmməd Əmin. Mən o cəlladı qınamıram. Bilirsiz nə üçün? Çünki Pankratov bütün dəst-xətti, həyat tərzi, düşüncəsi etibarilə Sovet hakimiyyətinin simvoludur. O, bu quruluşun canlı mücəssiməsi, parlaq heykəlidir.
    Nəriman Nərimanov. Mən əlbəttə, Pankratova və bu cür digər yaramazlara heç vaxt bəraət verməmişəm, vermərəm də. Mən hökumətə gələndən sonra siyasi mənsubiyyətinə görə bir nəfər də güllələnməyib. O cümlədən mən Sizin salamat qalmağınız üçün əlimdən gələni etmişəm.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. “Kommunist” qəzetinin 1920-ci il iyun ayı nüsxəsində Azərbaycan Sovet hökumətinin sədri Nəriman Nərimanovun imzası ilə ilk səhifədə rəsmi məlumat verilir:
    “Məmməd Əmin Rəsulzadəni vilayətlərdə hər cür təhlükədən qorumaq məqsədilə Sovet hökuməti onun paytaxta gətirilməsinə qərar vermişdir. Burada isə həyatı əmniyyət (qorunması) altındadır, əhalinin bu xüsusda əmin olmasını və həyəcana düşməməsini tövsiyə edirik”.

    Məmməd Əmin. Mən sizə inanıram, Nəriman bəy. Söhbət sistemin mahiyyətindən gedir...
    Nəriman Nərimanov. Bu, fəhlə-kəndli hökümətidir. Əzilən, istila olunan, dərisi soyulan bir sinfin hakimiyyətidir. Biz burjua dövləti qurmamışıq və bunu da gizlətmirik.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bilirəm Siz nəyə işarə edirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Nəyə?
    Məmməd Əmin. Bilirəm, yazilarınızda tez-tez qeyd edirsiz ki, Müsavatçılar burjua dövləti qurmuşdular.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, yazmışam. Gizlətmirəm.
    Məmməd Əmin. Yaxşı, onda sual olunur: hansı əsasla belə bir qənaətə gəlmisiz, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Madam ki, Siz soruşursuz, mən səmimi cavab verməyə məcburam, Əmin bəy. Bunu sübut etmək üçün təkcə cizin kabinetin və parlamentin tərkibinə baxmaq kifayətdir. Orada, demək olar ki, bir nəfər də olsun fəhlə və kəndli nümayəndə yoxdur, Əmin bəy. Bu, necə ola bilər axı?
    Məmməd Əmin. Bəlkə də siz müəyyən qədər haqlısız, Nəriman bəy. Orada olanların əksəriyyəti az-çox yüksək təbəqənin adamlarıdır. Bəs biz nə etməliydik?
    Nəriman Nərimanov. Gərək Siz bu sualı vaxtında özünüz özünüzə verəydiniz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Mən bu sualı özümə çox vermişəm. Cavabım da hazırdır. İstəsəniz Sizə də deyə bilərəm...
    Nəriman Nərimanov. O, nə cavabdır elə?
    Məhəmməd Əmin. Məsələ burasındadır ki, Çar Rusiyası dövründə yalnız az-çox varlı-karlı adamlar öz uşaqlarına təhsil verə bilirdilər. Elə deyilmi?
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur.
    Məmməd Əmin. Onların əksəriyyəti öz zəhməti hesabına varlanmış insanlar və onların övladları idi. Bəli, bizim hökümətdə və parlamentdə daha çox oxumuş adamlar təmsil olunurdu. Bəs parlamentdə kimlər oturmalıdır? Qanun-qaydadan başı çıxanlar, yazıb-oxumağı bacaranlar, dünyanın axar-baxarına bələd olanlar. Yaxşı, Siz deyin, hərf tanımayan adamın parlamentdə nə işi?
    Nəriman Nərimanov. Bu sözlərdə zəhmətkeş xalqa bir həqərat yoxmu, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Qətiyyən. Hansı həqəratdan söhbət gedə bilər? Bu xalqın hər bir övladı- dilənçisindən tutmuş nazirinə qədər mənim doğma qardaş-bacımdır. Sadəcə, mənim dediyim odur ki, qanunlar savadlı adamlar tərəfindən hazırlanmalıdır. Elə buna görə də biz bütün xalqımızın savadlı, təhsillli olmasını arzu edirdik.
    Nəriman Nərimanov. Arzu bir şey, əməlsə ayrı bir şeydir, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Bizim əməlimiz göz qabağındadır. Hakimiyyətdə olduğumuz il yarım ərzində Bakıda universitet yaratdıq. Nəriman bəy, kim bilməsə də Siz yaxşı bilirsiz ki, Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Bunun böyük əhəmiyyəti isə ondan görünür ki, Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün mənim başçılığım altında Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov və Abdulla bəy Əfəndizadədən ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransanın, 23 nəfər İtaliyanın, 10 nəfər İngiltərənin, 9 nəfər Türkiyənin ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi. Doğrudanmı, bolşeviklər bizim çox qısa bir vaxt ərzində gördüyümüz işləri görmür və ya görmək istəmir?
    Nəriman Nərimanov. Bizim istəyimiz budur ki, gələcəkdə övladlarımız öz ölkələrində təhsil alsın.
    Məmməd Əmin. Yaxşı arzudur. Amma arzu başqa, reallıqsa başqa bir şeydir. Biz azad təfəkkürlü insanlar yetişdirmək istəmişik, qul təfəkkürlü yox... Biz öz təsis etdiyimiz universitetin məzunlarını məhz bu cür görmək istəmişik.


    Məmmədəli Rəsuloğlu. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin Parlamentinin 1 sentyabr 1919-cu il tarixli iclasında Bakıda universitetin təsis edilməsi qərarı qəbul edildi və onun nizamnaməsi təsdiq olundu – Avropa və Asiyanın qovşağında yeni bir ali təhsil ocağı yaradıldı. Universitet ilk tədris ilini 2 fakültə ilə – tarix-filologiya, tibb fakültələri və 1094 tələbə ilə başladı. Universitetin ilk rektoru Kazan Universitetinin professoru, məşhur cərrah V.İ.Razumovski olmuşdur.
    Universitetin fəaliyyətə başlamasından on gün əvvəl- avqustun 21-də parlamentin 67-ci iclası bütövlükdə universitetin təşkili haqqında məsələyə həsr olundu. İlk əvvəl “Müsavat”ın üzvü Mehdi bəy Hacınski hökumətin universitetin təşkili ilə bağlı gördüyü işlər haqqında ətraflı məlumat verdi. Məlum oldu ki, universitetin təşkili ilə bağlı parlamentə qədər və parlament müzakirələrində iki fikir mövcuddur. Birinci fikrin tərəfdarları heç bir səbəb göstərmədən universitetin tezliklə açılmasının tərəfdarı idilər, ikinci fikrin müdafiəçiləri isə vaxtın azlığını nəzərə alaraq hələlik gözləməyi məsləhət bilirdilər. Mehdi bəy Hacınski parlamentə xitabən sual etdi: “Bakıda darülfünun olması mümkündürmü? Hökumət bəyan edir ki, mümkündür, çünkü professor-müəllim heyəti Bakıya gəlməyinə etiraz etmir, tədris müəssisəsi kimi kommerçeski məktəbin binası hazır, tibb şöbəsi üçün alət-avadanlıq nümunələri var və s. Universitetin açılması üçün daha nə lazımdır?”
    “Əhrar” partiyasının sədri Qara bəy Qarabəyli universitetin açılmasına etiraz etmirdi, amma iddia edirdi ki, bilmirik, universiteti kimlər açır, kimlər oxuyacaq, şərtlər necə olacaq?
    Məmməd Əmin Rəsulzadənin parlamentdəki çıxışı uzun olsa da məzmun etibarilə hətta opponentlərini də razı saldı. Çıxışın ana xəttini aşağıdakılar təşkil edirdi: “Bizə nə üçün universitet lazımdır? Biz nə üçün rus dilində təhsilə möhtacıq? Milli darülfünun arzusunda olanlar nə üçün dərd çəkməməlidir?” Rəsulzadə öz sualına özü cavab verərək belə dedi: “Elmin vətəni yoxdur, rus dilində hər hansı bir elmin tədrisi rus işğalı üçün şərait yaratmır. Rus darülfünunlarında təhsil edənlərdən zərər görən olmayıb. Ən əsası, bu darülfünun get-gedə milliləşəcək”.Məmməd Əmin öz çıxışını bu sözlərlə bitirdi: “Heç bir millət tarixin ilk addımında milli bir darülfünunə sahib olmamışdır. Əvvəlcə özgələrdən istifadə edərək, sonra get-gedə qüvvət kəsb etmişdir. Darülfünun hər dildə olsa da olsun, açıb oxumalıyıq. Çünki bu müəssisə ilə biz bir ürfan müəssisəsi qururuq və öz gənclərimizi onun vasitəsi ilə ziyalandırıb, istədiyimiz milli professorlarımıza tədricən sahib olacağıq”.

    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, universitet sizin təşəbbüsünüzlə yaranıb. Hətta, Sizin orada dərs keçməyinizdən də xəbərdaram.


    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bakı Dövlət Universitetinin yaranması birbaşa Rəsulzadənin adı ilə bağlıdır. Bu məsələ ətrafında o, bir neçə dəfə Azərbaycan Parlamentində çıxış etmiş və universitetin açılmasını qəti tələb etmişdir. Universitetin ilk rektoru olmuş professor Razumovski 1922-ci ildə çap etdirdiyi "Bakı şəhərində universitetin əsasının qoyulması" adlı xatirə oçerkində yazırdı: "Rəsulzadənin sayəsində, onun gücü, maarifçilik köməyi ilə "Müsavat" partiyasında universitetin açıq və gizli düşmənləri partiyanın qərarına tabe olmağa məcbur olmuşlar. Biz öz tərəfimizdə artıq iki partiyaya malik idik. "Müsavat" və sosialistlər, bu da parlamentdə çoxluğu təmin edirdi". 1920-ci ilin mart ayında Bakıda rus dilində çapdan çıxmış,"1920-ci il üçün Azərbaycan respublikasının təqvim-ünvanında" qeyd edilib ki, Rəsulzadə BDU-nun Tarixi-filologiya fakültəsində "Osmanlı ədəbiyyatı tarixindən" dərs demişdir.

    Məmməd Əmin. Mən həmişə belə düşünmüşəm ki, insanların ən böyük fəlakəti cahillikdən qaynaqlanır. Onları bu fəlakətdən yalnız elm xilas edə bilər.
    Nəriman Nərimanov. (Gülümsəyir). Hər halda, mən “Nadanlıq” əsərinin müəllifiyəm.
    Məmməd Əmin. Mən bu əsəri çox yerdə nümunə göstərmişəm... Amma məni qorxudan budur ki, biz bir cəhalətdən qurtulub başqa bir cəhalətə düçar olmaqdayıq.
    Nəriman Nərimanov. O, nə cəhalətdir elə?
    Məmməd Əmin. Mən onun adını hələlik şərti olaraq “sovet cəhaləti” qoya bilərəm.
    Nəriman Nərimanov. Əksinə, biz cəhalətə qarşı müharibə elan etmişik. Bilmirəm, Siz nəyə görə belə bir qənaətə gəlmisiz?
    Məmməd Əmin. Hər şey göz qabağındadır ki... İndi Lenin çardan daha çox təbliğ olunur. Bir zaman çarı peyğənbər kimi mədh edirdilər, indi isə Lenin Allahla müqayisə edilir.
    Nəriman Nərimanov. Yox, bunu rəsmi dairələr etmir ki... Özünüz bilirsiz ki, geniş əhali kütləsinin fikrini dəyişmək çətindir.
    Məmməd Əmin. Lenin barədə bir-iki tənqidi söz deyəni bolşeviklər yerindəcə güllələyirlər. Bəs bu cəzalar hansı qanunla nizamlanır?
    Nəriman Nərimanov. Mən hər cür qanunsuzluğa qarşı amansızam.
    Məmməd Əmin. Bu məsələlər təkcə Sizdən asılı deyil ki, yoldaş Nərimanov...
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... (Pauza.) Əmin bəy, Koba mənə hər şeyi danışıb. Söz verib ki, Moskvada sizi işlə təmin edəcək.
    Məmməd Əmin. Bunu gələcək göstərəcək. Doğrusunu deyim ki, Moskvada yaşamaq mənə sürgün kimi bir şey olacaq. Bunu indidən görüb hiss edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Siz həmişəlik getmirsiz ki... Əminəm ki, yenə vətənə qayıdıb gələcəksiz.
    Məmməd Əmin. Allah kərimdir... Bu, həyatdır. İrəlicədən bir söz demək çətin məsələdir.
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Dünya çox sürətlə dəyişir...
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, biz qısa zamanda heçdən bir dövlət yaratdıq.
    Nəriman Nərimanov. Bir ilə, iki ilə dövlət yaranmır, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Niyə də yaranmasın? Əgər bu dövlət deyildisə, onda niyə Sizin, eləcə də bolşeviklərin bütün sənədlərində “Müsavat dövləti” ifadəsi işlədilir?
    Nəriman Nərimanov. Mən yerli-yataqlı, bütün hərəkət mexanizmi dayanmadan çalışan dövləti nəzərdə tuturam.
    Məmməd Əmin. Ona qalmış heç yüzillərin dövləti olan Rusiya da “yerli-yataqlı” bir dövlətə çevrilməmişdi. Rusiya, olsa-olsa bir rus şairinin dediyi kimi, aclar və qullar səltənəti idi.
    Nəriman Nərimanov. Məhz buna görə bu səltənət dağılmalı idi və dağıldı da... (Pauza). Əmin bəy, biz hələ dördüncü ildən, “Hümmət” təşkilatını yaradandan üzü bəri çarizmə qarşı bir olmuşuq.
    Məmməd Əmin. Doğrudur. Amma bizim məqsədimiz vətənimizi çar Rusiyasının qanlı caynağından azad etmək olub. Biz bu mövzuda vaxtilə sizinlə çox danışmışıq, Nəriman bəy. Bəyəm biz bir imperiyanın əsarətindən qurtulub başqa bir imperiyanın əsarətinə təslim olmaq üçün vuruşurduq?
    Nəriman Nərimanov. Düzdür, bizim məqsədimiz Azərbaycanı müstəqil görmək olub. Mən yenə də bu müstəqillik uğrunda vuruşuram.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Siz hansı müstəqillikdən dəm vurursuz? Bu gün Rusiya Federasiyası tərkibində olan Azərbaycanın heç bir hüququ yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Elə ona görə də deyirəm ki, mənim mübarizəm davam edir.
    Məmməd Əmin. Biz Rusiyanın tərkibində yox, Rusiya ilə qonşuluq şəraitində yaşamalı idik.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bəyəm Rusiya Azərbaycanın müstəqilliyini tanıdı ki, biz onunla əməkdaşlıq da edək?
    Məmməd Əmin. Bunun günahı bizdədir, yoxsa ruslarda?
    Nəriman Nərimanov. Təqsir həm bizdə, həm sizdə, həm də Rusiyadadadır. Gəlin bir qonşu ermənilərə baxaq. Onlar həm Avropa ilə münasibətləri qoruyub saxlayır, həm Rusiya ilə... Həm də öz işlərini görürlər.
    Məmməd Əmin. Siz elə düşünürsüz ki, ermənilər öz müstəqilliyini qoruyub saxlayacaqlar?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr. Mən elə düşünmürəm, Əmin bəy. İndi siz yol üstəsiz, Moskvaya gedirsiz. Olsun ki, siz mənzil başına çatanacan ermənilər Sovet hakimiyyətinin qurulduğunu elan etsinlər. Onlar bir gün də Rusiyasız yaşaya bilməzlər.
    Məmməd Əmin. Amma biz Rusiyasız belə, normal bir dövlət kimi yaşaya bilərik.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, gəlin özümüz-özümüzə sual verək: bəyəm bu gün xalqların taleyi yalnız onların özlərindənmi asılıdır? Axı biz niyə etiraf etməyək ki, Azərbaycan Rus imperiyasının təsirindən çıxan kimi, başqa bir dövlətin, məsələn, ingilis imperiyasının təsiri altına düşməkdə idi?
    Məmməd Əmin. Mən etiraf edirəm, rus imperiyası çökən zaman ingilislər Qafqazda öz dayaqlarını məhkəmləndirmək istəyirdilər. Amma bu, ölkəmizin müstəqilliyi üçün heç də böyük təhlükə ola bilməzdi.
    Nəriman Nərimanov. Axı vaxtilə, hələ yeddi-səkkiz il öncə, mənim sizinlə bu mövzuda söhbətim olub. Biz sizinlə daim ingilislərin yer üzündə hegemonluq siyasətinin əleyhinə olmuşuq.
    Məmməd Əmin. Mən yenə bu siyasətin əleyhinəyəm.
    Nəriman Nərimanov. Axı mən bilirəm ki, sizin dövrünüzün hökuməti xarici qüvvələrə, məsələn, gah ingilislə, gah italyanla əlaqə qurmaq istəyirdi.
    Məmməd Əmin. Bəli, biz bir çox ölkələrlə əlaqə qurmaq istəyirdik. Burada pis nə var ki?
    Nəriman Nərimanov. Burada söhbət adi əlaqələrdən getmir. Söhbət milli mənafenin ayaq altına atılmasından gedir. (Pauza). Həm də söhbət təkcə xaricdə axtarılan dəstəkdən getmir.
    Məmməd Əmin. Bəs söhbət nədən gedir, Nəriman bəy?.. Bəlkə bir az da açıq, səmimi danışasız.
    Nəriman Nərimanov. Söhbət həm də ondan gedir ki, Yusifbəyov hökuməti Denikin, Kolçakın simasında özünə tərəfdaş axtarırdı.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Parlamanın 5 iyun 1919-cu ildəki 45-ci iclasında da Denikin təhlükəsi yenidən gündəmə gəldi. Yenə Rəisi-vükəla (Baş nazir) Nəsib bəy Yusifbəyli deputatlar qarşısında geniş izahat verdi. O bildirdi ki, dünən Denikinin nümayəndəsi polkovnik Lazarevdən bir kağız gəlib. Ondan görünür ki, Denikin Rusiya təşkil olunana qədər bizim istiqlaliyyətimizi tanıyır və “sizə təhlükə yoxdur” deyir, ancaq bunun adicə kağız olduğunu özləri tez vaxtda isbat elədilər.

    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bu, yumşaq desəm, cəfəng bir fikirdir. Biz Denikin və Kolçakın simasında özümüzə nə tərəfdaş, nə də xilaskar axtarmışıq. Biz heç zaman qonşularını əzən, onların haqqını yeyən Rusiyanın tərəfdarı olmamışıq. Bu mənada çalışmışıq ki, rusların diqqətini öz probləmlərinə yönəldək. O ki qaldı Yusifbəyov hökumətinə... Bəli, mən Sizin Nəsib bəy Yusifbəyova məktubunuzu oxumuşam.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, gizlətmirəm, mən sizin hakimiyyətiniz dövründə dördüncü və beşinci hökumət kabinetlərində baş nazir vəzifəsini icra etmiş Nəsib bəy Yusifbəyova məktub yazmışdım.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman Nərimanovun həmin məktubunda deyilirdi:
    “Möhtərəm Nəsib bəy Yusifbəyov cənabları.
    Mənim sizə belə müraciət etməyimə səbəb odur ki, bizim siyasi nöqteyi-nəzərimiz bir-birindən kəskin sürətdə ayrıldığından sizə başqa cür müraciət edə bilmirəm. Bunun o qədər də əhəmiyyəti yoxdur. Əhəmiyyət verilməsi lazım gələn məsələ aşağıda yazdıqlarımdır. Qafqaz müsəlmanlarının Bakıda çağırılmış birinci qurultayı, əlbəttə, yadınızdadır. Mənim bu qurultayda çıxış etdiyim də həmçinin yadınızdadır. Qurultay məndən böyük bir nitq gözləyirdi. Lakin mən, təxminən aşağıdakıları dedim: “Zaqafqaziya müsəlmanları! Siz rus inqilabının mahiyyətini başa düşməlisiniz. Soyğunçu müharibə olan dünya imperialist müharibəsindən sonra Rusiyada qələbə çalmış inqilab bütün dünya inqilabının başlanğıcı oldu. Bu dünya inqilabının dalğaları içərisində boğulmaq istəmirsinizsə, Rusiya fəhlə və kəndlilərinin qızıl bayrağı altında sıx birləşin”. Mənim bütün nitqim, deyəsən, bundan ibarət idi. Siz mənim bu dediklərimə diqqət yetirərək onu öz bildiyiniz kimi şərh etməyə başladınız. O zamandan çox keçmişdir, çox hadisələr və əhvalatlar olmuşdur.
    Siz və həmfikirləriniz mənimlə siyasi düşmən olduğunuza baxmayaraq mən sizə qarşı nəzakətlə hərəkət edirdim. Nə qədər ki, siz “millət” və “din” sözlərini tez-tez təkrar etməklə məşğul idiniz, mən öz nöqteyi-nəzərimdən sizə geridə qalmış adamlara baxan kimi baxırdım. Mən bu fikirdə idim ki, doğrudan da hamını birdən-birə döndərib beynəlmiləlçi etmək olmaz. Mən türkləri Qafqaza dəvət etmək tərəfdarlarına qarşı daim ciddi sürətdə çıxış etmişəm. Hətta, mənim Duma salonunda oxuduğum son mühazirə də tamamilə bu məsələyə həsr olunmuşdu və mən sizin indiki vəziyyətinizi aşkar və aydın sürətdə göstərmişdim. Siz pantürkizm və panislamizm ideyalarını yayarkən, mən bir kommunist kimi sizin qəti əleyhinizə çıxmışdım, lakin sizin Türkiyə qanadı altına girmək cəhdinizə, bir psixoloq kimi, lütfkaranə baxırdım. Türkiyə “zəfərlə” gəlib rüsvayçılıqla getdi. Almanlar da getdilər. Bəs sizin İngiltərəyə münasibətinizi nə ilə izah etmək olar?
    İngilislər buraya gələnədək Vilhelmin top güllələri London küçələrində partladığı zaman axı siz müsəlman kütlələrinə deyirdiniz ki, İngiltərə təkcə Türkiyənin deyil, habelə bütün müsəlman aləminin tarixən qəddar düşmənidir. Biz müsəlman kommunistləri də bunu müsəlman kütlələrinə deyirdik və indi də deyirik. Lakin müəyyən bir vaxtdan sonra siz ingilislərə nəinki düşmən münasibəti bəsləmədiniz, əksinə, onlara o qədər yaxın dost oldunuz ki, özünüzün xəbəriniz olmadan istiqlaliyyətinizi itirdiniz. İngiltərə müntəzəm olaraq sizi simasızlaşdırdı, bunu bilə-bilə siz Antantanın insanpərəstliyi və mədəniliyi barəsində müsəlman kütlələrinə nəğmələr oxumağa başladınız.
    Bütün bunlardan sonra mənim ürəyimə şübhə dammışdır: siz və həmfikirləriniz doğrudanmı millətinizi və ya islamı sevirsiniz? Təkrar edirəm: ingilislər sizə gələnə qədər, necə deyərlər, İngiltərə ilə durub- oturmağa başladığınız vaxta qədər sizin dilinizdən eşidilən “pantürkizm”, “panislamizm” sözlərinin mənim üçün mənası var idi, lakin, bağışlayın, siz İngiltərənin çəkmələri altında əzilə-əzilə onu müsəlman kütləsinə tərifləməyə başladıqdan sonra isə daha mənim nəzərimdə ideyalı adamlar, milləti və xalqı sevən adamlar deyilsiniz (sizi müsəlman meşşanları arasında nüfuzlu edən də məhz bu idi) bir ovuc zavod sahibinin və mülkədarın mənafeyinin müdafiə edənlərsiniz.
    Məgər həqiqətdə belə deyilmi? Siz Azərbaycanı həqiqətən sevsəydiniz, həmişə dediyiniz kimi, ümumiyyətlə müsəlmanların əsil müdafiəçiləri olsaydınız, müsəlman kütlələrilə heç vaxt belə rəftar etməzdiniz… Lakin, mənə elə gəlir ki, indi bu bədbəxt müsəlman kütləsi də sizin barənizdə mənim düşündüyüm kimi düşünür. O, başına gələn bir çox hadisə və əhvalatlardan sonra belə fikrə gəldi ki, “islam” və “millət” sözləri sizin üçün yalnız bir pərdə imiş, Sovet hakimiyyəti əleyhinə ağzı köpüklənə-köpüklənə çıxış etməyə sizi bir ovuc bəy, xan və müftəxor Bakı milyonçusunun mənafeyi məcbur edirmiş.
    İndi ingilislər gedirlər. Onlar ona görə getmirlər ki, siz onları məcbur edirsiniz; yox, buna səbəb odur ki, İngiltərədə iğtişaş vardır. Lakin onlar gedirkən sizi İtaliyanın əlinə ötürmək istərdilər (ah nə rəzalət!), lakin İtaliya özü də bu saat özünü o yan bu yana ata bilməz, çünki orada da çox qarışıqlıq vardır. İngiltərənin məqsədi sizi elə əllərə verməkdir ki, siz Sovet Rusiyası ilə əlaqədə ola bilməyəsiniz. Bunların hamısı sizə, əlbəttə, məlumdur. Nəhayət, İngiltərə möhkəm ümid edəcəyi bir adam tapmışdır ki, o da Denikindir. Sizin fikrinizi bilmirəm, lakin biz əminik ki, Denikin Bakıya İngiltərənin razılığı ilə hücum edir.
    Budur, siz burda bir cəsarət göstərirsiniz, Denikinə qarşı müharibə elan edirsiniz.
    Əcəba sizi belə hərəkət etməyə məcbur edən nədir? Mən burada fəhlələrin təzyiq göstərməsindən danışmaq fikrində deyiləm; yox, mənim məqsədim sizin ürəyinizin gizli sirlərini bilməkdir. Burjuaziya üçün bunun qətiyyən heç bir fərqi yoxdur; ona eyş-işrətli və arsız həyat lazımdır, bu isə Denikin vaxtında da olacaqdır.
    Lakin siz müsəlman ziyalıları, Azərbaycan müsəlmanlarının müqəddəratını həll edən sizlər, indi hökümət başında duranlar Denikinin sizə nələr nəsib edəcəyini çox gözəl anlayırsınız. Denikin çar generalıdır və onun şüarı məlumdur. O sizi “Yarəbb, sən çarı hifz et!” nəğməsini oxumağa məcbur edəcək və sizin Məclisi-müəssisanız cümhuriyyətinizlə birlikdə bu nəğmənin sədaları arasında havaya sovrulacaqdır.
    Sizi çar generalına qarşı müharibə elan etməyə məcbur edən əslində budur. Mən inanıram ki, əgər ingilislər kimi Denikinin də Sovetlər Rusiyası ilə əlaqədə olmamaq şərtilə sizi rahat buraxacağından arxayın olsaydınız, o zaman o alçağı duz-çörəklə qarşılardınız. Sizin bütün siyasətinizi mən belə təsəvvür edirəm.
    Lakin əmin olun ki, Denikini, Gürcüstanla birlikdə siz yox, Sovetlər Rusiyası əzəcəkdir. Kolçak darmadağın edildi. Tezliklə Denikinin də axırına çıxılacaqdır. Sovet hakimiyyətinin qüdrətli qolları tamamilə açılacaqdır. Əgər siz əvvəlki kimi kar və korsunuzsa, əgər indi, xüsusən Versal sülhündən sonra dünya miqyasında nələr olduğunu görmür və eşitmirsinizsə, onda Sovetlər Rusiyası sizin üçün bir o qədər qorxulu deyildir.
    Siz mənim birinci Qafqaz qurultayında dediyim sözləri istehza ilə qarşıladınızsa da güman etmirəm ki, mənim sözlərim indi də sizdə təbəssüm oyatsın. Bütün siyasətiniz üçün Zaqafqaziya müsəlman fəhlə və kəndlilərinin məhkəməsi qarşısında cavab verməli olacaqsınız. Müdhiş saaat yaxınlaşır…
    Lakin siz özünüzə bununla haqq qazandıra biləcəksiniz ki, qonşularınız olan ermənilər və gürcülər belə etmişlər. Onda sizdən soruşacaqlar: bəs bilmirdinizmi ki, Azərbaycan və Bakı şəhəri Sovet Rusiyası barəsində xüsusi mövqe tuturdu?
    Sovet Rusiyasının Ermənistan və Gürcüstan ilə əlaqələri xüsusi rol oynamır, amma Bakı Sovet Rusiyasının həyatıdır. Siz qabaqcıl müsəlmanlar isə daim bu ciddi məsələ ilə oynayaraq rus fəhlələrinə və kəndlilərinə son dərəcə nankorluq etdiniz, halbuki, sizin tərəfinizdən heç bir qurban verilmədən onlar sizə əsrlər boyu davam etmiş çar zülmündən azad olmaq imkanı yaratmışdılar.
    Bu sualı Ermənistana və Gürcüstana deyil, sizə verəcəklər.
    Siz isə heç bir cavab tapmayacaqsınız. Yalnız bunu deyə biləcəksizniz ki, siyasətdən xəbərsiz olduğunuz üçün bilmirdiniz ki, qüdrətli Vilhelm tac-təxtdən məhrum olacaq, Türkiyə öz istiqlaliyyətini itirəcək, siz öz müqəddəratınızı yenə Sovet Rusiyası ilə bağlamalı olacaqsınız.
    Bütöv bir xalqın həyatı ilə, qızıl əsgərləri xarüqələr yaradan bütöv bir dövlətin həyatı ilə oynamaq olmaz, amma siz cinayətkarcasına bu cür oynadınız, qonşularınız isə sizi dar bir dalana soxaraq sizə gülürlər. Məsələn, Ermənistanı götürün. O, daim İngiltərə ilə, indi də Denikinlə əlaqə saxladığı halda öz agentlərini Moskvaya göndərir və artıq orada Sovetlərə tərəfdar olmaqdan danışılır.
    Əgər Denikin tezliklə darmadağın edilərsə və Ermənistan sovetlərə tərəfdar olduğunu bildirərsə (bu məhz belə də olacaqdır), onda sizin vəziyyətiniz necə olacaq?
    Qulaq asın, Nəsib bəy! Bilmirəm, bu məktub sizə çatacaqmı, amma bilirəm ki, bu sətirləri yazmağa məni vadar edən hislər mənə əzab verməyəcəkdir, ona görə ki, mən nə etməli idimsə, onu etmişəm. Siz və həmfikirləriniz mənim həyatıma bələdsiniz. Mən həyatımın ən yaxşı illərini Zaqafqaziyaya, xüsusilə də Bakıya vermişəm. 25 illik ictimai-ədəbi fəaliyyətimdən sonra lap əldən düşmüşəm və bir ayağım gordadır. Mən tam inamla deyirəm: bütün bəşəriyyətin nicatı kapitalın məhvində və əməyin təntənəsindədir. Zülm altında inləyən və təbiətlə mübarizədə geri qalmış müsəlmanların buna hamıdan çox ehtiyacı vardır…
    Qoy bütün dövlətlərdə sovet hakimiyyəti bərpa edilsin, islam dininə inanan xalqlar yüz ildə edə bilmədiklərini on ildə etsinlər.
    Belə bir prespektiv qaşısında bir ovuc əxlaqsızın cibişdanı haqqında danışmaq və düşünmək bizim üçün nə qədər eyib olar, həm də onlar ona görə əxlaqsız olmuşlar ki, kapital hakim idi, əmək isə həqarət hesab edilirdi…
    Belə bir ciddi dövrdə, dünya inqilabının alovları ayaqdəyməz adaları belə bürüdüyü bir zamanda mən sizi və sizin həmfikirlərinizi qəbirqazan rolundan əl çəkməyə çağırıram. Mərd-mərdanə deyin: biz Rusiya inqilabının xarakterini anlamamışıq, biz dağıdıcı imperialist müharibəsinin bütün nəticələrini nəzərə ala bilməmişik, biz meydandan çəkilirik, Azərbaycanda qoy Sovet hakimiyyəti olsun!
    Mən əminəm ki, bununla siz rus proletariatı qarşısında təqsirinizi yüngülləşdirmiş olarsınız, bununla da müsəlman kütlələrini yaxın gələcəkdə gözlənilən yeni ağır sınaqlardan qurtarmış olarsınız.
    Qoy bu tarixi bir sənəd olsun. Siz öz həmfikirlərinizlə bu sənədə etina etməsəniz, əminəm, yaxın vaxtlarda həmin sənədi Azərbaycan respublikasının fəhlə və kəndliləri qarşısında oxumağa imkan olacaq və onlar görəcəklər ki, kimin ürəyi onların səadəti üçün belə səmimi və həyəcanla çırpınırdı.
    Nəriman Nərimanov
    16 iyul 1919-cu il
    Həştərxan şəhəri.

    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Sizin ittiham etdiyiniz Nəsib bəy, bütün varlığı ilə öz xalqına bağlı bir adamdır.
    Nəriman Nərimanov. Xalqı sevmək bir şey, xalqa xidmət etmək başqa bir şeydir.
    Məmməd Əmin. O, xalqımızın ən ləyaqətli oğullarından biridir. Bu gün bolşevik rəhbərlərin əksəriyyəti bizim xalqımızın var-dövlətini talamaqla məşğuldur. Amma Nəsib bəy Yusifbəyov son tikəsini xalqla bölən bir şəxs kimi tanınır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəsib bəy Yusif (Usuf/Usub) bəy oğlu Yusifbəyov 5 iyul 1881-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub.
    Həyat yoldaşı Şəfiqə xanımın yazdığına görə, Nəsib bəy gimnaziyanı bitirdikdən sonra öncə atasının istəyi ilə 1900-cü ildə Peterburqdakı Texnologiya İnstitutuna girib. Ancaq bu fakt özünü doğrultmur, çünki bu vaxt o, hələ gimnaziyanı bitirməmişdi.
    Peterburq şəhərindən 25 iyul 1902-ci ildə Odessa Novorossiya Universitetinin rektoruna yazdığı ərizəyə əsasən, Nəsib bəy sentyabrda həmin universitetin tibb fakültəsinin 1-ci kursuna qəbul edilib və 1903-cü ilədək orada oxuyub. 1903-cü ilin sentyabrında bu fakültədə təhsilini davam etdirmək istəmədiyinə görə hüquq fakültəsinə dəyişilib. Universitetdə onun Nəriman Nərimanovla tanışlığı başlayır. Nəsib bəydən onbir yaş böyük olan Nərimanovla onun arasında böyük qalmaqallar o vaxtdan başlayıb.
    Yusifbəyov hüquq fakültəsində 3 semestri başa vurub, ancaq 1905-ci ilin payız yarımilinin təhsil haqqını ödəyə bilmədiyinə görə 4-cü semestrdə universitetdən çıxarılıb. Onun təhsilini davam etdirmək imkanı bir də 1907-ci ildə yaranıb, ancaq inqilabi hərəkatla ilgili olaraq həmin il Novorossiya Universiteti müvəqqəti bağlandığına görə Nəsib bəy 23 fevral 1907-ci ildə Universitetin rektoruna ərizə yazaraq Xarkov Universitetinə köçürülməsini xahiş edib. Həmin ilin 16 martında Xarkov Universitetinin İdarə Heyəti də köçürülməyə öz razılığını verib. Bundan sonra Nəsib bəy təhsilini Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində davam etdirib.
    Nəsib bəy Xalq Cümhuriyyəti dövründə maarif və ərzaq naziri, daha sonra Baş nazir olmuşdur.
    Atası Yusif bəy Baş nazir olan oğluna belə bir məktub yazmışdır:
    "Əziz oğlum, çox səbr etdim, amma yazacam. Sıxıntı çəkərək, borc altına girərək səni yüksək təhsillə təmin edə bildim. Artıq təhsilini qurtarıb gəldin, şəhərin ərzaq işləri üzrə rəisi oldun. Sənə yenə mən baxdım. Məndən yalnız pul istədin. Sonra Tiflisə gedərək Seymin maarif naziri oldun. Aldığın maaş ilə dolanmadın. Bir neçə dəfə pul istədin göndərdim, sonra Azərbaycanın istiqlalını elan etdiniz. Cümhurriyyətimizin maarif naziri oldun. Paytaxtımız Bakıda çalışdın. Yenə də maaşın xərclərini ödəmədi. Məndən pul istədin. Həmişə göndərirdim. Mənə aid olan torpağın bir parçasını satmışdım. Həmin pullardan göndərirdim. Bu gün isə baş nazirsən, dövlət rəisisən, yəni ölkəmizin padşahı olmusan. Yenə bağının qamışını mən alım?"

    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən Sizin hökumətdə Baş nazir vəzifəsini icra etmiş Nəsib bəy Yusifbəyova 19-cu ilin 16 iyul tarixində Həştərxandan yazıb göndərdiyim məktubda hazırda Azərbaycanın varolmasının məhz Rusiyadan asılı olduğunu göstərmişəm.
    Məmməd Əmin. Siz Azərbaycanın təkcə indiki vaxtda deyil, gələcəkdə də Rusiyadan asılı olacağını deyirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən demişəm ki, Azərbaycanın daimi xoşbəxtliyi Rusiyadan asılıdır.
    Məmməd Əmin. Əvvəla, bunun üçün gərək Rusiyanın özü də xoşbəxt olsun. Rus xalqı bədbəxtlik girdabında inildəyir. İkincisi də, gərək onda yazaydınız ki, bizim həm xoşbəxtliyimiz, həm də bədbəxtliyimiz Rusiyadan asılıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bu fikirlə də razıyam.

    Səs-küy. Uğultu. Fit səsi.
    Yanıb-sönən işıqların çarpazlaşan-kəsişən şüaları.

    Səslər. Çəkilin... Yana çəkilin... Yolu boşaldın... Ehey, orada yolu boşaldın... Yoldaşlar, irəli keçin, irəli...
    Məmməd Əmin. Deyəsən, Stalinin dəstəsi gəlir. Yəqin ki, Kobanı yola salacaqsız...
    Nəriman Nərimanov. Mən artıq Koba ilə görüşüb vidalaşmışam.
    Məmməd Əmin. Nə vaxt?
    Nəriman Nərimanov. Bayaq...
    Məmməd Əmin. Elə bildim ki...
    Nəriman Nərimanov. Eşitdim ki, buradasız. Sizinlə görüşməyə gəldim...
    Məmməd Əmin. Təşəkkür edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Dəyməz... Hə, deyəsən, Sizinlə də ayrılıq zamanı gəldi.
    Məmməd Əmin. Hələlik, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Hələlik. Görüşənə qədər.

    Onlar əl verib bir müddət bir-birlərini diqqətlə süzürlər. Sonra əllərini bir-birinin çiyninə vurub ayrılırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Biz Stalinin gedəcəyi salon-vaqona mindirildik, başda Stalin olmaqla böyük sovet xadimlərindən Serqo Orconikidze, Budu Midivani (Ankarada milli Gürcüstan hökumətinin elçisi olan Semyon Midivaninin doğma qardaşı) və başqaları burada idi. Stalin bizi qarşılayır. Məmməd Əminlə görüşür.

    İosif Stalin. Bir daha salamlar, yoldaş Rəsulzadə.
    Məmməd Əmin. Xoş gördük, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Yəqin ki, ailə üzvlərinizlə görüşdünüz, vəziyyəti onlara izah etdiniz.
    Məmməd Əmin. Bəli.
    İosif Stalin. Elə isə yolçu yolda gərək. Məmməd Əli ilə Siz mənimlə bir vaqonda gedəcəksiz. Serqo Orconikidze ilə Budu Midivani isə qonşu vaqondadır... (Gülür). Mən istəyirəm ki, yaxın dostlar daim yaxınlığımda olsunlar.
    Məmməd Əmin. Amma biz Abbasquludan ayrı düşdük. O da bizimlə birlikdə getməli idi...
    İosif Stalin.Yerli kommunistlər Abbasqulunu sizinlə bərabər göndərmək istəmədilər. Nədənsə onun əleyhinə böyük hiddət var. Amma darıxmayın, o da gələcək... Haydı getdik vaqonlara.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bir az sonra işğalçıların şaqraq qəhqəhələri, yerlilərin də həzin və mütəəssir baxışları arasında qatar hərəkət edir. Moskva yolundayıq... Bu barədə sonralar Məmməd Əmin öz xatirələrində ətraflı söhbət açmışdı...










    10.
    Səhnə dəyişir.
    Qatar. Fit səsi. Təkərlərin taqqıltısı.
    Stalin və Məmməd Əmin kupedə.

    İosif Stalin. Normal şərtlər daxilində qatar Moskvaya dörd-beş günə çatmalıdır. Amma bu gedişlə onbeş günə ancaq çatarıq.
    Məmməd Əmin. Qatar təmirə dayanacaq?
    İosif Stalin. Yox. Yolüstü bəzi məsələri yoluna qoymaq lazımdır. Əmin bəy, bilirsiz ki, Moskvada nəşr olunan “Vostok” jurnalının baş redaktoru və naşiri Mixayloviç də bizimlə bir yerdə, yəni bu qatarda yol gedir.
    Məmməd Əmin. Bilirəm. Əvvəllər Volontyor adını daşıyirdı.
    İosif Stalin. Aha... İndi əmin oldum ki, yazılarına bələdsiz. Onun “Bakinski raboçi” qəzetində Dərbənd divarlarına aid çıxan yazısını oxumamısız ki?
    Məmməd Əmin. Yazı ilə tanışam.
    İosif Stalin. Mixayloviç yazır ki, Sasanilər dövründə ucalmış bu divarlar cənubdan gələn təcavüzə görə inşa olunub.
    Məmməd Əmin. Xeyr, Koba, bu divarlar şimaldan gələn bəlaya qarşı yaradılıb.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Mən indi bunu Mixaylıça deyərəm. (Pauza). Yaxşı, Əmin bəy, Siz əvvəllər Moskvada olmusuz?
    Məmməd Əmin. Bəli, olmuşam.
    İosif Stalin. Bəs şimalda eskimoslar yaşayan yerdə necə?
    Məmməd Əmin. Xeyr. Oralarda olmamışam.
    İosif Stalin. Amma mən olmuşam. (Gülür). Orada başıma çox macəralar gəlib. Hələ yolumuz uzundur, danışaram.
    Məmməd Əmin. Mən onların bəzi səciyyəvi cəhətləri barədə eşitmişəm.
    İosif Stalin. Hə, deməli bu eskimoslar az qala mənə sitayiş edirdilər. Xəstələnəndə mənim yanına gəlirdilər. Mənim verdiyim bəzi sadə həb və tozlar yüngül xəstəliklərin qarşısını alırdı. Bir gün eskimos gözəllərindən birisi müalicə üçün mənim yanıma gəlmişdi. Müayinə edərkən mən ondan bəzi təkliflər aldım. (Gülür). Amma buna əhəmiyyət vermədim. Halbuki bu dilbər, zəkası ilə eskimoslar arasında məşhur olan bir qəhrəmandan hamilə qalmaq istəyirdi... Onlar üçün adi görünən bu hal biz qafqazlılar üçün qəbuledilməzdir. Elə deyilmi?
    Məmməd Əmin. Bəli.
    İosif Stalin. İndi qadına münasibətlə başqa bir misal danışım. Bax, budur, burada, Dağıstanda Kommunist Partiyasının inqilab sahəsində xidmətləri olmuş, sınanılmış üzvlərindən biri komissar vəzifəsindən sui-istifadə edərək, dağlı bir qızın namusuna toxunmuşdu. Mən onun ən böyük cəza ilə cəzalandırılmasını əmr etdim. Partiya və sovet xadimləri bu yoldaşın dəyər və xidmətlərini nəzərə alaraq mənə onun üçün zəmanət versələr də razı olmadım, dedim ki, “qətiyyən olmaz, elə indi xalqın gözü qarşısında edam ediləcək, çünki müsəlman xalqı bu xüsusda göz yummağı qətiyyən bağışlamaz. Dağlardakı “adətlərə”, buradakı “namus” anlayışına hörmət hökumətə etibar baxımından əsasdır”.
    Gərək hər xalqın yerli adət-ənənəsinə hörmət edəsən. Lap elə götürək Arazın o üzü ilə bu üzündə yaşayanları... Fərqlər çoxdur, elə deyilmi? Mən Bakıya gələndə baxdım ki, bizimkilər İrana hücum planları hazırlayırlar. Dərhal mane oldum. Hələlik bu planı dəyişməliyik.
    Məmməd Əmin. Yaxşı, Siz niyə mane oldunuz?
    İosif Stalin. İranı sovetləşdirmək cəhdi yanlış bir hərəkətdir. Orada nəinki cümhuriyyət, konstitusiyalı bir monarxiya rejimini möhkəmləndirmək belə, kifayət qədər mütərəqqi bir işdir. Sosializm və kommunizm prinsiplərini oralarda tətbiqə girişmək macəraçılıqdan başqa bir şey deyildir.
    Məmməd Əmin. Siz belə hesab etmirsiz ki, İranda aparılan işin kökündə bir çox səhvlər buraxılıb?
    İosif Stalin. O, nə səhvlərdir elə?
    Məmməd Əmin. İran Bürosunun üzvlər görün kimlərdir? Mdivani, Lominadze, Mikoyan...
    İosif Stalin. Siz bununla nə demək istəyirsiz?
    Məmməd Əmin. Mən əvvəla bu işin perspektivliyinə o başdan inanmamışam. İkincisi isə, onu demək istəyirəm ki, bu işlə ən azı İrana yaxından bələd olan adamlar məşğul olmalı idi.
    İosif Stalin. Əgər Siz Nərimanovu nəzərdə tutursunuzsa bu, yanlış fikirdir. Nərimanov İran tacirlərinin əmlakının müsadirə olunması barədə qərar çıxarıb. Onu Arazın o tayında o qədər də sevmirlər...
    Məmməd Əmin. Bəs nə üçün Mikoyanla Mdivaninin Kiçik xanı nüfuzdan salmaq üçün apardığı təbliğatı unudursuz?
    İosif Stalin. Mirzə Küçek özü özünü nüfuzdan salır. Bizim bolşeviklərlə əməkdaşlıqdan riqqətə gəlmişdi... Biz hər kəsə öz qabiliyyətinə görə qiymət verməliyik. Amma Mirzə Kuçek xandan fərqli olaraq Təbriz hərəkatının lideri Xiyabani, ona təklif edilən yardımlardan imtina edərək, “İranı yalnız iranlı azad etməlidir” fikrinə üstünlük verdi.
    Məmməd Əmin. Bəli, Xiyabani öz xalqının köləyə çevrilməsini istəmir. O, bir inqilabçı kimi əsasən düz yoldadır.
    İosif Stalin. Siz özünüz necə, İranda yaxın zamanlarda hansısa ciddi dəyişikliyin olacağına inanırsızmı?
    Məmməd Əmin. Bu cür sualların cavabını adətən tarix verir.
    İosif Stalin. Etirazım yoxdur. Ancaq tarixi paralellər aparmaq da pis olmazdı...
    Məmməd Əmin. Elə bu cür paralellərdən qaçmaq üçün mən indi Sizdən soruşmuram ki, İran üçün təsbit etdiyiniz bu taktikanı niyə Azərbaycana tətbiq etmirsiniz? Çünki bilirəm, bu sualın cavabında Siz deyəcəksiz ki, burada Bakı kimi bir sənaye mərkəzi və proletariat hərəkatı vardır. Yəni Bakı inqilaba hazır idi... Yaxşı, bəs Türküstan? Ona nə deyirsiniz? Oradakı şərait İrandakı şəraitə bənzəmirmi? Onda niyə “İran taktikasını” oraya tətbiq etməyəsiniz? Amma biz bunun əksini görürük...
    İosif Stalin. Necə də olsa, Türküstanda rus məktəblərindən çıxmış ziyalılar var...
    Məmməd Əmin. Koba, bu cavab heç də marksist bir izah olmadı, elə deyilmi?
    İosif Stalin. Hər xalqın öz səviyyəsi var. Məsələn, mən almanlara çox rəğbət bəsləyirəm. Rusiyanın dünyanı doyurmağa kifayət edəcək sərvətləri ilə Almaniyanın texniki istedad və qabiliyyəti bir araya gələrsə dünya inqilabının qarşısını ala biləcək bir qüvvə tapılmaz. Amma ingilislər... (Pauza). Onlar dünya inqilabını qısır salıblar. Mənim vicdanımda əllidoqquz ingilisin qanı var. (Yumruğunu havaya qaldırır). Onları şəxsən öz əlimlə öldürmüşəm. İndi polkovnik Ştoks deyilən bir əclaf var, o da bir əlimə keçsə, ürəyim of deməz, o saat gəbərdərəm onu.
    Məmməd Əmin. Mən bu “əclafı” şəxsən tanıyıram.
    İosif Stalin. Hansı əclafı?
    Məmməd Əmin. Sizin hiddət və nifrətlə andığınız Ştoks deyilən əclafı.
    İosif Stalin. Haradan?
    Məmməd Əmin. Onunla 1911- ci ildə Tehranda tanış olmuşdum. O zaman orada “İrani-nou” qəzetinin baş redaktoru idim. O zamankı İran xarici işlər naziri yaxın dostum mərhum Hüseyn xan Nəvvab mənim şərəfimə verdiyi axşam yeməyinə indi İran senatının sədri olan digər dostum Seyid Həsən Tağızadə kimi şəxslərlə birlikdə “Telmis” qəzetinin müxbiri ilə ingilis səfirliyinin hərbi attaşesini də dəvət etmişdi.
    İosif Stalin. Elə o Ştoks deyilən alçaq da vaxtilə hərbi attaşe olub.
    Məmməd Əmin. Bizimlə görüşdə iştirak edən də elə Ştoks özü idi.
    İosif Stalin. Onu cəmi bir dəfə görmüsüz?
    Məmməd Əmin. Yox, sonralar da görüşmüşdük. Amma bu dəfə Bakıda... Onda Ştoks birinci dünya müharibəsində qalib gələn müttəfiqlər adından Azərbaycanda olan ingilis işğal qüvvələri komandanı general Şatelvortun ştabında siyasi müşavir idi.
    İosif Stalin. Çar dövründəki ingilis-rus rəqabətilə indiki ingilis-rus, daha doğrusu ingilis-sovet münasibətləri bir-birindən radikal şəkildə fərqlənir. O zaman iki yırtıcı qarşı-qarşıya durmuşdu; indi isə...
    Məmməd Əmin. İndi isə iki xilaskar durur. Fəqət Allah bizi bu xilaskarlardan saxlasın, düşmənlərlə biz özümüz bacararıq.
    İosif Stalin. Bu regiondakı xalqların yeganə xilas yolu birlikdədir...
    Məmməd Əmin. Amma gürcülər Sizin dediyiniz bu birliyə qoşulmaq istəmir...
    İosif Stalin. “Gürcüstan indi çoxlu elçisi olan gənc qızın vəziyyətindədir, hamı onunla oynayır, o isə naz satır. Bir şey əldə etmək üçün, biz də, onunla zarafatlaşırıq. Burada Antanta da bizim əleyhimizə ittifaq yaratmaq istəyir.”
    Məmməd Əmin. Axı bu ilin aprelində Moskvada Sovet Rusiyası ilə Gürcüstün Demokratik Respublikası arasında sülh müqaviləsi bağlanıb. Həmin müqavilədə göstərilir ki, Rusiya Gürcüstünın müstəqilliyini tanıyır və onun daxili işlərinə qarışmayacaq.
    İosif Stalin. Doğrudur. Biz belə bir müqavilə imzalamışıq. Əvəzində Gürcüstan rəhbərliyi də orada bizim bolşeviklər partiyasının aşkar fəaliyyət göstərməsinə icazə veriblər. Yoldaş Kirovsa Sovet Rusiyasının Gürcüstandakı daimi nümayəndəsi təyin olunub... Məsələ burasındadır ki, əhalinin böyük əksəriyyəti orada menşeviklərin hakimiyyətini xoşlamır.
    Məmməd Əmin. Bu, Rusiyanın fikridir.
    İosif Stalin. Bəli, Rusiyanın fikri belədir. Yoldaş Rəsulzadə, necə düşünürsüz, biz qulağımızın dibində Antantanın meydan sulamasına göz yummalıyıq? Heç kəs şübhə etməsin, tezliklə Gürcüstan Rusiyaya daxil olacaq. Əlbəttə, yeni Rusiyaya, sovet Rusiyasına. Onbirinci qızıl ordu Gürcüstanı yad ünsürlərdən təmizləməyə daim hazırdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 1921-ci ilin fevralında onbirinci ordu Gürcüstana hücum etdi.Həmin il mart ayının dödündə Abxaziyada, martın beşində isə Tsxinvalidə Sovet hakimiyyəti quruldu. Həmin il martın on səkkizində Menşevik hakimiyyəti Gürcüstanı tərk etməli oldu. İyulun on altısında Gürcüstanın tərkibində Acar Muxtar Sovet Respublikası təşkil olundu.İyirmi aprel 1922-ci ildə Gürcüstanın tərkibində Gənubi Osetiya muxtar vilayəti təşkil olundu.
    12 mart 1922-ci il tarixdən Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan federel itifaq daxilində birləşir. Beləliklə, Zaqafqaziya Fedrasiyası 5 dekabr 1936-cı ilə qədər mövcudluğunu saxladı.

    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, siz Şərq tarixini çox yaxşı bilirsiniz. İran inqilabının isə lap içində olmusuz. Bunları yazın, nəşr etdirək.
    Məmməd Əmin. Yazılar yanımda yoxdur, Bakıda qaldı.
    İosif Stalin. Məhəmmədəli elə indi geri dönsün, materialları gətirsin.
    Məmməd Əmin. Hələlik qalsın, birdəfəlik Moskvada yerləşdikdən sonra baxarıq, lazım olarsa, Məmmədəli oradan da Bakıya gələ bilər, elə deyilmi?
    İosif Stalin. Bu da ola bilər. Gələcəkdə ailənizi də Moskvaya gətirə bilərsiz. (Pauza). Yaxşı, Əmin bəy, bilmirsiz ki, “Mamed Saltan” kimdir?
    Məmməd Əmin. Mamed Saltanmı? Bu adı harada görmüsüz?
    İosif Stalin. Doğrusu, yadıma sala bilmirəm. Deyəsən, haradasa oxumuşam onun barəsində.
    Məmməd Əmin. Koba, olsun ki, Plexanovun yazısında görmüsüz.
    İosif Stalin. Ola bilər. (Fikrə gedir). Aha, xatırladım, düz deyirsiz, bunu Plexanovda oxumuşam...
    Məmməd Əmin. “Mamed Saltan” dediyiniz şəxs Sultan Məhəmməd Fatehdir. Rus çarlığının qurucusu olmaqla bərabər çar mütləqiyyətinin də ideoloqu sayılan Müdhiş İvan (İvan Qroznı) üçün Presvetov tərəfindən Sultan Məhəmməd Fatehlə bağlı yazılmış bir əsər vardır. Rus sosial-demokratlarının məşhur ideoloqu Plexanov Rusiya tarixinə aid yazdığı əsərində bu kitabdan iqtibasla “Mamed Saltan”dan bəhs etməkdədir. Yaxşı, bütün bunlar sizi nə üçün maraqlandırır?
    İosif Stalin. Mən tarixi təcrübəyə isnad etməyi sevirəm. Mərkəzdən qaçan qüvvələri bir mərkəz ətrafında birləşdirmək üçün, İvanın etdiklərindən başqa bir hərəkət qabil deyildir.
    Məmməd Əmin. Nə mənada?
    İosif Stalin. Tarixin inkişaf amili xalq deyilən amorf kütlə deyil, inqilabçı azlıq zümrəsidir. Bu zümrə məqsədə çatmaq üçün müəyyən bir plan qurar, kütləni bu plana uyğunlaşdırmaq üçün onu hazırlayır. Dünyanın bütün inqilabçıları belə etmişlər. Bu mənada İvan Qroznı da bir növ inqilabçı olub.
    Məmməd Əmin. Koba, gəlin Fransa inqilabını yada salaq. Tarix sübut edib ki, terrorun bir sistem olaraq faydalı olduğunu düşünmək doğru deyildir.
    İosif Stalin. Yox, yanılırsınız, terrorun, hələ kütləvi terrorun tarixindəki rolu mühümdür. Biz bolşeviklər, təbii ki, şəxsi terroru qəbul etmirik. Bunun faydası yoxdur. Bu, eserlərin sistemidir. Fəqət kütləvi terror başqa, biz onu qəbul və tətbiq edəcəyik. Bunun faydası isə şübhəsizdir. Bir adamı öldürməkdən, əlbəttə, bir şey çıxmaz; bir çox adamı birdən öldürmək isə təsirlidir... Yəni bunun kütləvi bir təsiri böyük olar.
    Məmməd Əmin. Yəni kütləvi qırğın elə vacibdir?
    İosif Stalin. Bəli. Nəinki vacib, həm də zəruridir. Biz tərbiyə etmək üçün xalqa kütlə halında təlim verəcəyik, bu təlimatımıza asanlıqla uymaları üçün onları lazım gəlsə kütlə halında cəzalandıracağıq.
    Məmməd Əmin. Siz doğrudanmı məhz bu qənaətdəsiz?
    İosif Stalin. Demokratiya məfhumuna nifrət kütlənin məntiqlə qandırılacaq bir şey olmadığını isbat etmək üçün mən vaxtilə Tiflisdə menşeviklərdən Xomeriki ilə öz arasmızda olan bir əhvalatı danışmaq istərdim. Danışım ya yox?
    Məmməd Əmin. Buyurun. Maraqlıdır.
    İosif Stalin. Mən Tiflisə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyası Mərkəzi Komitəsi tərəfindən göndərilmişdim. Bildiyiniz kimi komitənin başında Lenin yoldaş dururdu. Xomeriki də eyni Sosial-Demokrat Partiyasının Tiflis Təşkilatı Mərkəzinin nümayəndəsi idi. Əksəriyyəti fəhlələrdən ibarət olan yerli partiyaçılar kütləsi qarşısında mərkəzi komitə ilə yerli təşkilatın iki nümayəndəsi sifəti ilə mənimlə Xomerikiyə görüşlərimizi, gəlişimizin məqsədini izah etdik. Siz onu tanımırsız ki?
    Məhəmməd Əmin. Haqqında eşitmişəm.
    İosif Stalin. Bir həftə tamam mübahisə etdik. Bir neçə dəfə mən, bir neçə dəfə də Xomeriki öz tezislərimizi müdafiə etdik. Nəhayət, münaqişələrdən bir nəticə almaq lazım gəlirdi. Bir qərar layihəsini mən, bir qərar layihəsini də Xomeriki qələmə alaraq iclasa təqdim etdik. İki qərar layihəsindən birini səs çoxluğu ilə qəbul etməli idilər. Halbuki nə oldu? Müvəqqəti olaraq ikimizin də iclasdan bayıra çıxmamızı tələb etdilər. Bir az sonra iclas yenidən başlandı və bizi də çağırdılar. Yoldaş Rəsulzadə, ağlınca nə qərar versələr bəyənərsiniz? Maraqlıdır, elə deyilmi?
    Məmməd Əmin. Bəli, çox maraqlıdır.
    İosif Stalin. Belə bir qərar qəbul etdilər: “Biz Xomeriki yoldaşı çox sevirik, illərdir bizə başçılıq edir, onunla bərabər işləmişik. Koba yoldaş da mərkəzi komitənin müvəkkilidir, onu da çox sevirik. Düşündük-daşındıq; ən yaxşısı bu iki yoldaşı bir otağa salaq, qarşılıqlı anlaşmaya gəlsinlər, ikisini də təmin edən bir formul tapsınlar, biz də onu qəbul edək”. Sonrasını da danışım?
    Məmməd Əmin. Çox maraqlı qərardır, yoldaş Koba...
    İosif Stalin. Əlbəttə, maraqlıdır. (Gülür). Mən Xomerikiyə dedim ki, bu da sənin demokratiyan! Bəlkə bəzilərinin təsəvvür etdiyi demokratiyaya aid başqa misal da çəkim?
    Məmməd Əmin. Buyurun.
    İosif Stalin. Rusiya inqilabının əvvəllərində “proletariat” sinfini idealizə etmək bir moda idi. Proletariata əl dəyilməz, proletariat nə edərsə ona təhəmmül olunur, müğayir şərtlər ortaya ataraq tətil edərsə də onu zorla işlətmək olmaz kimi düşüncələr xüsusilə sosialist partiyalar tərəfindən demaqoji bir surətdə “proletar əfəndilərə” təlqin olunmuşdu. Fəhlə sinfinə bu təlqini aşılayanların başında şəxsən bolşeviklərin özləri dururdu.
    Məmməd Əmin. Axı bizim ilk tanışlığımız zamanı şəxsən siz, yoldaş Stalin, fəhlə sinfini seçilmiş, onu qabaqcıl bir sinif deyə öymüşdünüz.
    İosif Stalin. Bəli, mən yenə də fəhlə sinfini yüksək qiymətləndirirəm. Amma yalançı demaqogiyanı qəbul edə bilmərəm, Əmin bəy. Proletariat da özünə qiymət verməyi bacarmalıdır. Bəlkə bir misal da çəkim?
    Məmməd Əmin. Bəd olmaz.
    İosif Stalin. “Ağ”lara qarşı mübarizə əsnasında Volqa boyunda bir gəminin yükünü boşaltmaq lazım gəlmişdi, lakin sahildəki fəhlələr işləmək istəmirdilər. Mən nə etməliydim? Nəsə bir çıxış yolu tapmaq lazım idi ya yox?
    Məmməd Əmin. Əlbəttə...
    İosif Stalin. Mən belə bir çıxış yolu tapdım. Necə? Həmin fəhlələrin içindən iyirmi adamlıq ilk partiyanı dərhal güllələtdim, gəminin boşaldılmasını təmin etdim. Məncə ən doğru yol bu idi... (Pauza). Hə, qatarımız sürəti azaltdı. Deyəsən, stansiyaya çatırıq...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Salon-vaqonda yemək süfrəsi başında ikən qatarımız qələbəlik bir stansiyada dayandı; burada bir az gözləyəcəkdi. Stalin mənə “pərdələri endir” dedi. Mən “yoldaş Stalin, bu niyə?” - deyə soruşdum. Stalin dedi: “Bayırdakılar masamızı görməsinlər”. Mən soruşdum: “Görürlər görsünlər, nə olar ki?” Stalin bu sualıma belə cavab verdi: “Qulaq asın, necə yəni nə olar, səfalət və məhrumiyyət içində olan xalq bizim bolluq içində olduğumuzu görsə inqilab olar, bilmirsən?”

    Məmməd Əmin. Yoldaş Koba, Sizdən bir şey soruşmaq istəyirəm.
    İosif Stalin. Buyurun.
    Məmməd Əmin. Bilmirsiz ki, yoldaş Lenin öz adının yanında daim “Ulyanov” adını da qeyd etməsi nədəndir?
    İosif Stalin. (Bir az düşünərək). Bunun səbəbini bilmirəm. Amma onu bilirəm ki, Lenin böyük bir müəllim, dahi bir rəhbərdir.
    Məmməd Əmin. Bəlkə o, familiyasını bu cür yazmaqla özünün rus olduğunu yada salır?
    İosif Stalin. Bildim nəyə işarə edirsiz. Lenin yoldaş tərtəmiz rusdur... Amma təbii ki, bizim aramızda hər cür millətin nümayəndəsi var. Məsələn, Trotski yəhudidir: Leyba Davidoviç Trotski. Ad-familiyasını gizlətdiyi bir yana qalsın, hərdən özünü rus kimi sırımaq istəyir. Bu adam bilmir ki, xalq dövlətin başındakı şəxsə çox diqqət edir. Onun bütün sümüklərini bir-bir öyrənir, əslinə- nəcabətinə əhəmiyyət verir. Trotski demişkən, bu keçmiş menşevik təmtəraq sevən, xudpərəst, qeyri-səmimi, dəyərsiz, yalançı bir dil pəhləvanıdır. O, uzun illər bolşeviklərin əleyhdarı olub. 1919-cu ildə Varşava altındakı məğlubiyyəti üçün Qızıl Ordu yalnız Trotskinin ədəbazlığına borcludur. Vaxt gələr bu cuhud öz cəzasını alar.
    Məmməd Əmin. İnqilabçılar arasında Avropa mədəniyyəti görmüş insanlar da var.
    İosif Stalin. Bəyəm indi Avropada bir düz-əməlli mədəniyyət var ki?
    Məmməd Əmin.Siz nə üçün belə düşünürsünüz?
    İosif Stalin. Bu, artıq çürümüş bir mədəniyyətdir. Əsl yeni və sağlam mədəniyyəti sovetlər yaradacaq, buradan dünyaya yeni bir işıq yayılacaq. Rusiya bütün sahələrdə dünya lideri olacaq.
    Məmməd Əmin. Bəyəm Avropada mədəniyyət yerli-dibli olmayıb?
    İosif Stalin. Avropa kapitalistləri öz mədəniyyətlərini ya İngiltərə və Fransa kimi müstəmləkələrinə çevirdikləri ölkələr hesabına, ya da Almaniya kimi məğlubiyyətə uğratdığı Fransanı hərraca qoymaq hesabına təmin etmişlər.
    Məmməd Əmin. Rus mədəniyyətinin inkişafına Avropa mədəniyyəti böyük təsir göstərib.

    Qatar fiti eşidilir. Təkərlərin yeknəsək çaqqıtısı davam edir.

    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Rəsulzadə, bu Azərbaycan hökumətində baş verənlərə necə baxırsız?
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən uzun bir müddətdir ki, siyasi aləmdən uzaqdayam.
    İosif Stalin. Siz peşəkar inqilabçı və siyasətçisiz. İndi Nərimanovun rəhbərlik etdiyi hökumətdə iki dəstə yaranıb. Dəstələrdən biri Nərimanovu, digəri Qarayevi dəstəkləyir. Birinci dəstə Azərbaycanın tam müstəqilliyini istəyir. O biri dəstə isə Azərbaycanı Rusiyanın tərkibində görmək istəyir.
    Məmməd Əmin. Bəs sizin bu məsələyə münasibətiniz necədir?
    İosif Stalin. Mərkəzin baxışı belədir: könüllü şəkildə Rusiya ilə sazişə görə, müstəqil Azərbaycan vardır. Sizin bütün ətrafınız burjua dövlətləridir, onlar təşviqat aparırlar ki, “urus burda hər şeyi ələ keçirib”. İndi sizə sərfəlidir ki, Azərbaycanın müstəqilliyini nümayiş etdirəsiniz.
    Məmməd Əmin. Bəs sizin öz şəxsi münasibətiniz?...
    İosif Stalin. Plenumdakı çıxışımda Azərbaycanın müstəqilliyinə öz münasibətimi bildirmişəm.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalin öz məruzəsində belə demişdi: “Mən Azərbaycanın müstəqilliyinə tərəfdar deyiləm. Kommunistlərin bir hissəsinin digərindən müstəqilliyi ola bilməz. Sovet Rusiyası Bakının yanacağı olmadan keçinə bilməz. Sovet Rusiyasının köməyi, mütəşəkkilliyi, ordusu və s. olmadan Azərbaycan da məhv olardı. Burada tam ittifaq labüddür. Bütün dövlətlər ya Sovet Rusiyasına, ya da Antantaya tərəfdar olmalıdırlar, üçüncü yol yoxdur. Mən hesab edirəm ki, bütün yoldaşlar – müsəlmanlar da, ruslar da bunu bilirlər.”

    Məmməd Əmin. Öz müstəqilliyini elan etmək, azad yaşamaq- bu, hər bir xalqın öz istəyi ilə olmalıdır.
    İosif Stalin. Kiçik xalqlar bu böyük və amansız dünyada necə yaşaya bilər, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Bəyəm xalqların böyüklüyünü, ya kiçikliyini onun əhalisinin sayı müəyyən edir, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Əlbəttə, ərazi və əhali heç də tam həlledici amil deyildir. Burada başqa amillər də rol oynayır. Məsələn, mən hesab edirəm ki, o amillərdən biri də yeraltı sərvətlərdir.
    Məmməd Əmin. Qısası, siz neft amilini nəzərdə tutursuz.
    İosif Stalin. Bura baxın, Əmin bəy, səhv etmirəmsə, siz Ağamalıoğlu ilə eyni hökumətdə olmusuz.
    Məmməd Əmin. Düzdür, Ağamalıoğlu bizim parlamentdə təmsil olunub, amma o, sosialist fraksiyasını təmsil edib. Bunu nəyə görə soruşursuz?
    İosif Stalin. O, necə bolşevikdir ki, neftin Rusiyaya daşınmasının əleyhinədir?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Səmədağa Ağamalıoğlu öz çıxışlarının birində demişdi: “Azərbaycanın taleyini torpağın üstü deyil, altı təyin edir. Bu neft burada dayandıqca biz ona deyil, o bizə ağalıq edəcək. Çıxan neftdən bizim payımız bir idarə lampasını doldurmaq qədərdir. Amma bütün Rusiyada həyat bu neftə görə tənzimlənib. Nə çarə ki, iki məmləkətin taleyini bu qara çamur bir-birinə yapışdırmışdır! Ona görə də bizim üçün torpaq məsələsi yoxdur, neft məsələsi vardır”. Çox güman ki, Stalin bu fikri nəzərdə tuturdu.

    Məmməd Əmin. Söhbət əslində təkcə neftdən də getmir, Koba.
    İosif Stalin. Bəs nədən gedir söhbət, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Söhbət həm də ondan gedir ki, insanları zorla hansısa ideyaya təslim etmək olmaz.
    İosif Stalin. Bizim ideyaları kütlə can-başla qəbul edir. Bizim gəncliyimizin Bakı dövrü bir yerdə keçib, Əmin bəy. Yadınıza salın, yeddinci, səkkizinci, ya doqquzuncu illərdə Bakıda nə qədər terrorçu dəstə vardı?. . “Antixristı”, “Krasnaya sotnya”, “Çyornıye voronı”, ta nə bilim özgə nə... Hələ Bakı qoçularını demirəm. Təkcə bir ildə, yəni yeddi-səkkizinci ildə cəmi üçyüzmin əhalisi olan şəhərdə mindən çox adam terrorun qurbanı olmuşdu... Axı siz bu faktları yaxşı bilirsiz.
    Məmməd Əmin. Terroru mühit özü yaradır. Demokratik mühitdə belə sistemli cinayətlərin baş verməsi mümkün deyil.
    İosif Stalin. Biz məhz belə bir mühit üçün çalışırıq.
    Mmməd Əmin. Gəlin etiraf edək ki, indiki dövrün də öz terroru var.
    İosif Stalin. Bilirəm, siz “qırmızı terrora” eyham vurursunuz. Amma nəzərdə tutun ki, bu şərti bir ifadədir.
    Məmməd Əmin. Terrorun rəngi hələ nəyisə həll etmir.
    İosif Stalin. Əmin bəy, bilirsiz indi mən nəyi xatırlayıram? Mən partiyanın göstərişi ilə dördüncü ildən etibarən Bakıda inqilabi fəaliyyətlə məşğul olmuşam. Onda cavan idim, iyirmibeş yaşım vardı. Orada dəfələrlə terrora məruz qalmışam. Siz məni bir neçə dəfə xilas etmisiz. Hətta, atanızın məscidindəki minarədə gizlətmisiz. Səkkizinci ildə isə sizinlə Bayıl türməsində olarkən Məşədi Kazım adlı birisi məni xüsusi tapşırıqla öldürmək istəyirdi. Onun əlindən bıçağı siz aldınız. (Gülür). Bilmirəm yadınızdadırmı?
    Məmməd Əmin. Yadımdadır... (Gülümsəyir). Mən adi insani borcumu yerinə yetirmişəm.
    İosif Stalin. Bu gün mən elə həmin o borcu qaytarıram... Əslində mənim bişib bərkiməyimdə Bakının rolu böyükdür. Elə ilk yazılarım da orada meydana gəlib. “Bakinski raboçi”, “Qudok” qəzetlərində tez-tez məqalələrim çıxırdı. Onda biz hamımız eyni cəbhədə vuruşurduq. Kimə qarşı? Kapitalizmə və kapitalistlərə qarşı. Amma bu gün yollarımız ayrıdır. Niyə? Ümidvaram ki, biz yenə birlikdə olacağıq.
    Məhəmməd Əmin. Bu, çox çətin, hətta qeyri-mümkün bir işdir.
    İosif Stalin. Bəzən seçimi biz özümüz etmirik, bizim özümüzü seçirlər. (Eyhamla). Məncə, yoldaş Nərimanov öz ətrafında baş verən hadisələri qiymətləndirə bilmir. Bunu necə izah etmək olar?
    Məmməd Əmin. Nərimanov sizinlə eyni partiyanın üzvüdür.
    İosif Stalin. Eyni partiyada... Bu, işin formal tərəfidir. Amma elə məsələlər var ki, orada formalizm keçmir. Bolşeviklər hər cür milli məhdudiyyətdən uzaq olmalıdır. Di gəl ki, Nərimanov millətçilik edir. Biz bunu qəbul edə bilmərik. Lenin yoldaş bu cür düşüncəni qəbul etmir.
    Məmməd Əmin. Mənim bildiyimə görə, Nərimanov Leninlə yaxın münasibətdədir.
    İosif Stalin. Yoldaş Lenin hamımızla-bütün bolşeviklərlə xoş münasibətdədir. Onun üçün heç bir milli ayrı seçkilik də yoxdur. Budur, mən gürcüyəm, amma Rusiya dövlətinin mühüm postlarından birini tutmuşam. Halbuki heç Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti mövcud deyil. Yaxud götürək Mikoyanı. Ermənidir. O da bu dövlətin mühüm simalarından biridir. Halbuki ermənilər hələ bizim hakimiyyətə dirsək göstərirlər.
    Məmməd Əmin. Mən belə düşünürəm ki, onları da bizi gözləyən aqibət gözləyir.
    İosif Ctalin. Proqnozunuz düzdür. Ermənistanla bizim birləşmək məsələmiz demək olar ki, başa çatıb. Gürcülərsə hələ naz eləyən gəlinə bənzəyir. Onlar hələ Avropanın sığalına-tumarına aludə olub bizə naz satırlar. Amma səhv edirlər. Bir neçə günə Ermənistanda, bir neçə həftəyə Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulacaq.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən belə də oldu. 1920-ci ilin noyabr ayının 29-da Ermənistan, 1921-ci ilin fevral ayının 25-də Gürcüstan da işğal olundu.

    Qatar səsi. Gurultu. Səs-küy.

    Məmməd Əmin. Moskvaya çatırıq...
    İosif Stalin. Hə, çatırıq... Əmin bəy, səhv etmirəmsə mən sizinlə sonuncu dəfə elə Moskvada görüşmüşdüm.
    Məmməd Əmin. Bəli... On yeddinci ilin mayında... Yadımdadır, Moskva baharının ilk günləri idi...
    İosif Stalin. Budur, indi yenə Moskvadayıq... Amma indi bahar deyil, payızdır. Bundan sonra bir yerdə çalışacağıq. (Pauza). Əmin bəy, bilirəm, yəqin indi düşünürsüz ki, bura yad yerdir, harada qalmaq lazımdır? Münasib bir yer müəyyənləşənəcən elə burada, mənim vaqonumda qalmağı məsləhət bilirəm. Aşpaz da vaqonda qalacaq. Sonrasına baxacağıq... Hələlik. Görüşənəcən.
    Məmməd Əmin. Hələlik. İnşallah, görüşərik.
    Onlar əl verib ayrılırlar.












    11.
    MOSKVA.
    1921-ci il.

    Kremlin həyəti. Əsgər kimi sıra ilə düzülmüş küknar ağacları və bir az kənarda keşikçi qızıl əsgərlər. Nərimanovla Məmməd Əmin Kremlin həyətində üz-üzə gəlirlər.

    Məmməd Əmin. Salam, doktor...
    Nəriman Nərimanov. Salam, Əmin bəy. Bu, çox gözlənilməz bir görüş oldu.

    Əl verib görüşür, sonra bir kənara çəkilirlər.

    Məmməd Əmin. Yəqin ki, iclasa gəlmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Yəqin ki, Siz də Stalinin yanına gəlmisiz. Axı köhnə dostlarsız...
    Məmməd Əmin. Dost... Bəlkə də keçmiş həmkarlar desəniz daha yaxşı olar...
    Nəriman Nərimanov. Hər halda sizin xilas edilib Moskvaya gətirilməyinizdə Kobanın rolu oldu...
    Məmməd Əmin. Bəli, bunu inkar etmək olmaz.
    Nəriman Nərimanov. Amma Sizin üçün maraqlı olacağını nəzərə alıb bildirmək istəyirəm ki, Sizin həbsdən azad olunmağınızda Lenin yoldaşın şifahi göstərişi olub.
    Məmməd Əmin. Bax, doğrusu, mən bunu bilmirdim.
    Nəriman Nərimanov. Hər halda bilməyiniz pis olmazdı. Amma öz aramızda qalmaq şərti ilə. (Gülür).
    Məmməd Əmin. Dövlət adamlarının dövlət sirləri olmalıdır.

    Gülüşürlər
    .
    Nəriman Nərimanov. Burada işləriniz necədir, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Yəqin ki, vəziyyətin necə olduğunu siz özünüz yaxşı təsəvvür edirsiz, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Təxminən...
    Məmməd Əmin. Axı Siz bütün baş verənlərin içindəsiz...
    Nəriman Nərimanov. Burada elə işlər baş verir ki, onların nəticəsini mən xeyli sonra eşidib bilirəm.
    Məmməd Əmin. Məni bu gün daha çox Qarabağ məsələsi düşündürür.
    Nəriman Nərimanov. Elə məni də... “Yuxarıdakılar” öz halalca tarixi ərazilərmizin bizim olmasına razılıq vermək istəmirdi. Mən Dağlıq Qarabağ məsələsinə görə az qala Mərkəzdəki bütün yoldaşlarla düşmən olmuşam.
    Məmməd Əmin. “Yuxarıdakıların” hamısı Sizin dostlardır ki...
    Nəriman Nərimanov. Düzdür, aralarında dostlar da var... Amma burada, Moskvada düşmənlər də az deyil. O cümlədən, elə özümüzünkülər arasında...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 29 iyin 1920-ci il tarixdə Lenin Çiçerinə yazırdı: “Olmaz ki, (Qarabağ məsələsinə görə) Nərimanovla razılaşasız?” Ermənilərin təsiri altında olan Çiçerin hətta Leninin özünə də etirazını bildirmiş, Qarabağın Ermənistan tərkibində olmasını təqdir etmişdi.

    Məmməd Əmin. Qarabağ, əslində Azərbaycana və eləcə də Ermənistana basqı etmək üçün bir çox dünya qüvvələrinin əlində dəyənəkdir.
    Nəriman Nərimanov. Qarabağı Azərbaycanın tərkibində saxlamaq çox baha başa gəldi. Mərkəz ermənilərin əlindədir. Mən orada təklənmişəm. Hətta, bir çoxlarının ürəyindən keçirdi ki, bizim torpaqların böyük bir qismi, nə Azərbaycanın tərkibində olsun, nə də Ermənistanın.
    Məmməd Əmin. Bəs kimin olmalıdır o torpaqlar? Bu sərsəm fikrin müəllifi kimdir?
    Nəriman Nərimanov. Biri elə Sizin “dostunuz” Serqo... (Gülür). Özünü çox vaxt “Bakılı balası” adlandıran Orconikidze... O, gündə bir fikrə düşür. Deyirdi ki, yaxşısı budur bütün mübahisəli əraziləri Rusiyaya verək.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əlbəttə, Nərimanov zarafat edirdi. Əslində Serqo Orconikidze Əmin bəylə yox, mənimlə daha yaxın ünsiyyətdə idi.
    Bir zamanlar, əsrin əvvəllərində, Beşinci il inqilabından sonra Bakıya kənar yerlərdən güclü bir axın gəlməyə başladı. Bu axın özü ilə bir inqilabi ruh da gətirmişdi. Qonşu Gürcüstandan gələn inqilabçılar arasında iki nəfər xüsusilə seçilirdi: Koba və Serqo. Amma bu iki gürcü Bayılda, 3 nömrəli kamerada tanış olmuşdu.
    Əmin bəy Stalinlə tez-tez görüşürdü. O vaxtlar kimsəsiz, kasıb Stalinə neft şəhərində arxa duran Əmin bəy idi. Mən Serqo ilə daha yaxın idim. Bu adam o vaxtlar feldşer idi. Neft mədənlərini dolaşıb həm xəstələri müalicə edir, həm də bolşevikləri təbliğ edirdi. Yadımdadır, Serqonu yeddinci ildə tutub həbs etdilər. Əvvəlcə Bakıda Bayılda saxlanılırdı. Mən ona bir neçə dəfə baş çəkdim. Sonra onu Suxumiyə, oradan da Sibirə göndərdilər. Ömürlük sürgün cəzası vermişdilər. O, iki ildən sonra sürgündən qaçıb Bakıya gəldi.
    Oktyabr çevrilişi zamanı Serqo xeyli irəli çıxdı. Qafqaz ölkələrində hakimiyyət çevrilişinin əsas simalarından biri kimi tanındı. Leninlə yaxın əlaqə qurdu. Zaqafqaziya kommunistlərinin başçısı oldu. Sonralar SSRİ Ağır sənaye naziri vəzifəsində işlədi. O, 1937-ci ildə müəmmalı şəkildə vəfat etdi.
    1936-ci ildə Serqo Orconikidzenin böyük qardaşı Pavel həbs edildi. Mən onu tanıyırdım. Biz, elə Serqo da öz aramızda ona Papuliya deyirdik. Az sonra Papuliya güllələndi. 1938-ci ildə Serqonun arvadı Zinaida Qavrilovna on il həbs cəzasına məhkum edildi. Orconikidzenin digər qardaşları İvan və Konstantin, habelə bir çox yaxın qohumları, Stalinin repressiyasına məruz qaldılar.

    Məmməd Əmin. Doktor, çox güman ki, Siz bəzi müəmmalı məsələlərin kökünü kənarda axtarırsiz...
    Nəriman Nərimanov. Nə mənada, Əmin bəy? Nəsə belə bir şey xatırlamıram... Yadımda deyil.
    Məmməd Əmin. O mənada ki, Ermənistanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından cəmi üç gün sonra, yəni 1920- ci il dekabrın birində Azərbaycan İnqilab Komitəsinin bəyanatı sizin yadınızda deyil, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, mən desəm ki, o bəyanatdan xəbərim olmayıb, bu düz olmazdı. Amma məsələnin mahiyyəti başqa cürdür.
    Məmməd Əmin. Qəzetlərin yazdığına görə, Siz həmin gün, yəni dekabrın 1-də Dağlıq Qarabağın Ermənistanın ərazisi, onun ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu bəyan etmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, bu cür məlumatları mən də oxumuşam. Həm Ermənistanda, həm Gürcüstanda, həm Moskvada, təəssüflər ki, həm də Bakıda çıxan qəzetlərdə belə bir fikir yer alıb. Əslində isə mən heç bir ilhaq barədə söz deməmişəm. Ermənilər "bəyannamə” dedikdə mənim 1920-ci il dekabrın 1-də Bakı Sovetinin iclasındakı çıxışımı əsas gətirirlər. Əslində isə orada mənim söylədiyim fikir kobud şəkildə və qəsdən təhrif olunur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində Nərimanov həmin iclasda demişdi ki, Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə tam müqəddəratlarını təyin etmək hüququ veriləcək.

    Məmməd Əmin. Bunun nəticəsinin necə olacağını düşünmüsüzmü?

    Nəriman Nərimanov. Əgər belə bir səsvermə keçirilsə ermənilərin böyük əksəriyyəti Azərbaycanın tərkibində qalmaq istəyəcək.
    Məmməd Əmin. Siz bunu nəyə əsasən deyirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Bunu təkcə mən yox, elə Mərkəzdəki ermənilər də yaxşı bilirlər. Sizə də məlumdur ki, Mikoyan hər yerdə mənim əleyhimə danışır. Amma buna baxmayaraq o da etiraf edir ki, Qarabağ ermənilərinin həyatı Azərbaycandan asılıdır. Mikoyan hələ ik il qabaq 22 may 1919-cu il tarixdə Leninə yazdığı məktubda da göstərirdi ki, Qarabağ Azərbaycan torpağıdır, onu Ermənistanla heç nə bağlamır.
    Məmməd Əmin. Əvvəla, həmin vaxt Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulmamışdı və bu bəyanat bir təzyiq kimi görünür. İkincisi, bəyəm Siz Mikoyana inanırsız?
    Nəriman Nərimanov. Mən faktı deyirəm. O ki qaldı Mikoyana.... Əlbəttə, inanmıram. Mən dəfələrlə demişəm ki, 1920-ci ildə də Bakı Komitəsini ələ keçirən Mikoyan onu böyük ustalıqla Sarkisə, Sarkis isə Mirzoyana ötürüb. Leninə və Stalinə də demişəm ki, belə getsə çox güman ki, Mirzoyandan sonra bu vəzifəyə Kasparov keçəcək. Əgər belə getsə... Belə getsə bu quruluşun ömrü orta bir insan ömründən də az olacaq.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Stalinə ünvanlanmış məktubunda yazır. “Mərkəzi Komitəyə, yol. İ.V.Stalinə, Surətləri: yol. L.D.Trotskiyə, yol. K.V.Radekə “Bizə qarşı aparılan kompaniyanın fəaliyyəti məhz ona yönəlib ki, Azərbaycanı tamamilə simasızlaşdırsınlar. Bir tərəfdən kommunizm bayrağı altında daşnak fəaliyyəti gedir, digər tərəfdən keçmiş eserlər sakitcə Sovet hakimiyyətini ayağının altını qazırlar”.

    Məmməd Əmin. Sizin komandada Sarkisdən də betərləri var. Əqidəsiz və məsləksiz insanlar...
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, siz əqidəli adamsız, buna şəkk-şübhəm yox. Amma əqidə və məslək insanla bir doğulmur axı.
    Məmməd Əmin. Dediyinizə şübhəm yox. Əqidə həyatda formalaşır.
    Nəriman Nərimanov. Mən bu ötən illərdə çox dəyişən sifətlər, necə deyərlər üzü üzlər görən, gündə bir havaya oynayan adamlar gördüm. İlahi, bizim millətimizdə nə qədər yaramaz insanlar varmış. Mən sizə yüzlərlə belə simasız buqələmun göstərə bilərəm.
    Məmməd Əmin. (Gülür). Bunun üçün elə bir nümunə də bəs edər, doktor.
    Nəriman Nərimanov. Məsələn, götürək Əliheydəri...
    Məmməd Əmin. Hə, bu misal kifayətdir.
    Nəriman Nərimanov. Gəlin etiraf edək ki, bizim xalq hələ kifayət qədər yetkinləşməyib.
    Məmməd Əmin. Nə mənada?
    Nəriman Nərimanov. Yaxşını yamandan ayırmaq mənasında...
    Məmməd Əmin. Mən elə düşünmürəm... Xalq müdrikdir. Görünür, bizim özümüz, bu xalqın önündə olanlar səhvlərə yol vermişik. Mən etiraf edirəm ki, bizim ən böyük səhvlərimizdən biri Qırmızı ordunu Bakıya buraxmaq oldu... O vaxt lazımi müqavimət göstərmədik.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mənsə belə hesab edirəm ki, sizin parlamant həmin dəqiqələrdə ən düzgün qərarı qəbul edib.
    Məmməd Əmin. Xeyr. Mən elə hesab etmirəm. O vaxt bizim öz keçmiş silahdaşlarımız bizə qarşı daha mütrəce mövqe tutmuşdu. Yoxsa nəticə başqa cür də ola bilərdi...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Aprel ayının 27-də gecə saat 12-də Azərbaycan Demokratik Respublikasının parlamentinin son -fövqəladə sessiyası keçirildi. Hərbi nazir Səmədbəy Mehmandarov vəziyyət haqda ətraflı məlumat verdi, çıxış yollarının tapılması məsələsinin müzakirəsi başlandı. Elə bu vaxt Həmid Sultanov silahlı dəstənin iştirakı ilə salona daxil olub parlamentə hakimiyyətin bolşeviklərə verilməsi haqda ultimatum verdi. İclasa sədrlik edən Həsən bəy Ağayev ultimatumu oxudu: “Azərbaycan parlamenti və hökumətinə. Azərbaycan kommunist partiyası mərkəzi komitəsi adından Azərbaycan proletariatı və zəhmətkeş kəndlilərinin iradəsini ifadə edərək mərkəzi komitə qan tökülməsinin qarşısını almaq naminə hakimiyyəti dərhal bolşeviklər partiyasına təslim vermənizi ultimatum şəklində qarşınızda qoymağı özünə borc bilir”.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, xalqı qırğına vermək ağılsızlıq olardı. Bakıya həmlə edən ordunun sərəncamında yetmiş iki min əsgər və zabit, üç atıcı diviziya, Taman atıcı briqadası, iki suvari korpus, bir suvari diviziya, onbir zirehli qatar, bir aviasiya eskadrilyası var idi. Bunun qarşısını necə almaq olardı?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həmin gecə Xəzər Donanmasının komandanı Çingiz İldırım əlavə bir ultimatum verdi: “Azərbaycan sosialist Şura Cümhuriyyətinin Qızıl Donanması hakimiyyəti dərhal fəhlə-kəndli şura hökumətinə vermənizi qətiyyətlə tələb edir. Cavab, ultimatum alınandan sonra, iki saat ərzində verilməlidir. Əks təqdirdə, atəş açılacaqdır”. Həmin anlarda Bakıdakı bolşevik rəhbərlər Behbud bəy Cavanşirin mənzilində oturub parlamentin qərarını gözləyirdilər.

    Məmməd Əmin. Mən həmin gün irəli sürülən təhdid və təkliflərin hamısını rədd etdim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu vaxt rus-bolşevik ordusu artıq Biləcəridə dayanıb komanda gözləyirdi. Xəzər hərbi dəniz donanmasının topları parlamentin binasına yönəldilmişdi. Ultimatuma cavab vermək üçün Məmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə xüsusi komissiya yaradıldı. Vaxt az idi, iki saat ərzində ultimatuma cavab vermək lazım idi.

    Nəriman Nərimanov. Sizin hansı mövqedə dayanmağınız mənə məlumdur, Əmin bəy. Bilirəm, Siz son anacan müqavimət göstərmisiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gecə saat onikidə komissiyanın yekun iclasında Rəsulzadə vəziyyəti təhlil etdi və ultimatumu rədd etdiyini bildirdi. Lakin vəziyyətin çıxılmaz olduğunu görən komissiya üzvləri, yalnız Rəsulzadə istisna olaunmaqla, hakimiyyəti bolşeviklərə vermək qərarına gəldilər.


    Nəriman Nərimanov. Bəli, sizin komissiyanın qəbul etdiyi qərar tamamilə doğru idi. Çünki baş verən hadisələrin gedişinə real baxmaq lazım idi. Müqavimət göstərməyin bir mənası yox idi, Əmin bəy. Hesab edirəm ki, baş verənləri Siz özünüz də təhlil edib mənimlə razılaşarsız.
    Məmməd Əmin. Əslində Bakıda baş verən çevriliş yalnız siyasi hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədi güdmürdü. Bu, neft uğrunda gedən bir mücadilə idi.
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur. Düz deyirsiz. Bunu kim inkar edir ki?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lenin Qafqaz cəbhəsi hərbi inqilab şurasının sədri Orconikidzeyə teleqram göndərib tələb edirdi ki, “Bakını almaq bizə olduqca və olduqca zəruridir”.

    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, məni qorxudan Bakının, Azərbaycanın təkcə bu günkü taleyi deyil. Məni qorxudan həm də budur ki, bu neft gələcəkdə də bizim millətin ən böyük faciəsinə çevrilə bilər.
    Nəriman Nərimanov. Biz öz milli mövcudluğumuzu qorumaq üçün həmin vaxt neftdən imtina etməli idik. Başqa bir çıxış yolu vardımı?.
    Məmməd Əmin. Hələ o vaxt baş verən və indinin özündə də davam edən faciələr, talanlar... Amma siz bolşeviklər bu faciəni inqilab kimi qələmə verirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, mən bu hadisəni artıq çevriliş hesab edirəm.
    Məmməd Əmin. Yaxşı ki, bunu etiraf edirsiz. Nəriman bəy. Razısızmı ki, sizin hakimiyyət Qırmızı ordu Bakıya daxil olduqdan sonra əvvəllər verdiyi heç bir vədə əməl etmədi?..
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı vədləri nəzərdə tutursuz?
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bəyəm siz bizim hakimiyyətin bolşeviklərə hansı şərtlər daxilində verildiyini unutmusuz?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gecə saat birə işləmiş paralament müəyyən şərtlərlə hakimiyyətin bolşeviklərə verilməsi haqda qərar qəbul etdi. Şərtlər bunlardan ibarət idi.
    - Rus ordusu Bakıya girmədən dəmir yolu ilə Anadolunun imdadına gedəcək.
    -Azərbaycan istiqlalı və ərazi bütövlüyü hər cür təcavüz və məhdudiyyətdən qorunacaq.
    -Azərbaycan ordusu olduğu kimi qalıb buraxılmayacaq.
    -Azərbaycan siyasi partiyaları hürriyyət və sərbəstliyini mühafizə edəcək.
    -Sabiq dövlət xadimləri, hökumət üzvləri və millət vəkillərindən heç kəs siyasi cinayətdə ittiham edilməyəcək.
    -Azad şəraitdə toplanacaq Azərbaycan şuraları öz hökumətinin idarəsini təyin edəcək.
    Bu şərtləri irəli sürdükdən sonra aprel ayının 27-dən 28-nə keçən gecə Milli parlament və hökumət buraxıldı, binanın üzərindən üçrəngli bayraq endirildi, həmin gecə səhər saat 4-də Qırmızı Ordu Bakı şəhərinə daxil oldu.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, biz hələ Avropa tipli bir dövlət deyilik ki, hər şeyi kağız üstündə cızılldığı kimi, dəqiqliklə icra edək.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, amma bizim təşkil və təklif etdiyimiz parlament Avropa tipli bir parlament idi. Elə orada fəaliyyət göstərənlərin də əksəriyyəti Avropada təhsil almış insanlardı. Bu gün bolşeviklər bizi millətçilikdə, pantürkçülükdə günahlandırır. Bu, tam əsassız, şər və böhtan dolu bir iddiadır. Bizim parlament bəlkə də yer üzünün ən mütərəqqi, ən demokratik və ən beynəlmiləlçi parlamenti idi. Bunun üçün parlament korpusunun siyahısına ötəri nəzər salmaq kifayətdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Azərbaycan Parlamentinin Tərkibi belə idi:

    Parlamentin sədri - Əli Mərdan bəy Topçubaşov
    Sədrin I müavini - Məmməd Yüsif Cəfərov
    Sədrin Müavini - Sultan Məcid Qənizadə (Qəniyev)
    Parlamentin baş katibi - Bağır bəy Rzayev
    Katiblər - Mehdi bəy Hacınski, Bayram Niyazi Kiçikxanlı

    I Müsavat və Birtərəflər fraksiyası
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
    Həsən bəy Ağayev
    Nəsib bəy Yusifbəyli
    Xəlil bəy Xasməmmədov
    Məhəmməd Həsən Hacınski
    Abbasqulu Kazımzadə
    Musa bəy Rəfizadə
    Cavad bəy Məlikyeqanlı
    Mehdi bəy Hacınski
    Mehdi bəy Hacıbababəyov
    Rəhim bəy Vəkilov
    Şəfi bəy Rüstəmbəyli
    Hacı Səlim Axundzadə
    Mustafa Mahmudov
    Asəf bəy Şıxəlibəyov
    Abuzər bəy Rzayev
    Əhməd Həmdi Qaraağazadə
    Ağa Əminov
    Nəriman bəy Nərimanbəyli
    Mirzə Sadıx Axundzadə
    Müseyib bəy Axıcanov
    Mustafa Vəkilov
    Məmməd Bağır Şıxzamanov
    Məmməd Əli Rəsulzadə
    Murtuza Axundov
    Rza bəy Axundov
    Məmməd Rza Vəkilov
    Cəlil bəy Sultanov
    Əşrəf Tağıyev
    Məmməd Yusif Cəfərov
    Mirzə Əsədullayev
    Yusif Əhmədzadə
    Baxış bəy Rüstəmbəyov
    Fətəli Xan Xoyski
    Ağa bəy Səfərəliyev
    Əsədulla Əhmədov
    Ağa Aşurov
    Qulamhüseyin bəy Kazımbəyov

    II İttihad fraksiyası
    Qara bəy Qarabəyli
    Mir Yaqub Mehdiyev
    Qazı Əhməd bəy Məmmədov
    Cəmil bəy Ləmbəranski
    Bəhram bəy Vəzirov
    Sultan Məcid Qənizadə
    Həmdulla əfəndi Əfəndizadə
    Zeynal bəy Vəzirov
    Heybətqulu bəy Məmmədbəyli
    Əli bəy Zizinski
    Qara bəy Əliverdiyev
    Əsəd bəy Əmirov
    İsgəndər bəy Axundov

    III Əhrar fraksiyası
    Aslan bəy Qardaşov
    Hacı molla Əhməd Nuruzadə
    Muxtar əfəndi Əfəndizadə
    Qərib Kərimoğlu
    Bayram Niyazi Kiçikxanlı

    IV Sosialistlər fraksiyası
    Səməd ağa Ağamalıoğlıu
    Əli Heydər Qarayev
    Qasım bəy Camalbəyov
    Hacı Kərim Sanılı
    Əhməd bəy Pepinov
    Camo bəy Hacınski
    Rza bəy Qaraşarlı
    Aslan bəy Səfikürdlü
    İbrahim Əbilzadə
    Bağır Rzayev
    Vladislav Bakradza
    Əkbər Şeyxulislamzadə
    İbrahim İsmayılzadə

    V Bitərəflər
    Bəhram bəy Axundov
    Behbud bəy Cavanşir
    Əbdüləli bəy Əmircanov

    VI Müstəqillər
    Əli Mərdan bəy Topçubaşov
    Səməd bəy Mehmandarov
    Xudadat bəy Məlikaslanov
    Bababəy Qəbulzadə

    VII Sol müstəqil
    Abdulla bəy Əfəndizadə

    VIII Slavyan - Rus İttifaqı fraksiyası
    Viktor Klanevski
    Basili Kravcenko
    Cerqey Remizov
    Fyodor Kotılevski

    IX Milli azlıqlar fraksiyası
    Lorens Kun
    Moisey Quxman
    Stanislav Vonsovic
    Vasil Kujim

    X Erməni fraksiyası
    Arşak Paronyan
    Yervan Taqionosov
    İsaq Xocayev
    Stepen Toqionosov
    Georgi Şahnazarov

    XI Daşnaksütyun fraksiyası
    Arşak Malxazyan
    Xoren Amaslür
    Poqos Cubarlı
    Abqar Papyan
    Aleksandr Ter-Azeryan
    Bogdan Balayans

    Nəriman Nərimanov. O siyahı ilə və həmin siyahıdıdakı adamlarla mən də tanışam...
    Məmməd Əmin. Mən hələ ərazimizin necə parça-parça bölünərək qonşulara “hədiyyə” edildiyini demirəm. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatlarına görə 1919-cu ilin axırlarında Azərbaycanın ərazisi 113,9 min kvadrat kilometr idi.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Onu da bilirəm ki, o vaxt 16,6 min kvadrat kilometr mübahisəli ərazi vardı.
    Məmməd Əmin. Həmin mübahisələr tezliklə həll olunacaqdı... Amma bu gün torpaqlarımız sanki hərraca qoyulub.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, elə məsələlər var ki, biz onları hələ həll edə bilmirik. Onların həlli qalır gələcək nəslə, gənclərə...
    Məmməd Əmin. Gənc bolşeviklər? Kimdir onlar? Məsələn, Sizin gənc bolşevik kimi vəzifəyə gətirdiyiniz Mircəfər Bağırov? O, adamlara divan tutmaqdan usanmır, hər kəsin içində bir “əksinqilabçı” axtarır .
    Nəriman Nərimanov. Əvvələ, onu mən irəli çəkməmişəm. İkincisi də, mənim bildiyimə görə, Mircəfər vaxtilə müsavatçı olub.
    Məmməd Əmin. Kimin hansısa partiyanın üzvü olması o qədər də əhəmiyyətli deyil. Əsas məsələ kimin hansı əxlaqa sahib olmasıdır.
    Nəriman Nərimanov. Siz deyənlərlə şərikəm, Əmin bəy. Amma məni ən çox təəccübləndirən bilirsiz nədir?
    Məmməd Əmin. Nədir, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Etibar edib irəli çəkdiyim adamların çoxu sonra tamam başqa cəbhəyə keçir. Açıq desəm, onlar o yeni cəbhədən mənim özümə atəş açırlar. O adını çəkdiyiniz Mircəfər tək olsaydı nə vardı ki... Bilirəm, Əyyub Xanbudağovu yaxşı tanıyırsız.
    Məmməd Əmin. Bəli, kifayət qədər tanıyıram.
    Nəriman Nərimanov. Xanbudaqova etimad göstərib irəli çəkdim. Hesab etdim ki, vətənpərvər, ziyalı, oxuyub-görmüş adamdır. Sonra mənim ayağımın altını qazanlardan biri o oldu. İndi də deyir ki, səhv etmişəm, Nərimanov mənim rəhbərimdir, böyüyümdür, ağsaqqalımdır... Mən bu adamları başa düşmürəm.
    Məmməd Əmin. Bunun günahını təkcə o adamlarda deyil, sizin hökumətin yaratdığı mühitin özündə axtarmaq lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Hər halda mühiti də adamlar yaradır.
    Məmməd Əmin. Mühit nədir? Bizim yaşadığımız işıqlı və qaranlıq aləm. İşığın çox olduğu bir mühit yaratmaq lazımdır, Nəriman bəy. Hegelin maraqlı bir fikri var: insanlar mühiti, mühit də insanları yaradır. Dediyim odur ki, əslində Əyyub Xanbudağov müsbət adamdır, amma onu əzən bu mühit, bu cəmiyyətdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əyyub Şirin oğlu Xanbudaqov 1893-cü ildə Gəncədə bəy ailəsində doğulub. Xəzər donanmasında matros, kapitan köməkşisi işləyib. Hümmətçi bolşevik, kommunist idi. Azərbaycan Sovetləşəndən sonra Fövqəladə Komissiyanın sədri işləyib. Azərbaycan həmkarlar İttifaqında və Mərkəzi komitədə katib işləyib. Bütün bu vəzifələrdə ona Nərimanov dəstək vermişdi. Xanbudağov 1936-cı ildə Xalq Daxili işlər Komissarlığı tərəfindən həbs olunaraq 5 il azadlıqdan məhrum edildi. Amma bir il sonra SSRİ Ali Məhkəməsi hərbi kollegiyasının səyyar iclasının 12 oktyabr 1937-ci il tarixli qərarı ilə ona ölüm hökmü oxundu.
    Mən Əyyub bəylə tanış idim. Xanbudaqov mənim yaddaşımda vətənpərvər, qorxmaz bir şəxs kimi qalıb.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən çalıçıram ki, bu mürəkkəb dövrdə bizim bir vətəndaşımızın da burnu qanamasın...
    Məmməd Əmin. Siz nədən danışırsız, doktor? Artıq iki ildir ki, Sizin rəhbərlik etdiyiniz məmləkətdə bizim hökumətin rəhbərlərinə qarşı bütün cəbhə boyu hücum təşkil olunub.
    Nəriman Nərimanov. Kimdir o hücumu təşkil edənlər?
    Məmməd Əmin. Bolşeviklər və daşnaklar... Bizim Baş nazir, parlament sədri qətlə yetirilib. Minlərlə müsavatçıya divan tutulub. Bir yandan torpaqlarımız əldən gedir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Baş nazir Fətəli xan Xoyski (19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə ), keçmiş parlament sədrinin müavini Əhməd bəy Ağayev19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə, keçmiş daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşir (İstanbulda) 19 iyul 1921-ci ildə Tiflisdə erməni terroristləri tərəfindən terrora məruz qalıb.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, doğrudanmı Siz elə düşünürsüz ki, mənim bu vətən, millət sevgisindən daha böyük hansısa qeyri bir amalım var?
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, əlbəttə, mən belə düşünsəydim, səhvə yol verərdim. Sizin belə bir sevginizə heç bir şübhəm yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Bəlkə də Siz bunu bilmirsiz. Serqo ilə Anastas məni hər yerdə, bütün iclaslarda Rəsulzadə ideyalarının, Müsavat ideologiyasının tərəfdarı, hətta mübəlliği kimi təqdim etməyə çalışırlar.
    Məmməd Əmin. Nə mənada?
    Nəriman Nərimanov. O mənada ki, onlar Nərimanovu Mərkəzə millətçi kimi təqdim etmək istəyirlər.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, anlamıram, bu təqdimatda nə var ki? Bəyəm Siz öz millətinizin təəssübünü çəkmirsiz ki? Bayaq özünüz demədiniz ki, ən böyük amalınız millət sevgisidir?...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, dedim. Amma başqa millətlərə də bir nifrətim yoxdur.
    Məmməd Əmin. İndiki halda söhbət hansısa millətə məhəbbət və ya nifrətdən getmir ki... Söhbət ondan gedir ki, indi sanki dünyanın təzədən bölüşdürüldüyü bir zamanda yaşayırıq. Söhbət ondan gedir ki, hər xalq öz dövlətini qurur, öz milli maraqlarını qoruyur. Bizim millətimizsə ayaqlar altında tapdanmaqda, sürünməkdədir. Mən belə mücərrəd məhəbbəti dərk edə bilmirəm, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, hər bir kəsi bu və ya digər məsələdə ittiham etmək asandır. Amma hər bir işin mahiyyəti mürəkkəbdir. Bilənlər yaxşı bilir ki, mən torpağımızı parçalamaq istəyən qüvvələrlə hansı savaşdayam.
    Məmməd Əmin. Amma Sizin açdığınız savaşa rəğmən bizim torpaqlarımız əldən getməkdədir. Bolşeviklər hakimiyyətə hansı şüarlarla gəlmişdilər, indi hansı əməllərlə məşğuldular?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən sizi yaxşı anlayıram. Amma hiss edirəm ki, siz məni anlamaq istəmirsiz.
    Məmməd Əmin. Bu, çox sərt fikir oldu, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Biz bir-birimizi anlamalı, dərk etməliyik.
    Məmməd Əmin. Dərk edək. Bizə kim mane olur ki?
    Nəriman Nərimanov. Özümüz... Özümüz mane oluruq, Əmin bəy. Mən bilirəm, siz ürəkdən haray qoparıb deyirsiz ki, torpaqlarımız əldən gedir. Amma mən də heç vaxt heç kəsə imkan verməyəcəyəm ki, torpaqlarımızı kiməsə elə-belə peşkəş etsinlər.
    Məmməd Əmin. Qarabağın başı üstə qara buludlar çaxır, ildırımlar oynaşır, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Mən Sizinlə razıyam. Ötən il iyulun dördündə Mərkəzi Komitənin Qafqaz bürosunun iclasında Dağlıq Qarabağ məsələsi iclasa çıxarılmışdı. Stalin başda olmaqla büronun bütün üzvləri –Orconikidze, Kirov, Myasnikyan, Fiqanter belə qərara gəldilər ki, Dağlıq Qarabağ Sovet Ermənistanının tərkibinə qatılsın. Amma mən onların bu fikrinə şərik çıxa bilməzdim və çıxmadım da.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Kavbüronun qərarı ilə razılaşmadı. Qətiyyətlə tələb etdi ki, bu məsələyə Mərkəzi Komitənin iclasında baxılsın. Belə də oldu. Mövcud ərazinin Azərbaycan tərkibində olduğu rəsmən təqsdiq edildi.

    Məmməd Əmin. Ermənilərin torpaq iştahası çox güclüdür.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Onlar Naxçıvanı da Azərbaycandan qoparıb almaq istəyirdilər. Mən bu məsələdə də öz mövqeyimdən geri çəkilmədim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Naxçıvanın Ermənistana verilməsi üçün Mərkəzdəki ermənilər bütün vasitələrə əl atırdılar. Nərimanov Behbud bəy Şahtaxtinski vasitəsilə Moskvaya öz etirazını çatdırdı. Şahtaxtinski Moskvada çıxış edərkən bu məsələyə Naxçıvan əhalisinin kəskin reaksiya verdiyini bildirdi. Əhali Rusiyaya deyil, Türkiyəyə daxil olmaq istədiyini bəyan etdi. Bu, rusların ürəyindən deyildi. 16 mart 1921-ci il tarixdə Moskvada gənc Sovet Rusiyası ilə gənc Türkiyə dövləti arasında müqavilə bağlandı. Həmin müqavilə Naxçıvan Müxtar Respublikasının Azərbaycan tərkibində qalmasını təsdiq etdi. Sənəddə o da qeyd edildi ki, Muxtar Respublika heç bir zaman başqa bir dövlətin tərkibində olmayacaq.
    Nəriman Nərimanov. Ermənilər bütün vasitələrlə Dağlıq Qarabağın Ermənistan ərazisi olmasını sübut etməyə çalışırlar. Bunun üçün onlar nələrə əl atmırlar. Gülməlidir, erməni dostlar hətta, bu xüsusda mənim adımdan sərəncam və dekretlər verməkdən belə çəkinmirlər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həmin dekretlərdən biri 1921-ci il, iyunun 21-də Bakıda çıxan "Kommunist” qəzetində dərc olunmuşdu. Ermənistan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 12 iyun dekretində deyilirdi: "Azərbaycan SSR İnqilab komitəsinin bəyannaməsinə və Sovet respublikasının hökumətləri arasındakı müqaviləyə əsasən elan olunur ki, Dağlıq Qarabağ bundan sonra Ermənistan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsidir”. Bu dekret Bakıda şok effekti yaradır. Hansı bəyannamədən söhbət gedir? Yaxud, Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulan vaxtdan İrəvanla Bakı hakimiyyəti arasında Dağlıq Qarabağla bağlı heç bir müqavilə bağlanmadığı halda, Ermənistan rəhbərliyi hansı "müqavilə”ni əsas gətirir? Bir sözlə, İrəvanın istinad etmək istədiyi arqumentlərin saxta olduğu göz qabağında idi.

    Məmməd Əmin. Ermənilər "bəyannamə” dedikdə Sizin o vaxt -Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri olarkən Bakı Sovetinin iclasındakı çıxışınızı əsas gətirirdilər. Səhv etmirəmsə bu çıxış 1920-ci il dekabr ayının birində olmuşdu.
    Nəriman Nərimanov. Mən həmin çıxışımda heç bir müqavilə barədə söz deməmişəm. Mən orada yalnız belə bir fikir işlətmişəm: "Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə tam müqəddəratlarını təyin etmək hüququ verilir”. Buradan isə qətiyyən o ərazinin Ermənistana qatılması nəticəsi çıxmır. Dağlıq Qarabağı əbədi Azərbaycan torpağı olub. Onu Ermənistana heç kəs hədiyyə edə bilməz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qafqaz bürosunun Dağlıq Qarabağın muxtariyyəti ilə bağlı 5 iyul 1921-ci il qərarının tam icrası isə iki il uzanır. 7 iyul 1923-cü il tarixdə Azərbaycan Respublikasınıın tərkibində qaldığı tam rəsmiləşir.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, etiraf etməyə məcburam. Elə məsələlər var ki, mənim iradə və səlahiyyətimdən kənarda həll olunur. Amma mən əlimdən gələni əsirgəmirəm. Elə sizinlə bağlı da bəyanatım olub. Bildiyiniz kimi, mən hakimiyyətə çevrilişdən bir ay sonra gəlmişəm. Bakıya gələndən bir ay sonra isə rəsmi şəkildə bildirmişəm ki, Rəsulzadə də bu xalqın oğludur və biz onun salamat qalmasına zəmanət verməliyik. Bu bəyanat mətbuatda dərc olundu. Bu keçən müddətdə mənə edilən hücumların kökündə həm də sizə qarşı göstərilən loyal münasibətdir. Ruhulla Axundov hər yerdə deyir ki, Nərimanov bolşevik cildinə girmiş müsavatçıdır...
    Məmməd Əmin. Məlumatım var...
    Nəriman Nərimanov. Çox qəribədir. Millətçilərin çoxu mənə bolşevik kimi, bolşeviklərin çoxu isə mənə millətçi kimi baxır.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bəs siz bu cəbhələrdən hansına daha çox önəm verirsiz? Yəni siz özünüzü bolşevik hesab edirsiz, ya millətçi?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən öz millətimi çox sevirəm. Amma başqa millətlərə də hörmətim var.
    Məmməd Əmin. Mənim də qeyri millətlərə hörmətim böyükdür. Amma istəyirəm ki, hər bir millət öz müqəddəratını özü həll etsin.
    Nəriman Nərimanov. Bu məsələdə mən də sizin fikrinizlə şərikəm.
    Məmməd Əmin. Əgər elədirsə, onda bu qədər milləti bir yumruq altında toplamağa nə hacət, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Yumruq niyə, Əmin bəy? Əksinə, biz hər bir kiçik xalqa milli muxtariyyət, milli azadlıq vəd edirik.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bu milli azadlığı siz niyə verməlisiz axı? Bu azadlığı xalq özü seçməlidir.
    Nəriman Nərimanov. Xalqı dövlətdən ayırmaq olmaz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Bolşeviklər nəinki xalqlara azadlıq verir, əksinə, xalqların indiyəcən əldə etdikləri azadlığı onların əlindən alır.
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı xalqı nəzərdə tutursunuz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Məsələn, elə öz xalqımızı...
    Nəriman Nərimanov. Mən hesab etmirəm ki, siz bu xalqı məndən çox sevirsiz.
    Məmməd Əmin. Xalqı sevmək ayrı, xalqa xidmət etmək bir ayrı iş, Nəriman bəy... Sizin sevginiz mücərrəddir.
    Nəriman Nərimanov. Siz niyə bu cür düşünürsüz?
    Məmməd Əmin. Çünki bunu deməyə əsasım var.
    Nəriman Nərimanov. O, nə əsasdır elə?
    Məmməd Əmin. Bizim xalqın bir məsəli var: “Bir budaqda oturub min budağı silkələmək”. Bolşeviklər də bu məsəldə olduğu kimi, bir ölkədə bədbəxtlik ağacı əkməklə kifayətlənməyib, öz rəzalət toxumlarını yüz ölkəyə eksport etmək istəyirlər.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, məsələ heç də Sizin düşündüyünüz kimi deyildir, Əmin bəy. Bolşeviklər bütün dünyada diktaturanın, istibdadın əleyhinədir.
    Məmməd Əmin. Bunlar gəlişigözəl sözlərdir, Nəriman bəy. Uzağa niyə gedirik, elə götürək öz xalqımızı. Bəyəm bizə bu qansız, amansız, qəddar rejim lazım idi?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, siz səhv edirsiz. Əsl bolşeviklər dünyaya sülh və bərabərlik toxumu səpmək istəyirlər.
    Məmməd Əmin. Sülh toxumu... Əsl bolşeviklər... Haradadır onlar? Bolşeviklər Azərbaycana gələndən sonra yalnız fəlakət gətiriblər. Təkcə bu son iki ildə minlərlə adam güllələnib. Vəhşiləşmiş zabit və əsgərlər evləri talan edir, kişiləri güllələyir, qız-gəlinləri zorlayır, fabrik-zavodlara od vurur, kilsə və məscidləri darmadağın edir. Budurmu bolşeviklərin gətirdiyi mədəniyyət?
    Nəriman Nərimanov. Mən bütün varlığımla hər cür zorakılığın əleyhinəyəm.
    Məmməd Əmin. Fəqət bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirəndən sonra əhaliyə divan tutmaqla məşğuldur.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, burjua sinfinin nümayəndələri bizim həyata keçirdiyimiz müsbət işləri dəyərləndirə bilməz.
    Məmməd Əmin. Söhbət təkcə burjuaziyadan getmir ki...
    Nəriman Nərimanov. Biz də qısa vaxt ərzində az iş görməmişik... Kasıblara xüsusi qayğı göstərilir. Onlar hakimiyyətdə təmsil olunur. Kəndlinin qədrini kəndlidən, fəhlənin qədrini fəhlədən yaxşı kim bilər? Biz yeni cəmiyyətdə insan, yeni vətəndaş yetişdiririk.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Çar dövründə təkcə kasıblar təpik altda idi. İndi varlılar da kasıbların vəziyyətindədir. Bütün Rusiya əzilməkdədir.
    Nəriman Nərimanov. Bu günün kasıbları... Yəqin ki, onlar sabah xoş güzaran görəcəklər.
    Məhəmməd Əmin. Mən belə hesab edirəm ki, Sizin hökümətin yaratmaq istədiyi o kasıb vətəndaş gələcəkdə əsl burjuy olacaq.
    Nəriman Nərimanov. Bu da yeni bir nəzəriyyədir yəqin. (Gülür). Əmin bəy, Siz nəyə əsasən gələcək haqda belə əminliklə danışırsız?
    Məhəmməd Əmin. Ətrafımızda baş verən hadisələr mənə belə deməyə əsas verir.
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı hadisələri nəzərdə tutursuz?
    Məhəmməd Əmin. Bizim hakimiyyətdə və parlamentdə öz hesabına var-dövlət toplamış adamlar və ya onların övladları təmsil olunmuşdusa, bolşevik hakimiyyətində olanların əksəriyyəti özgəsinin hesabına sərvət əldə edənlərdir.
    Nəriman Nərimanov. Məsələn, mənim sərvətimmi var, Əmin bəy? Mənim heç şəxsi evim də yoxdur.
    Məhəmməd Əmin. Söhbət ayrı-ayrı fərdlərdən getmir, Nəriman bəy. Mən bilirəm, nə sizin sərvətiniz var, nə Stalinin, nə Leninin, nə də bir çox başqa bolşeviklərin.
    Nəriman Nərimanov. Elə isə söhbət kimdən gedir?
    Məhəmməd Əmin. Söhbət Bakının sərvətini talayanlardan, Moskvanı alt-üst edənlərdən...
    Nəriman Nərimanov. Bütün inqilablar tarixində bu cür xoşagəlməz hadisələr olub...
    Məhəmməd Əmin. Nəriman bəy, bizim hökumətimizdə və parlamentimizdə əyləşən adamlar, yəni sizin “burjua sinfinin nümayəndələri” adlandırdığınız ziyalılar öz xalqının bütün təbəqələrini sevirdi. Onlar üçün “kasıb-varlı”, “savadlı-savadsız” söhbəti yox idi. Amma sizin qurduğunuz hökumətin rəhbərləri sanki bütün ziyalılara nifrət edirlər. Elə bu səbəbdən də imkanı olan ziyalılar bu yeni yaranan məmləkəti tərk edib gedirlər. İndi xalq çar Nikolaya rəhmət oxuyur.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bu, keçici bir haldır...
    Məhəmməd Əmin. Bu, necə “keçici hal” ola bilər ki, Lenin rus intelligensiyasını, bütün ziyalıları “qavno” adlandırır.
    Nəriman Nərimanov. Vladimir İliç bu sözləri konkret bir zaman və şərait üçün deyib...
    Məhəmməd Əmin. Onda icazə verin mən də sizə ustadımız Mirzə Fətəli Axundovun konkret bir zaman üçün dediyi fikri yada salım...
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Bilirəm, siz hansı fikri nəzərdə tutursuz?.. “Gələcəkdə bu günkü eşşəklərdən törəyənlərin özləri də eşşək olacaq”. Eləmi? Amma bu sözlərin bolşeviklərə heç bir dəxli yoxdur.
    Məhəmməd Əmin. Təki elə olsun. Fəqət baş verənlər ayrı şey deyir.
    Nəriman Nərimanov. Biz çalışmalıyıq ki, yaxşı şeylər baş versin.
    Məhəmməd Əmin. Xalqın artıq yaxşı və ya pis şeylər barədə düşünməyə halı qalmayıb. O, indi yalnız bir şey barədə düşünür: gündəlik çörək. Yavan, quru çörək. Siz yazıçısız, bəyəm adamların gözündən nələr yağdığını görmürsüz, Nəriman bəy?..
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm mənim öz gözümdən xoşbəxtlik yağır, Əmin bəy?
    Məhəmməd Əmin. Bunun günakı kimdədir, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Mən də həmin sualı Sizə vermək istərdim: kimdir günahkar?
    Məhəmməd Əmin. Siz bolşeviklərin özü...
    Nəriman Nərimanov. Xalq bizdə hələ çox geridədir, Əmin bəy. Onu bu inqilabdan qeyri neç bir qüvvə xilas edə bilməzdi...
    Məhəmməd Əmin. Demək istəyirsiz ki, bolşeviklər xalqı xilas edə biləcək yeganə qüvvədir?
    Nəriman Nərimanov. Bəlkə başqa bir fövqəladə qüvvə də var?
    Məhəmməd Əmin. Bəli, var. Xalqı onun öz ağıllı-dərrakəli oğul və qızları xilas edə bilər.
    Nəriman Nərimanov. Bunu kim inkar edir ki? Bizim gücümüz elə xalqdadır.
    Məhəmməd Əmin. Bəyəm Siz xalqa imkan verdiniz ki, o, öz müstəqil yoluyla getsin?
    Nəriman Nərimanov. Mən daim müstəqilliyin tərəfində olmuşam. Ağlın-idrakın müstəqilliyinin, cəmiyyətin-xalqın müstəqilliliyinin...
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Siz elə lap əvvəldən Azərbaycanın müstəqilliyinin əleyhinə olmusuz.
    Nəriman Nərimanov. Sizə elə gəlir, Əmin bəy. Bu, yanlış bir fikirdir. Səhv edirsiniz.
    Məmməd Əmin. Təki elə olaydı, yəni mən səhv edəydim. Amma mənim dediklərimi sizin həyat və fəaliyyətiniz təsdiq edir.
    Nəriman Nərimanov. Mənim bütün həyatım öz milətimin həyatı ilə bağlı olub.
    Məmməd Əmin. Mən demirəm ki, siz millətimizi sevməmisiz. Belə desəm böyük günah olardı. Söhbət bizim müstəqilliyimizdən gedir. Biz öz milli dövlətimizi quranda siz harada idiniz, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm Siz bilmirsiz mən o illərdə harada olmuşam? Bolşevik dostlarımla bir yerdə olmuşam. Mən daim sosialist ideallarına inanmışam, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, heç birimiz o ideallara qarşı deyilik. Elə isə mən sizdən başqa bir mətləbi soruşub öyrənmək istəyirəm.
    Nəriman Nərimanov. O hansı mətləbdir elə?
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, biz hakimiyyətdə olduğumuz müddətdə heç bir bolşevik təzyiqə məruz qalmadı.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Necə bəyəm?
    Məmməd Əmin. Amma sizinkilər hakimiyyətə gələn gündən Xalq Cümhuriyətini nəinki rəhbərliyində olanlara, az-çox milli təssübkeşliyi olanlara, hətta, ən adi insanlara belə divan tutmaqdadır. Mən hələ “burjua” qalığı adı ilə öldürülən ziyalıları, “kapıtalist” adı ilə damğalanan var- mülk sahiblərini dümirəm.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən ölkəmizdə hakimiyyətdə olarkən bütün gücümlə haqsızlığa qarşı çıxmışam. Ziyalılarımızı, hərbi xadimlərimizi hər cür təhdiddən qorumuşam.
    Məmməd Əmin. Bəi, eşitmişəm bu xidmətləriniz haqda. Bilirəm ki, Üzeyir bəyi güllələnmədən xilas etmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Pankratov general Mehmandarovla Şıxlinskini güllələmək istəyirdi. Mən bu barədə Vladimir İliçə yazdım...
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bütün bu dedikləriniz mənə məlumdur. Söhbət təkcə ayrı-ayrı şəxslərin ölümündən və xilasından getmir. Söhbət kütləvi repressiyadan gedir...
    Nəriman Nərimanov. Mənim əmrimlə indiyəcən bir nəfərə də ölüm hökmü verilməyib.
    Məmməd Əmin. Sizi tanıdığım üçün, mən buna da inanmaq istərdim. Amma...
    Nəriman Nərimanov. Amma nə, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Amma siz bu rejimi təmsil edirsiz...
    Nəriman Nərimanov. Şübhəsiz...
    Məmməd Əmin. Deməli, bu baş verən qanunsuzluqlar üçün cavabdeh olanlardan biri də siz hesab olunursuz.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, mən özümü heç də mələk hesab etmirəm...
    Məmməd Əmin. Söhbət ondan gedir ki, bu quruluşun yaradıcılarından biri də şəxsən siz olmusuz. Axı biz belə danışmamışdıq.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, Siz nəyi nəzərdə tutursunuz. O vaxt başqa bir zəmanədə yaşayırdıq. Mübarizəmizin hədəfi də başqa idi. Amma indi zəmanə dəyişib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman Nərimanov və Məmməd Əmin bu söhbət əsnasında "Müsəlman demokratik "Müsavat" cəmiyyəti"nin əsasında RSDFP-nin Bakı komitəsinin nəzdində "Müsəlman sosial-demokrat "Hümmət" təşkilatı" yaradılmasına işarə edirdilər. Bu təşkilatın baniləri Mir Həsən Mövsümov, Məmməd Həsən Hacınski və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşlar. Məşədi Əzizbəyov, Nəriman Nərimanov, S.M.Əfəndiyev və başqa inqilabçılar da 1905-ci ildən bu təşkilatın üzvü idilər. Təşkilatın "Hümmət" adlı qəzeti nəşr edilmiş, 1904-1905-ci illər arası cəmi 6 nömrə buraxmış qəzetin əsas naşirlərindən biri də M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur.

    Məmməd Əmin. “Zəmanə dəyişib”... Yox, dəyişən adamlardır, doktor...
    Nəriman Nərimanov. Bu, tarixi zərurətdən irəli gəlmiş bir hadisədir...
    Məmməd Əmin. Bəlkə də Rusiya üçün bu təbii bir hadisə idi. Fəqət Azərbayçan üçün saxta, qondarma, münbit zəmini olmayan bir rejimdir...
    Nəriman Nərimanov. Xalq hər yerdə eynidir. Mən xalq deyərkən əzilən kütləni nəzərdə tuturam. Biz bu kütlənin marağından çıxış edirik
    Məmməd Əmin. Məgər ziyalının, zadəganın, sənətkarın xalqa aidiyyatı yoxdur? Yox, elə düşünməyin ki, mən əzilən sinfin tərəfində deyiləm. Onların hamısı bizim can və ruh qardaşlarımızdır. Bunula belə, hesab edirəm ki, bütün təbəqələr yalnız cəm halında xalq ola bilər. Xalqı bu şəkildə parçalamaq düzgün deyil.
    Nəriman Nərimanov. Kimdir xalqı parçalayan?
    Məmməd Əmin. Yeni yaranan hakimiyyət...
    Nəriman Nərimanov. Hakimiyyət bir nəfərdən ibarət deyil ki...
    Məmməd Əmin. Hər halda hakimiyyəti ayrı-ayrı fərdlər təmsil edir. Bu gün Siz də onlardan birisiniz.
    Nəriman Nərimanov. Mən öz məsuliyyətimi inkar etmirəm ki... Bəli, görülən böyük işlərdə böyük nöqsanlar da var... Mən bu barədə dəfələrlə yazmışam, demişəm... Yenə də etiraf edirəm.
    Məmməd Əmin. Artıq gecdir, Nəriman bəy... Çox gecdir... Bu səhvləri indi yox, bir çox illər bundan əvvəl düzəltmək lazım idi...
    Nəriman Nərimanov. Sosial bərabərlik bütün mütərəqqi bəşəriyyətin ən böyük arzusudur...
    Məmməd Əmin. Olsun... Söhbət onbirinci qızıl ordunun vətənimizə dəvətindən gedir. Bolşeviklər olmasaydı...
    Nəriman Nərimanov. O ordu onsuz da dəvətli-dəvətsiz Bakıya gələcəkdi...
    Məmməd Əmin. Siz niyə belə düşünüsüz?
    Nəriman Nərimanov. Çünki ortada əsaslar var. Bu ordu hər yerə dəvətsiz gedib... Daha doğrusu, o, heç vaxt, heç kəsdən dəvət gözləməyib.
    Məmməd Əmin. Onu siz bolşeviklər göndərmisiz bu millətin üstünə...
    Nəriman Nərimanov.Onu inqilab və zaman göndərmişdi Bakıya. Həm də təkcə Bakıya yox, bütün Qafqaza, Mərkəzi Asiyaya, Ukraynaya... Bu, təkcə bolşevizm məsələsi deyildir.
    Məmməd Əmin. Etiraf edin ki, bolşevizm bir kabusdur.
    Nəriman Nərimanov. Mən sizin fikrinizdəki yüngül istehzanı yaxşı duyuram, Əmin bəy...
    Məmməd Əmin. Bu sözlərin müəllifi Marksdır, mən deyiləm...
    Nəriman Nərimanov. Marksın fəaliyyətsiz kommunistləri hələ də Avropanı dolaşmaqdadır. Amma Rusiyadakı kommunistlər qələbə çaldılar. (Gülür). Bolşeviklərə qoşulmaqda məqsədim nə olub? (Ciddiləşir). Bütün şüurlu həyatım boyu mənim bir idealım olub: insanın insan tərəfindən istismarına son qoymaq. Mən bu idealı məhz bolşeviklərin proqramında tapmışam. Ona görə də bu firqəyə, bu inqilabçılara qoşulmağım təbii qəbul edilməlidir.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, belə çıxır ki, Siz dünyanı dəyişdirməyin yolunu yalnız inqilabda görürsüz.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, əgər Siz başqa bir yol bilirsizsə söyləyin, biz də bilək.
    Məmməd Əmin. Mən hesab edirəm ki, dünyanı inqilab yox, islahatlar yolu ilə dəyişmək olar. Özü də yaxşılığa doğru.
    Nəriman Nərimanov. İnqilab özüylə həm də islahat gətirir. Bu iki anlayış bir-biri ilə çox bağlıdır.
    Məmməd Əmin. Bizim gözümüzün önündə bir Avropa nümunəsi var axı...
    Nəriman Nərimanov. Tamamilə doğrudur. Mən də Avropa idarəetməsinin tərəfdarıyam. Amma, Əmin bəy, biz Avropanın bu səviyyəyə necə gəlib çıxdığını niyə unuduruq? Avropa bu günə gəlib çıxanacan hansı əzablardan keçib? Fransız inqilabçılarının qanı gilyotina bıçaqlarının altında Sena çayının suları kimi axıb gedib.
    Məmməd Əmin. Belə çıxır ki, bu inqilab hələ çox başları yeyəcək.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr. Mən belə demək istəmirdim. Siz Avropanın bu günkü nümunəsini göstərdiniz, mən də onun dünənini xatırlatmalı oldum... Üstəlik, biz söhbətin hansı məkanla bağlı olduğunu da unutmamalıyıq. Bura hələ Avropa deyildir.
    Məmməd Əmin. Zaman da o zaman deyildir.
    Nəriman Nərimanov. Mən Siz deyənlə razıyam. Doğrudur, nə zaman o zamandır, nə də məkan o məkan. Bura Rusiyadır. Daha doğrusu, Asiyadır, bizsə asiyalıyıq.
    Məmməd Əmin. Səhv etmirəmsə, Siz elə inqilabın da Asiyadan başlanmasını istəyirdiniz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Doğrudur. Mən inqilabın məhz Şərqdən başlanmasını istəmişəm. Və bu barədə Vladimir İliçə öz fikirlərimi söyləmişəm. O da mənimlə razılaşıb. Biz səhv edə-edə gəlirik bu yolu.
    Məmməd Əmin. İnqilab deyəndə yəqin ki, siz bir qrup insanın digər bir qrupu məhv edib aradan götürməsini nəzərdə tutursuz.
    Nəriman Nərimanov. Mən bütün hallarda repressiyaların, qətliamların əleyhinə olmuşam. Mən inqilabı insan təfəkküründə həyata keçirməyin tərəfdarıyam. Amma unutmayaq ki...
    Məmməd Əmin. Amma unutmayaq ki, biz Rusiyanın çənəsinin altındayıq.
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Əmin bəy, necə deyərlər, Siz məndən çox yaşayacaqsız. Elə mən də o sözü demək istəyirdim. Bəli, burası Rusiyadır. Amma fakt budur ki, biz indi tamamilə başqa bir sistemdə yaşayırıq. Çar Rusiyası xalqlar həbsxanası idi...
    Məmməd Əmin. Təəssüf ki, reallıq başqa şey deyir, doktor. Xalqlar bir həbsxanadan çıxıb başqa bir həbsxanaya düşdülər. Ağ rusun qırmızı rusdan elə bir fərqi yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Bu qədər bədbin olmaq lazım deyil, Əmin bəy...
    Məmməd Əmin. Yaxşı, Nəriman bəy, istərdim ki, imkan düşmüşkən, bir məsələyə də aydınlıq gətirək.
    Nəriman Nərimanov. Buyurun....
    Məmməd Əmin. Doktor, sizin gənc bolşeviklər Azərbaycanda belə bir şaiə yayırlar ki, Məmməd Əmin Rəsulzadə nəinki pudlarla, belə olsa yenə dərd yarıdır, hətta, tonlarla qızıl yığaraq aradan çıxıb.
    Nəriman Nərimanov. Belələri günah edirlər, Əmin bəy. Həm də nəinki günah, lap elə qələt edirlər.
    Məmməd Əmin. Halbuki mən buraya - Moskvaya Stalinlə bir qatarda, qonşu kupedə gəlmişəm. Belə çıxır ki, o qızılları Stalinlə bölüşdürmüşəm. (Gülür). Elə deyil? Mən Moskvaya gələndə cibimdə bir qəpik də yox idi. Əmim oğlu Məmmədəlinin cibində isə cəmi bir Nikolay onluğu vardı...
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... İndi şər-şəbədə yayan, iftira yayan xüsusi dəstələr var...
    Məmməd Əmin. Belələri bolşevik qaragüruhu arasında daha çoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, ona qalsa sizin də bir çox tərəfdarlarınız mənə qarşı xeyli iddialar irəli sürməkdədir.
    Məmməd Əmin. O, nə iddiadır elə?
    Nəriman Nərimanov. Guya məni İran və Rusiya bolşevikləri maliyyələşdirir.
    Məmməd Əmin. Bu cür söhbətləri daha çox nadan, cahil adamlar uydura bilər.
    Nəriman Nərimanov. Birini deyim. Guya mən Zəngəzuru ermənilərə bağışlamışam. Hələ belə cəfəng söhbətlərə inananlar da var...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində hələ 1920-ci ilin yayında Sovet Rusiyası ilə Ermənistan arasında müqavilə imzalanana qədər Orconikidze Çiçerinin təzyiqi ilə Nərimanovu Naxçıvan, Zəngəzur və Şərur-Dərələyəzi Ermənistana güzəştə getməyə məcbur etmək istiqamətində cəhd göstərmişdi.
    Zəngəzurla bağlı 30 may 1920-ci ildə Zaqafqaziya dairəsinin bürosu çağırılanda isə gündəliyə qoyulan məsələ yenə Zəngəzurun və Naxçıvanın Ermənistana verilməsi oldu. Orada səs çoxluğu ilə Zəngəzur Ermənistan tərəfdə qaldı. Protokolda göstərilirdi ki, Nərimanovla Mirbəşir Qasımov bu qərarın əleyhinə olub.

    Məmməd Əmin. Doktor, mən çılpaq həqiqəti sizin üzünüzə demək istəyirəm.
    Nəriman Nərimanov. Buyurun.
    Məmməd Əmin. Müşahidələr göstərir ki, Siz vətənimizin xilası üçün lazımı qətiyyət göstərmirsiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində Məmməd Əmin düz deyirdi. Stalin Orconikidzeni Azərbaycanda Nərimanova nəzarət etmək üçün saxlayırdı. “Dostumuz” Koba 1921-ci ilin sonlarında Leninə göndərdiyi məktubda təklif edirdi ki, RK(b)P MK-nın Təşkilat Bürosunun qərarı ilə Orconikidzeni Tbilisidə deyil, daimi olaraq Bakıda oturtmaq lazımdır. Stalin yazırdı: “Orconikidzeyə təlimat verilməlidir ki, Bakıya səpələnmiş Türkiyədən olan “mehriban adamları” diqqətlə izləsin və sonra, mütləq onları Azərbaycandan qovsun. Nəzərə alın ki, Bakıya cəncəl iş türklərdən gəlir”. Orconikidze Behbud Şahtaxtinski, Əliheydər Qarayev, Ruhulla Axundov, Mirzə Davud Hüseynov, Sarkis Danelyan və digərləri vasitəsi ilə Nərimanovun əl-qolunu bağlaya bilmişdi.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, reallığı düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Təəssüf ki, biz bəzən siyasəti mənəviyyatla qarışdırırıq. Amma mənim ətrafımdakı adamların çoxu mənəviyyata tüpürmüş adamlardır.
    Məmməd Əmin. Axı mən biliirəm, Sizin ətrafınızda da kifayət qədər tərəfdarlarınız var...
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı tərəfdarları deyirsiz?
    Məmməd Əmin. Məsələn, Möhsün Qədirli, Həmid Sultanov, Qəzənfər Musabəyov, Dadaş Bünyadzadə, Əliheydər Şirvani - Mustafabəyov. Bu adamlar Sizin simanızda Şərqdə kommunizmin liderini görür və bolşevizmə bir az millətçilik qatırdılar.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mənə qarşı duran qüvvələrin kökü Mərkəzdədir. Tapşırıq da oradan gəlir. O qüvvələrin kökü kəsilməyincə mənim Vətənim, bizim Vətənimiz sakit olmayacaq.
    Məmməd Əmin. Doktor, axı sız Leninlə yaxın münasibətdəsiz...
    Nəriman Nərimanov. İndi Lenin xəstədir... Az qala bütün hakimiyyət Stalin və onun tərəfdarlarının əlindədir... Stalinə isə siz məndən daha yaxınsız.
    Məmməd Əmin. Stalinlə məni bağlayan yalnız tərcümeyi-halımızın müəyyən bir dövrü ola bilər. Yəni biz vaxtilə eyni məhbəsdə yatmışıq, eyni rejimə qarıə vuruşmuşuq. Mən onu ölümdən xilas etmişəm. Lakin bizi birləşdirən heç bir mənəvi və siyası amil yodur. Amma Siz bu gün də onunla eyni təşkilatdasız... Və ən qəribəsi də budur ki, hər ikiniz eyni bir firqədə, bolşevik partiyasında ola-ola bir-birinizə nifrət edirsiz. Mənim tanıdığım əksər bolşeviklər elə bu mənəviyyatın sahibidir.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, güman edirəm ki, siz çox mühüm bir faktı unudursuz.
    Məmməd Əmin. O, nə faktdır elə?
    Nəriman Nərimanov. Fakt odur ki, bizim hər ikimiz bu gün eynibir sistemdə çalışırıq.
    Məmməd Əmin. Doğrudur, amma fakt budur ki, məni bu işə zorən təyin ediblər, siz isə bu işi könüllü qəbul etmisiz. Bax başlıca fərqimiz bundadır.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, güman edirəm ki, biz harada işləmiyimizdən asılı olmayaraq insanlığa xidmət etməliyik.
    Məmməd Əmin. Mənsə güman edirəm ki, biz harada işləmiyimizdən asılı olmayaraq öz millətimizə xidmət etməliyik. Millətə xidmət - elə insanlığa və insanlara xidmət deməkdir.
    Nəriman Nərimanov. Mən Sizin fikirləri də təkzib edə bilmərəm.
    Məmməd Əmin. Fakt budur ki, mənim tərəfdarlarıma divan tutulmaqdadır...
    Nəriman Nərimanov. Mən hər cür repressiyanın əleyhinəyəm.
    Məmməd Əmin. Necə əleyhinəsiz ki, təkcə bu son bir ildə siyasi baxışlarına görə Azərbaycanda qırx mindən çox adam güllələnib.
    Nəriman Nərimanov. Bu, inqilabdır... Bu prosesdə ölüm labüddür...
    Məmməd Əmin. İnqilab... Hələ Gəncə üsyanı... Əsgər və zabitlərə tutulan divan...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Gəncə qarnizonunun üsyanından sonra həbslər başlamışdı. Mən var gücümlə bunun qarşısını almağa çalışdım.
    Məmməd Əmin. Nə qədər qanlar töküldü...
    Nəriman Nərimanov. Mən Gəncə üsyanından dərhal sonra iyun ayının 4-də həbs edilmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin hərbi naziri general Mehmandarov və onun müavini Şıxlinski ilə bağlı Leninə məktub yazdım. Nəticədə onlar xilas olundular. Təbrizə mühacirət edən Mirzə Cəlilin Bakıya qaytarılmasına nail oldum.
    Məmməd Əmin. Mirzə Cəlilin öz ailəsini götürüb Təbrizə getməsi xüsusi mülkiyyət əleyhinə çıxış edən bolşevik düşüncəli adamların əlindən çıxıb getmişdi. Yerli inqilabçılar Həmidə xanımı hədələyirdilər. Bir də ki, Mirzənin qardaşı Ələkbər İranda həbs olunmuşdu. Təbrizdə o, Şeyx Məhəmməd Xiyabani ilə görüşüb. Bu adamların hər ikisi böyük vətənpərvərlər idi.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən Mirzə Cəlilin çıxıb getməsinin səbəbini çox yaxşı bilirəm. Bu məsələdə həm sizin, həm də bizim adamların günahı olmuşdu. Mən Mirzə Cəlilə teleqram vurdum, o, vətənə döndü. Biz Bakıda onun ailəsini geniş mənzillə təmin etdik. İndi o Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi üzvlüyünə namizəddir. Jurnalının nəşri ilə məşğul olur.
    Məmməd Əmin. İrəlicədən görücülük etmək kimi çıxmasın, mən öz adım kimi əminəm ki, Mirzə Cəlil sizin hakimiyyətlə sonacan əməkdaşlıq edə bilməyəcək.
    Nəriman Nərimanov. Bunu gələcək göstərər... Hə, onu da deyim ki, nəinki Mirzə Cəlil, hətta onun gənc həmkarı Əziz Şərif də ölüm təhlükəsi ilə üzləşmişdi... Şükür, indi azadlıqdadır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, Nərimanov Əziz Şərifi həbsdən azad etdirmişdi. Əziz Şərif Gürcüstan Sosial-Demokrat (menşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü kimi Əliheydər Qarayevin göstərişi ilə həbs edilərək Bakıya gətirilmişdi. Məsələylə bağlı məlumatə eşidən Nərimanov təcili göstəriş vermiş, Əziz Şərif həbsdən azad edilmişdir Sonralar Əziz Şərif SSRİ-nin görkəmli alimi rütbəsinə qalxmışdır, Moskva Dövlət Universitetinin professoru olmuşdur.

    Məmməd Əmin. Əlbəttə, buna şad olmaq, sevinmək lazımdır. Biz özümüzün bütün qabiliyyətli adamlarımızı qorumalıyıq. Bu cür adamlarsa bizdə kifayət qədərdir.
    Nəriman Nərimanov. Qorxuram ki, yenə tez alışıb tez sönək. (Gülür). Bax elə bu an yadıma sizin Üzeyir bəyə cavabınız yadıma düşdü.
    Məmməd Əmin. (Gülür). Hə, bildim Siz hansı yazıya işarə edirsiz.


    Məmmədəli Rəsuloğlu. 1915-ci ildə Üzeyir bəy “Nəyimizin vaxtıdır?” adlı bir məqalə yazmışdı, deyirdi ki, bir vaxtlar, 1905-06-cı illərdə şərait yarandı, biz qızışdıq, böyük işlər gördük, amma sonra söndük. Qorxuram ki, bizim işığımız tez sönər. “Açıq söz” qəzetində Rəsulzadə ona belə cavab vermişdi: "Əgər bu millət minlərlə bivec mirzələrin içində Mirzə Fətəli Axundov kimi əjdaha yetişdirirsə, minlərlə bivec seyidin içində Seyid Əzim Şirvani yetişdirirsə, minlərlə baqqal içində Sabir yetişdirirsə, bu millətin işığı heç vaxt sönməyəcək."

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bu da bir tarixdir, yaşayıqıq. Biz tezliklə bu tarixi mərhələni başa vurub, başqa bir etapa keçəcəyik.
    Məmməd Əmin. Siz buna tarix deyirsiz, doktor? Bu, tarix deyil, tarixin kölgəsidir. Həm də tarixin müdhiş, qorxunc kölgəsi... Bolşeviklər insanlığın min illərdən bəri təbii şəkildə keçib gəldiyi böyük bir tarixin üstündən qara bir xətt çəkdi.
    Nəriman Nərimanov. Biz hamımız bir amal uğrunda vuruşuruq, Əmin bəy. Amma etiraf edirəm: elə məsələlər var ki, mən onları nə dosta deyə bilirəm, nə də düşmənə. Bax, bəla da bundadır.
    Məmməd Əmin. Bu hala “bəla” demək azdır. Bu, böyük bir faciədir, doktor.
    Nəriman Nərimanov. Mən bütün vasitələrlə o faciənin qarşısını almağa çalışıram.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, sizin əlinizdə bu qədər səlahiyyət ola-ola şikayət edirsiz. Onda görün orta səviyyəli məmurlarınız nələr çəkir? Hələ əzilən xalqı demirəm..
    Nəriman Nərimanov. Onlar da gəlib öz şikayətlərini mənə deyirlər.
    Məmməd Əmin. Siz Bakıya gələn gündən bəri bütün partiya liderləriniz qeyri-türklər olub. Bunu nə ilə izah etmək olar?
    Nəriman Nərimanov. Bu, bizim hakimiyyətin beynəlmiləl xarakterindən irəli gəlir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bir çoxları unudurlar ki, Mir Cəfər Bağırova qədər Azərbaycana kimlər rəhbərlik etmişlər:
    Naneyşvili - 1920-ci il iyul ayının 23-dən sentyabrın 8-dək.
    Stasova - 1920-ci il sentyabrın 9-dan sentyabrın 15-dək.
    Dumbadze - 1920-ci il sentyabrın 15-dən oktyabrın 24-dək.
    Kaminski - 1920-ci il oktyabrın 24-dən 1926-cı il iyulun 24-dək.
    Kirov - 1921-ci il iyulun 24-dən 1926-cı il yanvarın 20-dək.
    Mirzoyan - 1926-cı il yanvarın 21-dən 1929-cu il iyulun 11-dək.
    Gikalo - 1929-cu il iyulun 11-dən 1930-cu il avqustun 4-dək.
    Polonski - 1930-cu il avqustun 18-dən 1933-cü il fevralın 6-dək.
    Ruben - 1933-cü il fevralın 6-dan 1933-cü il dekabrın 10-dək.

    Məmməd Əmin. Beynəlmiləlçilik yaxşı şeydir. Bakının çoxmillətli şəhər olduğunu da inkar etmək olmaz. Baxın, bu ötən iki il ərzində partiya rəhbərliyində beş dəfə dəyişiklik olub. Doğrudanmı bizim öz yerli vətəndaşlardan hansısa burada sizin rəhbərlikdə təmsil olunmağa layiq deyil? Bəlkə doğrudan da bu kommunizm ideyası bizim xalqa yaddır və elə bu səbəbdən də Mərkəz Azərbaycanda bir milli kadr, bir türk tapa bilmir?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən türkü də sevirəm, Türkiyəni də... Mustafa Kamala da böyük rəğbətim var. Mən məktub və ismarışlarımda ona “Paşam” deyə müraciət edirəm. İmkanım daxilində Türkiyə cümhuriyyətinə hər vasitə ilə yardım da edirəm. Bir az qeyri-təvazökarlıq olsa da deyim ki, Paşam mənə öz yaxınları vasitəsilə xəbər göndərmişdi ki, birdən Rusiya dövlətinin rəhbərliyi sizin bu yardımdan xəbərdar olub narazı qalar. Sonra da bildirmişdi ki, vaxt gələr biz bu borcu qaytararıq. Mən ona göndərdiyim cavabda bildirdim ki, qardaşın qardaşa borcu olmaz.
    Məmməd Əmin. Bu köməyə görə Sizə yalnız təşəkkür düşür, Nəriman bəy... (Gülür), Mən vaxtilə Sizə havayı yerə “Böyük Nəriman” demirdim ki... Yəqin ki, xatırlayırsız...

    Hiss olunur ki, Nəriman Nərimanov harayasa tələsir.

    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, çox yaxşı xatırlayıram... Təəssüf ki, ta görüşmək imkanlarımız məhduddur.
    Məmməd Əmin. Elədir... Doktor, görürəm, harasa tələsirsiz... Elə mən özüm də tələsirəm. Şərqşünaslıq İnstitutunda dərslərim var...
    Nəriman Nərimanov. Hələlik.
    Məmməd Əmin. Hələlik, doktor.
    Nəriman Nərimanov. Sağ olun. Qismət olsa yenə görüşəcəyik.

    Görüşüb ayrılmaq istəyirlər.

    Nəriman Nərimanov. (Birdən ayaq saxlayıb geri dönür). Bir dəqiqə ayaq saxlayın, Əmin bəy...
    Məmməd Əmin. (Dayanır). Buyurun.
    Nəriman Nərimanov. (Əlini atıb qoltuq cibindən çıxartdığı kağızı Məmməd Əminə uzadır). Lütvən, sonra, vaxt tapıb bu yazını oxuyarsız.
    Məmməd Əmin. Cəmi bir vərəqlik kağızdır. Elə indi də oxumaq olar.
    Nəriman Nərimanov. Yox, indi tələsirəm.

    Əl verib aydılırlar. Nəriman Nərimanov cəld addımlarla gedir. Məmməd Əmin əlindəki kağızıda yazılanları ucadan oxuyur.

    Məmməd Əmin. Hilal artıq öldü deyə,
    Sevinmişdi düşmən yenə
    Hilal birkən iki oldu,
    Salam bizdən ikinciyə,
    Azərbaycan, Azərbaycan
    Alqışlarıq səni candan.

    Atamız bir, babamız bir,
    Azərbaycan öz qardaşdır.
    Zatən biriz, fəqət yarın,
    Bütün, bütün birləşəriz
    Azərbaycan, Azərbaycan
    Bildin, xəyal deyil Turan!

    Aşağıda bir qeyd də var : “Hilal birkən iki oldu” deyərkən Türkiyə nəzərdə tutulur.
    Görəsən, bu şeirin müəllifi kimdir? Bəlkə doktor özü yazıb. Axı mən əvvəllər Nəriman bəyin şeir yazdığını eşitməmişdim... Dram yazanın, roman yazanın əlində şeir yazmaq nə çətin işdir ki?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu şeiri və onun müəllifi haqda mübahisələri vaxtilə mən də eşitmişəm. Hətta, 20-ci illərin əvvəllərində İsmayıl Zühtü adlı bir bəstəkar bu şeirə bir mahnı da bəstələmişdi. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, adı az qala unudulmaqda olan İsmayıl Zühtü Kuşçuoğlu 1877-ci ildə doğulub. Tamamlanmayan “Tezer” ilk türk operasının müəllifidir. Birinci cahan müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. Sanki möcüzə nəticəsində Çanaqqala döyüşündən sağ şıxmış qazilərdən biridir. Məşhur türk bəstəkarı Adnan Sayqunun müəllimi olub. İsmayıl Zühtü 1924-cü ildə vəfat edib.
    Zənn edirəm ki, həmin şeiri Nəriman Nərimanovun türk tanışlarından biri Türkiyəyə gətirmiş, İsmayıl Zühtü isə həmin mətnə mahnı bəstələmişdir.




    12.
    Səhnə dəyişir.


    Marş sədası.
    Uzaqlarda “beynəlmiləl” oxunur.
    Sonra Kreml saatının səsi eşidilir.

    Stalinin kabineti.
    İosif Stalin və Məmməd Əmin.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Biz Moskvaya gələndən sonra Məmməd Əmin RSFSR Millətlər Komissarlığında mətbuat müvəkkili vəzifəsinə təyin edildi. Bunula yanaşı, Rəsulzadə RSFSR Millətlər Komissarlığına tabe olan Moskva Şərqşünaslıq (keçmiş Lazarev) institutunda rus və fars dilindən dərs deyir, bütün boş vaxtını arxiv və kitabxanlarada keçirirdi.

    İosif Stalin. Hə, deməli, Preçistenski bulvarda yaşayırsan. Şəhərin yaxşı yeridir. Demək olar ki, qonşuyuq. (Gülür). Hər halda adamın öz bucağının olması yaxşıdır. Həmin küçədə bir məşhur həkim də yaşayır: Vladimir Aleksandroviç Obux.
    Məmməd Əmin. Mən onunla qiyabi tanışam. Bizim burada Moskvada təhsil alan uşaqlara vaxtilə çox kömək edib.
    İosif Stalin. Obux xeyirxah adamdır, Vladimir İliçin dostudur. Mən Lenin yoldaşla bir neçə dəfə onun evində olmuşam. O, indi Moskva səhiyyəsinin müdiridir. Həmin küçədə mənim bir memar tanışım da yaşayırdı. Bilmirəm, yenə oaradadır, yoxsa yerini dəyişib.
    Məmməd Əmin. Əgər memar Blaqoveşşenskini deyirsizsə, o, qonşu binada yaşayır.
    İosif Stalin. Bəli, elə onu deyirəm. Nikolay Nikolayeviç maraqlı ideyaların müəllifidir. Düzdür, o, özünü modernist hesab edir. Amma bizə indi daha çox klassik memarlıq nümunələri lazımdır. Biz onu əsl sovet memarına çevirərik. (Gülür). Hələ gec deyil.
    Məmməd Əmin. Memarlıq da rəssamlıq, yazıçılıq kimi içdən gələn bir sənətdir. Məncə orada sifariş ikinci dərəcəli rol oynayır.
    İosif Stalin. Biz bəzən o mövcud dərəcələrin də yerini dəyişməli oluruq, yoldaş Rəsulzadə. (Gülür). Biz təkcə yeni cəmiyyət qurmuruq ki. Həm də bu cəmiyyətə uyğun yeni adamlar yaradırıq. Hər kəs daxilən dəyişməlidir.
    Məmməd Əmin. Adamların dəyişməsi... (Fikrə gedir). Əlbəttə, insanlar zaman keçdikcə dəyişir və dəyişməlidir də... Amma onların sizin təsəvvür etdiyiniz sürətlə dəyişəcəyi bir az fantastik görünür.
    İosif Stalin. Bu ifadəni ötən il Lenin yoldaşın qəbulunda olan məşhur ingilis fantast yazıçısı Herbert Uells də işlətmişdi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məşhur publisist və yazıçı-fantast Herbert Uells (1866-1946) "Gözəgörünməz adam", "Zaman maşını" və "Dünyaların savaşı" kimi yaddaqalan əsərlərin müəllifidir. 1917-ci il inqilabından sonra 2 dəfə Sovetlər ölkəsinə səyahət edib, 1920-ci ildə Vladimir Leninlə, 1934-cü ildə isə İosif Stalinlə görüşüb. Sosialist baxışları ilə seçilən yazıçıda Sovet rəhbərləri çox yüksək təəssürat yaradıb. O cümlədən, Stalinə görüşündən sonra Herbert Uells yazıb: "Mən indiyədək Stalin qədər səmimi, alicənab və təmiz insanla rastlaşmamışam, onun təbiətində qaranlıq, məşum heç nə yoxdur və onun Rusiyada bu qədər böyük hakimiyyətə sahib olması da bu xüsusiyyətləri ilə izah olunur".
    1920-ci ildə Sovetlər ölkəsində səfərdə olarkən Herbert Uells avqustun sonlarında bolşevik partiyasının nüfuzlu simaları olan Qriqori Zinovyev, Karl Radek və Nikolay Buxarinlə bir qatarda Bakıya da gəlib və 10 günə yaxın vaxt ərzində Azərbaycandakı yeni - Sovet hakimiyyətinin ilk dövrünü müşahidə edə bilib. Həmin vaxt (sentyabrın 1-dən 8-ə qədər) Bakıda Şərq xalqlarının 1-ci qurultayı keçirilirdi. Müxtəlif ölkələrdən gəlmiş 1500-dən çox qurultay nümayəndəsi ilə bərabər, tədbirdə Qərb ölkələrini təmsil edən bir çox fəxri qonaq da vardı. Məsələn, ABŞ kommunisti, "Dünyanı sarsıdan 10 gün" əsərinin müəllifi Con Rid, macar inqilabçısı Bela Kun, sosialist Klara Setkin, yazıçı Anri Barbüs və başqaları.
    Herbert Uells Bakıda qurultayın işində, 26 Bakı komissarının qalıqlarının şəhərin mərkəzində dəf olunması mərasimində, qurultaydan sonra Bakı küçələrində keçirilən nəhəng mitinqdə iştirak edir, bir çox tanınmış siyasi xadimlə görüşür.
    Londona dönəndən sonra Uells səfərinə aid təəssüratları "Rusiya zülmət içində" kitabında təsvir edir.

    Məmməd Əmin. Düzünü deyim ki, bu “yeni adam” ideyası mənə çatmır.
    İosif Stalin. Burada anlaşılmayan nə var ki? Biz yeni düşüncə sahibi olan bir nəsil yetişdirmək istəyirik.
    Məmməd Əmin. Bunun üçün köhnə nəslin kökünü kəsmək lazımdır?
    İosif Stalin. Xeyr. Köhnənin də yaxşı cəhətləri saxlanılmalıdır. Köhnələrin hamısını məhv etmək olmaz ki... Müəyyən mənada biz özümüz də bir az köhnəyik, yoldaş Rəsulzadə.
    Məmməd Əmin. Yeni ilə köhnə daim qoşa addımlayıb. Bu, tarixin qanunudur. Yeni köhnəni məhv etməli deyil. Səhv etmirəmsə, bu problem, yəni köhnə ilə yeninin mübarizəsi vaxtilə Hegel tərəfindən geniş işıqlandırılıb. Təəssüf ki, bizim məmləkət bu cür “yeni” və “yeniliklərdən” dolayı çox əziyyət çəkməkdədir.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, indi isə keçək əsas mətləbə... Millətlər Komissarlığı Şərqi öyrənmə işlərilə məşğul olacaq elmi bir cəmiyyət təşkilinə qərar vermişdir. Rusiyanın tanınmış şərqşünaslarından təşəkkül edəcək bu cəmiyyətdə sovetlərdəki millətlərin elm sahəsində nüfuz sahibi olan nümayəndələri də iştirak edəcək; siz bu cəmiyyətin sədrliyini öhdənizə götürməlisiz.
    Məmməd Əmin.Bu göstərilən diqqətə görə təşəkkür edirəm. Lakin mənim bir cəmiyyətə sədr olmaq fikrim yoxdur.
    İosif Stalin. Nə üçün?
    Məmməd Əmin. Hər şeydən əvvəl özümü hər kəsdən daha yaxşı tanıdığım üçün. Mən özümü ad və san sahibi məşhur alimlərin iştirak edəcəyləri mühüm bir elm müəssisənin sədri olacaq bir səlahiyyətdə görmürəm.
    İosif Stalin. Millətlər Komissarlığının baş katibi Braydo o vəzifədə sizi görür. Elə mən özüm də...
    Məhəmməd Əmin. Bu iş mənlik deyil.
    İosif Stalin. Lüzumsuz bir təvazökarlıqdır bu.
    Məmməd Əmin. Xeyr, söylədiyim bir həqiqətdir. Sizinki isə mübaliğəli bir iltifatdır.
    İosif Stalin. Hmmm... Yaxşı. Onda bir məsələdə sizin köməyinizə ehtiyac var...
    Məmməd Əmin. Buyurun...
    İosif Stalin. Əfqanıstan bir səfarət gəlir. Onları qarşılamaq üçün sovet hükuməti adından farsca xitab etmək lazımdır. Fars dilində isə Moskvada Sizdən yaxşı bilən yoxdur. Mən bu iş üçün yoldaş Çiçerinə Sizi tövsiyə etmişdir. Bu işi lütfən öhdənizə götürün.
    Məmməd Əmin. Təəssüflər olsun, edə bilmirəm.
    İosif Stalin. Yaxşı, bunun səbəbi nədir?
    Məmməd Əmin. Mən bunu edə bilmərəm, heç edə bilmərəm. Adi bir mütərcim vəziyyətinə düşmək istəmirəm.
    İosif Stalin. Şərqdən gələn müsafirləri Sovet hökuməti adından qarşılamaq bir şərəfdir. Bu fürsətdən niyə istifadə etmək istəmirsiniz?
    Məmməd Əmin. Mən Xarici İşlər Komissarlığının əfqan heyəti şərəfinə tərtib etdiyi bir ziyafət və ya qəbula rəsmən dəvət olunan müsafirlər arasında olsam və burada yoldaş Çiçerin mənə müsafirlərlə müzakirələrdə lütfən tərcümanlıq vəzifəsini qəbul etməyim üçün müraciət edərsə, o zaman bəlkə də bu işi icra edərdim. Amma adi tərcüməçi kimi iştirak etmək... Bu mənlik məsələ deyil.
    İosif Stalin. Yaxşı, onda ziyafətdə iştirak edərsiz. Orada da tərcüməçiyə ehtiyac duyulacaq...
    Məmməd Əmin. Yoldaş Koba, təəssüf ki, mən bunu da edə bilməyəcəm.
    İosif Stalin. Səbəb nədir?
    Məmməd Əmin. Səbəbini izah etməyə çalışaram...
    İosif Stalin. Maraqlıdır, yoldaş Rəsulzadə... Buyurun.
    Məhməd Əmin. Təşəvvür edək ki, yoldaş Çiçerinin bir qəzaya uğrayaraq mühacir və ya sürgünə göndərilmiş bir adam vəziyyətindədir. Bu vəziyyətdə o, adi bir mütərcimlik vəzifəsini özünə rəva görərdimi?
    İosif Stalin. Siz real vəziyyəti nəzərə almırsız.
    Məmməd Əmin. Mən öz vəziyyətimi izah etdim.
    İosif Stalin. Azərbaycanda bir az hökumət etdiniz. Fəqət çox dərin bir iziniz qalmışdır. Bu izlə hələ də mübarizədəyik. Təmsil etdiyiniz ideyanın təsirlərini tamamilə aradan qaldırmaq üçün daha uzun zaman və daha çox işləmək lazımdır. Xüsusilə ziyalılar millətçilik ruhu ilə aşılanmışdır. Sizcə, bu millətçilik təsirinin əsas amili nədir?
    Məmməd Əmin. Millətçilik bir insan birliyinin öz varlığını müdafiədən başqa bir şey deyildir. Fərdlərlə müdafieyi-nəfs təbii və qanuni olduğu kimi, milli kollektivin öz özəlliklərini müdafiəsi də təbii bir hadisədir.
    İosif Stalin. Yox, məsələ daha çox bəsitdir. Millətçilik deyilən hadisə yerli ziyalıların öz mənfəərlərini qısqanmaqdan başqa bir şey deyildir. Bu, zərərli bir şeydir.
    Məmməd Əmin. Əlbəttə, mən də bir çox ziyalıların demaqogik çıxışlarına yaxşı baxmıram... Amma öz millətini sevməkdə pis bir şey də görmürəm...
    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Rəsulzadə, siz Azərbaycanın birləşməsinə necə baxırsız? Sizi bilmirəm, amma biz bu məsələni, daha doğrusu bu birliyi ... istəmirik.
    Məmməd Əmin. Bu, sizin istəyinizdir.
    İosif Stalin. Bu, indiki dövrdə bolşeviklərin istəyidir.
    Məmməd Əmin. Amma xalqın istəyi başqadır.
    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Rəsulzadə, işləriniz necə gedir burada?
    Məmməd Əmin. Moskvada elə bir perspektivim yoxdur.
    İosif Stalin. Bəlkə Türkiyəyə gedəsiniz?
    Məmməd Əmin. Hmm... Bəli, artıq Türkiyə ilə tam anlaşmış vəziyyətdəsiniz... Mənim oraya getməyimə bir maneə yoxdur. İcazə versəniz bundan məmnuniyyətlə istifadə edərəm. Nə deyirsiniz, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. (Bığını buraraq gəzişir). Bu qərardan vaz keçin, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Qərar deyilən bir şey yoxdur, bu fikri indicə mənə əslində siz dediniz, Koba.
    İosif Stalin. Yox, deməmiş olum. (Gəzişir). Mən sadəcə sizin ilkin rəyinizi öyrənmək istədim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mərkəzdəkilər yeni qurulan bolşevik hökumətini daim türk təhlükəsi altında saxlamağa üstünlük verirdilər. Onlar belə bir fikir yayırdılar ki, birdən 1918-ci il təkrarlanar, türklər yenidən Bakıya gələr və biz Azərbaycan üzərində nəzarəti itirərik.

    Məmməd Əmin. Mən ilkin rəyimi sizə bildirdim.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, yəqin ki, Verniçenko haqda məlumatlısız. O, burada olarkən bolşevikləri daim tərif və təqdir edirdi. Çıxıb xaricə gedəndən sonra onun fikrini necə dəyişdiyi sizə məlumdur yəqin? Burada bizi təbliğ edənlər, gedəndən sonra bizə müharibə elan edirlər. Biz innən sonra belə işlərdə ehtiyatı əldən verə bilmərik. (Pauza). Bura baxın, Əmin bəy, Siz nə üçün Braydonun təklifini qəbul etməmisiniz?.. Şərqi tədqiq cəmiyyətinə niyə getmək istəməmisiz?
    Məmməd Əmin. O, elmi deyil, siyasi bir cəmiyyətdir, yoldaş Stalin. Üzvlərinin kommunist çoxluğuna sahib olması orada əsas şərtdir.
    İosif Stalin. Əsla, o maddə Sizə aid deyil, mürtəce rus professorlarının əleyhinə yönəlmiş bir maddədir.
    Məmməd Əmin. Mən indiki halda belə bir təklifi qəbul edə bilmərəm.
    İosif Stalin. Yaxşı.... Elə isə başqa bir təklif... Kamenevin idarəsində Rusiya inqilab hərəkatını tədqiq edən bir cəmiyyət vardır. Tədqiqlərini nəşr etmək üçün bu cəmiyyət bir jurnal da çıxarır. Siz bu jurnalın redaksiyasına girsəniz, şəxsən Sizin üçün də yaxşı olar. Sovetlərdəki türk elləri bölməsini öhdənizə götürər, redaksiya adından müxtəlif yerlərə tədqiqat səfərlərinə çıxarsınız. Bu surətlə dolayısilə müsavatçı fikirlərinizi yayar və yerlərdə özəklər də təsis edərsiniz.
    Məmməd Əmin. Mən özünə sadiq bir adamam. Nə özümü, nə də başqalarını aldatmaq istəyirəm. Zahirdə məsləki, xasiyyəti müəyyən olan bir təşkilata, lap eləolsun hansısa redaksiyaya daxil olub, batində başqa bir məqsəd güdmək əlimizdən gəlməz.
    İosif Stalin. Əcaib insansınız, yoldaş Rəsulzadə. İdealizm sizə mane olur. Aciz-aciz oturub durursunuz. Heç bir arzu, heç bir ehtiyac ərz etmirsiz.
    Amma Kremldə başqa söz-söhbətlər də dolaşır. Eşitməmisiz ki, bu söhbətləri?
    Məmməd Əmin. Söhbət hansı söhbətlərdən gedir, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Bayaq Sultan Qaliyevlə görüşdüm. O, mənə bir söhbət etdi...
    Məmməd Əmin. Bəlkə elə mənə dediyi söhbətdir?
    İosif Stalin. Qaliyev sizə nə demişdi?
    Məmməd Əmin. O, məndən soruşdu ki, doktor Nərimanovun işdən götürülüb, yerinə Sizin gətiriləcəyiniz haqda dolaşan fikir doğrudurmu?
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Bəs siz nə dediniz ona?
    Məmməd Əmin. Dedim ki, bu, boş söz-söhbətdir. Siz ağlınızı itirdinizmi? Bu şayiələrə necə olur qulaq asırsınız?.. Doktor Nərimanın yerinə bir müsavatçı olan Rəsulzadənin gətiriləcəyi heç ağlasığan mövzusu ola bilər?
    İosif Stalin. Doğrudan belə bir fikir sizə yaddır?
    Məmməd Əmin. Bu cür fikir heç mənim yuxuma da girə bilməz.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, bəzən adamın yuxusuna girməyənlər başına gəlir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mirsəid Heydərəliyeviç Sultan-Qaliyev 1892-ci ildə Ufa quberniyasında doğulub. Kazan tatar müəllimlik məktəbini bitirib. 1905-ci ildə Bakıya gəlib müəllim işləyib. 1917-ci ildə Ümumrusiya müsəlman qurultayında nümayəndə olub. Sultan-Qaliyev bir müddət Milli məsələlər komissarlığında müsəlmanlarla bağlı bölmədə çalışıb. 1920-1923-cü illərdə Rusiya Müsəlman Kommunist partiyasının banisi və rəhbəri olub. 1923-cü ildə bolşeviklər partiysınadan qovulub, 1928-ci ildə həbs olunub. 1934-cü ildə həbsdən azad olunub, Saratovda yaşayıb. 1937-ci ildə yenə həbs olunub, 1940-cı ildə Moskvada “millətçiliyə meyl etdiyinə görə” güllələnib. Sultan-Qaliyev mənimlə və Əmin bəylə hələ Bakıda ikən tanış idi. O, öz xalqını sevən bir millət mücahidi idi.

    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, yəqin ki, Siz Ənvər Paşanı da pis tanımırsız.
    Məmməd Əmin. Bəli, biz onunla tanışıq.
    İosif Stalin. İki-üç il öncə sizinkilər ona Bakıda az qala heykəl qoymağa hazırlaşırdılar... (Pauza). Səbəbi məlumdur. O, ermənilərin Bakıdan qovulmasında mühüm rol oynamışdı.
    Məmməd Əmin. Nə bizim türklərin, nə də Osmanlı türklərinin dinc erməni əhalisi ilə heç zaman davası olmayıb. O cümlədən, Ənvər Paşanın da... Bizim davamız hər iki xalqı müharibəyə sürəkləyən qüvəllərlədir.
    İosif Stalin. Siz o “qüvvənin” adını çəkməsəniz də, mən bilirəm kimi nəzərdə tutursunuz. Şübhəsiz ki, “urusları” deyirsiz...
    Məmməd Əmin. Bizim ruslarla da heç bir ədavətimiz yoxdur... Biz rus imperiyasının siyasətini pisləyirik.
    İosif Stalin. İndi o imperiya yoxdur.
    Məmməd Əmin. Əvəzində başqa bir imperiya qurulmaqdadır.
    İosif Stalin. Eləmi? (Pauza). Çar Rusiyası xalqlar həbsxanasına çevrilmişdi. Amma yeni Rusiya tezliklə xalqlar dostluğunun ən gözəl nümunəsi olacaq. (Pauza). Bayaq Ənvər Paşa haqda soruşdum. Səhv etmirəmsə, Siz onunla burada-Moskvada da görüşmüsüz.
    Məmməd Əmin. Bəli. Necə bəyəm?
    İosif Stalin. (Gülür). Elə mən özüm də onunla görüşmüşəm. İgidliyinə söz olmaz. Amma...
    Məmməd Əmin. O, hərbçidir. Siyasət adamı deyil.
    İosif Stalin. Doğrudur. Sanki bu adamın dünyada gedən proseslərdən xəbəri yoxdur.
    Məmməd Əmin. Ənvər Paşa son vaxtlar bolşeviklərlə daha yaxın münasibətdə idi ki...
    İosif Stalin. Bəli. “Münasibətdə idi”. O, özünü bizimlə müttəfiq kimi aparırdı... Amma şəxsən mən Ənvər Paşaya o qədər də etibar etmirəm. Niyəsini indi Sizə deyim. Əvvəla, bu adam Mustafa Kamala qarşı olub, onun devrilməsinə çalışıb. İkincisi də, o, Osmanlı dövründə belə, qiyamçı kimi tanınıb... Sonralar o, Kamalın qəzəbindən qorxub Almaniyaya qaçıb. Yəqin ki, bu fakt sizə də məlumdur.
    Məmməd Əmin. Bilirəm. Almaniyada olanda Türkiyənin hərbi tribunalı Ənvər Paşaya ölüm hökmü kəsmişdi.
    İosif Stalin. Elə həmin vaxtlar Ənvər Paşa Könisberqdə olan Karl Radeklə görüşüb. Radek də onu Trotskiyə təqdim edib.Trotski bu türk generalını bir xeyli təlimatlandırıb, öz tərəfinə çəkib. Mən belə hesab edirəm ki, onların hər ikisi-həm Trotski, həm də Ənvər Paşa reallıqdan uzaq adamlardır. Mustafa Kamal bu münasibətlə Vladimir İliçə məktub yazmışdı. O da Ənvər Paşanı macəraçı və avantürist general adlandırıb, bizimlə geniş əlaqələr qurmaq istədiyini bildirib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 18 dekabr 1920-ci il tarixdə Atatürk Leninə vurduğu teleqramda deyilirdi: “Mən arzu edilən məqsədə ancaq sıx əməkdaşlığımız sayəsində çatacağımıza möhkəm əmin olaraq, bizi bir-birimizə bağlayan dostluq əlaqələrinin gələcəkdə hər hansı şəkildə möhkəmlənməsini alqışlayıram, istər Şərqdə, istərsə bütün dünyada sizin yüksək təşəbbüsünüzlə Sovet Respublikası tərəfindən yeridilən uzaqgörücü siyasət üçün öz dərin minnətdarlığımı bidirirəm”.

    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, bəs Siz Ənvər Paşanı qəbul etməmiziz? Onunla görüşməmisiz?
    İosif Stalin. Görüşmüşəm. Söhbətimiz də olub. O, Türküstanda, Orta Asiyada bolşevik dövləti yaratmaq ideyasını dəstəkləyir.
    Məmməd Əmin. Ənvər Paşa öz millətini sevən adamdır.
    İosif Stalin. Amma Trotski elə başa düşüb ki, bu türk generalı gənc Sovet Rusiyasını da sevir. Bizim hərbi sistemlə bağlı olan siyasi xadimlər Ənvər Paşanı bir xeyli təlimatlandırıblar. Ənvər Paşaya deyiblər ki, İngilislər Orta Asiya türklərinin əli ilə Sovet Rusiyasına qarşı vuruşur. General İngilisləri sevmir. Gizlətmirəm, ingilisləri mən də xoşlamıram. O da almanları sevir, mən də... (Gülür). Amma bizim bu sevgimizin və antisevgimizin səbəbləri fərqlidir. Xülasə, bu romantik general Orta Asiyaya göndərilir. Di gəl ki, o, Buxarada yaradılmış Sovet hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi əvəzinə öz hakimiyyətini bərpa etməyə çalışır. Hətta, buna müvəffəq də olur. Yəqin ki, xəbəriniz var. Hazırda Ənvər Paşa Frunze və Budyonnunun süvari ordusuna qarşı vuruşur.
    Məmməd Əmin. Görünür, Ənvər Paşa bolşeviklərin orada törətdikləri qanunsuzluqları görəndən sonra bu yolu seçmək qərarına gəlib.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, müharibənin öz qanunları olur.
    Məmməd Əmin. Elə Ənvər Paşa da həmin qanunlarla hərəkət edir.
    İosif Stalin. O, şər qüvvələrlə birləşib.
    Məmməd Əmin. Bəzən şər özü xeyir kimi təqdim olunur.
    İosif Stalin. Biz kimin kim olduğunu çox düzgün bilirik. Dostu düşməndən seçə bilirik.
    Məmməd Əmin. Dünyada dost və ya düşmən xalqlar yoxdur. Sadəcə, ağılsız siyasətlər və dayaz siyasilər vardır.
    İosif Stalin. Hmm... Elə Ənvər Paşa da belə düşünür.
    Məmməd Əmin. Mən onun nə cür düşünməsi haqda bir söz deyə bilmərəm. Amma onu deyə bilərəm ki, Ənvər Paşa hansısa bir xalqı bütövlükdə düşmən elan edə bilməz. Uzaqbaşı o, hansısa bir ideyanı düşmən hesab edə bilər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İsmayıl Ənvər (Ənvər Paşa) 22 noyabr 1881-ci il tarixdə İstanbulda doğulub, 4 avqust 1922-ci il rarixdə Tacikistanda öldürülüb.
    Ənvər Paşa Türkiyədə İttihad və Tərəqqi cəmiyyətini quranlardan biri olmuşdur. 1913-cü ildə şevriliş yolu ilə hakimiyyətə gələnlərdən biri olmuşdur. 1914-cü ildə Almaniya ilə hərbi ittifaqın və Osmanlı dövlətinin 1-ci Dünya müharibəsinə sürəklənməsinin təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Müharibə illərində Hərbi nazir olmuşdur. 1914-cü ildə Sultan Əbdülməcidin nəvəsi (şahzadə Süleymanın qızı) Naciyə Sultanla evlənmiş, Osmanlı ailəsinin kürəkəni olmuşdur.
    Birinci Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra Qafqazda və Orta Asiyada yaşayan türk xalqlarının birləşməsi üçün mübarizə aparmışdır.

    İosif Stalin. Hər halda mən Ənvər Paşanım bolşevizmi qəbul etməsinə inanmıram...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ənvər Paşa heç də bolşeviklərin etimadını doğrultmadı. Paşanın Türküstan ordusuna qoşulub bolşeviklərə qarşı vuruşma xəbəri Moskvada bomba kimi partladı. Amma Paşa tezliklə Buxarada “Basmaçı” deyilən partizan hərəkatının komandanı oldu və bolşeviklərə qarşı vuruşmağa başladı. Ənvər Paşa 4 avqust 1922 Tacikistanda rus ordusu tərəfindən qətlə yetirildi...

    İosif Stalin. Bəzən şəxsiyyətləri baş verən hadisələrin dalğası önə atır...
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, Siz zahirən tərki-dünya, siyasətdən uzaq adam təsiri bağışlayırsız. Amma sizinlə qısa bir söhbətdən sonra məlum olur ki, bu, səhv fikirdir. Siz siyasətin ən qızğın nöqtəsində olan bir şəxssiz.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən belə deməzdim. İndi biz elə bir dövrdə yaşayırıq ki, siyasət bizim həyatımızın tərkib hissəsinə çevrilmişdir.
    İosif Stalin. Bəlkə də siz haqlısız. Amma mən bu cəhətin xeyirli, yaxud zərərli olması barədə bir söz deyə bilmərəm.
    Məmməd Əmin. Güman edirəm ki, hər zərərdə bir xeyir vardır.
    İosif Stalin. Qoy siz deyən olsun.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən arxivə getməliyəm. Yəqin ki, Sizin də vaxtınız məhduddur.
    İosif Stalin. Sizinlə görüşə hər zaman vaxt taparam. Yoldaş Rəsulzadə, qatarda olan söhbəti bir də yada salıram. Vəd etdiyiniz sənədləri gətirmək üçün ya Abbasqulunu, ya da əminiz oğlu Məmməd Əlini istənilən vaxt Bakıya ezam etmək olar.

    Telefon zəngi. Stalin dəstəyi götürür.

    İosif Stalin. (Dəstəkdə). Bəli, bəli... Buyurub gəlsin. (Məmməd Əminə). Gələn “Qocadır”...
    Məmməd Əmin. Doktor?
    İosif Stalin. Bəli, Nərimanovdur.
    Məmməd Əmin. Bəlkə mən gedim, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Niyə ki? Əksinə, öz köhnə məslək dostunuzla görüşərsiz. Olsun ki, artıq görüşmüsüz də...
    Məmməd Əmin. Necə deyərlər, epizodik görüşümüz olub.
    İosif Stalin. Hər görüşün bir cür təəssüratı olur...
    Nəriman Nərimanov daxil olur. Əl verib hər ikisi ilə görüşür.
    Nəriman Nərimanov. Salam. Xoş gördük. Şadam ki, bir yerdəsiz.
    Məmməd Əmin. Bir yerdə? (Gülür).
    İosif Stalin. Əslində düz deyirsiz, yoldaş Nərimanov. Bizim keçmiş inqilabçı dostumuz Məmməd Əmin Rəsulzadə bizim komissarlığın müvəkkilidir; o, həm də Şərq Dilləri İnstitutunun müəllimidir. Mən Rəsulzadəyə dəfələrlə daha sanballı vəzifələr təklif etmişəm, amma o, nədənsə tərəddüd edir. Rəsulzadənin əmisi oğlu Məmməd Əli və dostu Abbasqulu da bizim komissarlığın nəzdində çalışırlar.
    Nəriman Nərimanov. Çox maraqlıdır...
    İosif Stalin. Vaxtilə Sizinlə də bir komissiyada çalışmışıq.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, xatırlayıram.
    İosif Stalin. Cəmi üç il öncə...
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Orada çox qabiliyyətli insanlar vardı.
    İosif Stalin. Çox güman ki, onların bəzilərini hətta, yoldaş Rəsulzadə də əyani ya qiyabi şəkildə tanıyır. Məsələn, Sova-Stepankin. O, mənim yaxın dostumdur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin dostu Fyodor Avksentyeviç Sova-Stepnyakın sonrakı taleyindən heç kəs xəbər tutmadı. Ehtimal olunur ki, o, Stalinin göstərişi ilə öldürülmüşdür.

    İosif Stalin. Yaxud götürək İvan Kuliki. Yoldaş Nərimanov, o da sizin kimi yazıçıdır. Komissarlıqda hamı onun xətrini istəyirdi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İvan Yulianoviç Kulik ukrayna şairi və yazıçısı idi. 1937-ci ildə xalq düşməni kimi güllələndi. Onun arvadı, milliyyətcə alman olan Lüsiana Piontek də əri kimi repressiya olundu.

    İosif Stalin. Veltman da yetkin adamdır, alimdir, ziyalıdır. Bilirəm ki, yoldaş Rəsulzadə onu yaxşı tanıyır. Bir yerdə çalışırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mixail Lazareviç Veltman həm də Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun ilk rektoru olmuşdu. Məmməd Əmin bəylə də xoş ünsiyyəti vardı. Veltman sonrakı taleyi naməlumdur.

    İosif Stalin. Dimanşteyn də sədaqətli bolşevikdir. Savadlıdır, işgüzardır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Semyon Markoviç Dimanşteyn 38-ci ildə “trotskiçi” kimi güllələndi.

    İosif Stalin. Yaxud götürək Karklini. Şəxsən mənim çox rəğbət bəslədiyim adamdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Fris İvanoviç Karklin 1937-ci ildə “xalq düşmənləri ilə əlaqəsinə görə” maddəsi ilə güllələndi.

    İosif Stalin. Broydo partiyanın fədailərindən biridir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qriqori İsakoviç Broydo əvvəlcə beş il həbsdə yatdı, sonra on il sürgündə oldu.

    İosif Stalin. Sizin yerliniz Hüseynov da bizim komissarlığın tərkibində olan hörmətli bolşeviklərimizdən biridir. Yoldaş Nərimanov, Siz onu çox yaxşı tanıyırsız. Bildiyimə görə dostsunuz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mirzə Davud Bağır oğlu Hüseynov 38-ci ildə partiyadan qovulub güllələndi.

    İosif Stalin. Kamenski bizim hamımızın dostudur. Əsl inqilabçı kimi ağır sınaqlardan keçib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Abram Zaxaroviç Kamenski Trotskizmdə təqsirləndirilib 38-ci ildə gülllələndi.

    İosif Stalin. Manatov da faydalı kadrlardan biridir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şərif Əhmətzyanoviç Manatov başqırd inqilabçısı idi. Başqırdları Stalinin rəhbərlik etdiyi komissarlıqda təmsil edirdi. Şərqşünas, jurnalist, yazıçı idi. Təqiblərə məruz qaldı, partiyadan xaric edildi. 36-cı ildə ürəyi yatdı.

    İosif Stalin. Bax görürsüzmü, bizim təşkilatda necə görkəmli adamlar yetişib. Mən istərdim ki, yoldaş Rəsulzadə də həmin kadrlardan biri olsun. Biz ona lazımi köməklik göstərəcəyik. Bu xüsusda siz nə deyə bilərsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Rəsulzadə kifayət qədər ağıllı və yetkin adamdır. Seçim onun özünündür.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov bu günlərdə Lenin yoldaşın tövsiyəsi ilə Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri seçilib. Mən bu münasibətlə onu təbrik etmişəm. Hesab edirəm ki, o, xalqın taleyüklü məsələlərinin həllində əlindən gələni əsirgəməyəcək. Mərkəz də ona daim kömək edəcək.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, mən açıq deməliyəm. Mənə Mərkəzin köməyi lazım deyil. Əksinə, Mərkəz bizə mane olmasın, biz öz işimizin öhdəsindən özümüz gələcəyik.
    İosif Stalin. Siz nəyə əsaslanıb bu cür sərt bəyanat verirsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Bakıdakı fəaliyyətim dövrünə əsaslanıram...
    İosif Stalin. Hmmm... Aydındır. Sizdə yaxşı bir atalar sözü var: “İlan vuran ala çatıdan qorxar”...
    Məmməd Əmin. İlanla bağlı başqa bir məsəl də var: “İlan ulduz görməyincə olməz”.
    İosif Stalin. Hə, indi gəl anla görək, “ulduz” hansı tərəfdir, “ilan” hansı tərəf? Hər halda biz birinci tərəf olarıq...
    Gülüşürlər.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, işləriniz nə yerdədir?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, işlər elə də yaxşı deyil.
    İosif Stalin. Bilirəm, sizi ən çox narahat edən qonşularla olan ixtilaflardır...
    Nəriman Nərimanov. Qonşu deyəndə ki... Bizim işlərimizə indiyəcən ən çox erməni millətçiləri mane olub...
    İosif Stalin. (Mənalı tərzdə). Elə burada da millətçilər az deyildir...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, onların bir çoxu Kremldə də kök salıb...
    İosif Stalin. Bax, eşidirsiz, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Bəli... Mən də belə hesab edirəm ki, şovinistlər burada da az deyildir...
    İosif Stalin. Görün iş nə yerı çatıb ki, Lenin yoldaş məni də velikorus şovinizminin nümayəndəsi kimi tənqid atəşinə tutub...
    Nəriman Nərimanov. Lenin yoldaşın dediklərində həqiqət çoxdur...
    İosif Stalin. Əlbəttə, mənim Lenin yoldaşa bir etirazım yoxdur. Amma bir müdrik adam kimi sizin də bu məsələyə münasibətinizi bilmək istərdim... Doğrudanmı mən velikorus şovinizmini təmsil və ya təqdir edirəm?..
    Nəriman Nərimanov. Lenin yoldaş haqlıdır o mənada ki, həqiqətən bir çox hallarda Rusiyada yaşayan kiçik xalqların nümayəndələri, hətta bəzən üzdə olan nümayəndələri ruslardan daha çox rus olmaq istəyirlər.
    İosif Stalin. Yəni Roma Papasından daha çox katolik...
    Nəriman Nərimanov. Bəli... Elədir. Yoldaş Stalin, zənnimcə, konkret məsələyə keçmək daha yaxşı olardı.
    İosif Stalin. Mən də belə hesab edirəm. Buyurun...
    Nəriman Nərimanov. Bizim qonşularımız hər vəchlə əldə etməyə çalışdığımız sülhə zərbə vurmaq istəyirlər...
    İosif Stalin. Söhbət ermənilərdən gedir.
    Nəriman Nərimanov. Erməni xalqı zəhmətkeş bir xalqdır. Onları daşnaklar başqa yola təhrik edirlər... Bir yandan bizə, o biri tərəfdən Türkiyəyə savaş açmaq istəyirlər.
    İosif Stalin. Bilirəm... Hamımıza məlumdur ki, iyiriminci ilin sentyabdında başlanan Türkiyə-Ermənistan müharibəsi həmin ilin noyabrında daşnakların tam məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Yəni bu müharibədə ermənilər türklərə uduzdular.
    Məmməd Əmin. Ermənilərin Türkiyəyə ərazi iddiasında bulunması ilk dəfə deyil ki... Əslində ermənilər iki Ermənistan yaratmaq iddiasındadır- Qafqaz Ermənistanı və Türkiyə ermənistanı. Doğrudanmı Sizin bundan xəbəriniz yoxdur?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, doğrudanmı siz elə hesab edirsiz ki, mən bu məsələdən xəbərsizəm?
    İosif Stalin. Biz onların niyyətinə bələdik.
    Məhəmməd Əmin. Bəs onda nəyi və kimi gözləyirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Mən Leninə yazdığım məktublarda, onunla görüşlərimdə dəfələrlə bu məsələyə toxunmuşam.
    İosif Stalin. Mənsə belə düşünürəm ki, hər şeyin öz zamanı var...
    Nəriman Nərimanov. Biz belə hesab etmirik ki, iki qonşu xalq arasındakı ədavət əbədidir.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, tamamilə haqlısız... Bir də ki, biz millətçi yox, beynəlmiləl bir ölkə qururuq.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, icazə verin mən bu söhbətə bir az müdaxilə edim.
    İosif Stalin. Buyurun, yoldaş Rəsulzadə... Siz özünüz təcrübəli bir siyasətçi və dövlət xadimisiz.
    Məmməd Əmin. Mənim deyəcəyim budur: yaxşı olmazmı ki, hər millətin dövləti öz ərazisi daxilində qurulsun?
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, bununla siz nə demək istəyirsiz?
    Məmməd Əmin. Mən bizim ərazimizin bir hissəsinin əsassız olaraq ermənilərə verilməsini qəbul edə bilmirəm...
    İosif Stalin. Əgər Zəngəzur torpaqlarını deyirsinizsə, bəli, biz bu məsələdə müəyyən güzəştlər etməli olduq. Yoldaş Orconikidze ilə mənim təklifim qəbul edildi.
    Məmməd Əmin. Səbəb nədir?
    Nəriman Nərimanov. Səbəb Ermənistanı öz tərəfimizə çəkmək... Bu məsələlər həm də sovetləşmə ilə bağlıdır.
    Məmməd Əmin. Amma mən səbəbi başqa yerdə görürəm. Zəngəzuru ermənilərə verməkdə məqsəd, türklərin gələcəkdə Bakıya ola biləcək yürüşünün qarşısını almaqdan, Azərbaycanla Türkiyə arasındakı əlaqəni kəsməkdən ibarətdir.
    İosif Stalin. Yox, biz daha mühüm strateji məsələrə görə bu cür qərar qəbul etmişik.
    Məmməd Əmin. Axı bu düzgün qərar deyil. Hamımız yaxşı bilirik ki, Dərələyəz deyilən mahalda bir nəfər də olsun erməni yaşamır. Bunu kim bilməsə də yoldaş Nərimanov əla bilir.
    Nəriman Nərimanov. O vaxt biz əlimizdən gələni əsirgəmədik...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Hələ Cümhuriyyət dönəmində – 1919-cu ilin dekabrında Azərbaycan parlamentinə teleqramlar daxil olurdu ki, Zəngəzur əldən getməkdədir. Yəni erməni-daşnak qüvvələri Azərbaycan Cümhuriyyəti ilə bağlanmış 23 noyabr 1919-cu il sazişini pozmuş, Zəngəzur əhalisini qətliam etmişlər. Ona görə də, 1920-ci ilin bütün yay və payızı da daxil, Leqran, Orconikidze, Çiçerin və Nərimanov arasında Azərbaycan ərazilərinin müqəddəratıyla bağlı teleqraflaşma gedirdi. O zaman Nərimanov birmənalı şəkildə deyirdi ki, Naxçıvan, Qarabağ, Zəngəzur, Şərur- Dərələyəz, Ordubad Azərbaycanın ayrılmaz hissələridir. Hətta Çiçerin Orconikidzeyə yazır ki, Müsavat hökuməti Şərur-Dərələyəzi az qala Azərbaycanın ərazisi saymır, amma Nərimanov həmin torpaqları öz torpaqları hesab edir.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov ərazilərlə bağlı öz sözünüzü hamımızdan əvvəl demisiz və deyilənlərin də çoxu də nəzərə alınıb.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, əgər Siz indi Qarabağla bağlı mənim adımdan vurulan teleqramı nəzərdə tutursuzsa oradakı fikirlər təhrif olunmuşdu.
    İosif Stalin. Axı Siz, yoldaş Nərimanov, sovet Ermənistanını təbrik edərkən Azərbaycanın öz torpaq iddialarından əl çəkdiyini demişdiniz.
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, o təbrikdə bəzi şeylər təhrif olunmuşdu. İkincisi də, iki il öncə şərait başqa cür idi...
    İosif Stalin. Siz niyə unudursuz ki, ermənilər Naxçıvanı da öz əraziləri hesab edir. Bəlkə Naxçıvanda da heç bir erməni yaşamır, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Bunu bütün dünya bilir ki, Naxçıvan qədim Azərbaycan torpağıdır. Üstəlik, Borçalı, Dərbənd, Göyçə tarixən bizim ərazilərimiz olub. Amma nəyə görəsə Sovet hökuməti gələndən sonra bu ərazilərin bir çoxu mübahisə obyektinə çevrilib.
    İosif Stalin. Biz ötən ilin Moskva və Qars müqaviləsində bu məsələ haqda son qərarımızı verdik: Naxçıvan əbədi olaraq Azərbaycan ərazisidir.
    Nəriman Nərimanov. Açıq danışmaq lazımdır: ermənilər bütün qonşu xalqlara qarşı torpaq iddiası ilə çıxış edir. Onların Dağlıq Qarabağa köçdükləri vaxtdan heç yüz il keçməyib, amma bu gün Qarabağ tələbi irəli sürürlər.
    İosif Stalin. Biz ötən ilin iyul ayında Qafqaz Bürosunun Tiflisdə keçirilən plenumundə Dağlıq Qarabağ məsələsini ciddi şəkildə təhlil etdik. Yoldaşların çoxu həmin ərazinin Ermənistana verilməsini tələb etsələr də nəticə Azərbaycanın xeyrinə oldu. Bu məsələdə yoldaş Nərimanov, siz çox sərt bəyanatla çıxış etdiniz. Amma...
    Nəriman Nərimanov. Amma heç də bütün məsələlrdə Mərkəz bizim arxamızda durmur.
    Məmməd Əmin. “Mərkəz” və ya “bir əl” məfhumu sonra istər-istəməz mərkəzdənqaçmaya aparıb çıxarır... Tarixin təcrübəsindən nəticə çıxarmaq lazımdır.
    İosif Stalin. Rus xalqı bütün digər kiçik və böyük xalqların azad yaşamasının mühüm qarantıdır. Bu barədə, yoldaş Nərimanov, sizin də obrazlı ifadəniz var...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən yenə də o fikirdəyəm ki, xalqımızın xoşbəxtliyi Rusiya ilə, Mərkəzlə bağlıdır.
    İosif Stalin. Özü də təkcə Azərbaycanın yox...
    Məmməd Əmin. Gəlin etiraf edək ki, bir çox bədbəxtliklərin kökü məhz mərkəzləşmə ilə bağılıdır...
    İosif Stalin. Lap olsun siz deyən kimi... Amma baxır hansı mənda? Bəli, mən də belə düşünürəm ki, Rusiyanın düşməni olan millətləri faciələr gözləyir. Bu, həmişə belə olub, bu gün belədir, sabah da bu cür davam edəcək...
    Məmməd Əmin. Siz Rusiyanın mənafeyi haqda rusdan betər danışırsız, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Bəyəm hansısa millətə aid olmaq üçün onun familiyasını daşımaq lazımdır? Düzdür, hamı bilir ki, mən gürcü ailəsində doğulmuşam. Amma mən təpədən-dırnağacan özümü həm qafqazlı, həm də rus hesab edirəm. Heç əslində məsələ hansı xalqa və ya millətə mənsub olmaqda da deyil. Əsas məsələ budur ki, mən bolşevikəm. Mən Lenin ideyalarına sadiqəm. Mən hər cür milli ayrılığın düşməniyəm. Bəs siz necə, yoldaş Nərimanov? Siz özünüzü hansı millətin nümayəndəsi hesab edirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Təbii ki, mən türkəm.
    İosif Stalin. Mən bunu bilirəm. Yoldaş Rəsulzadə də türkdür. Söhbət ondan gedir ki, bolşevikin milli mənsubiyyəti onun bu və ya digər məsələyə münasibətini dəyişirmi?
    Nəriman Nərimanov. O asılıdır, konkret olaraq söhbətin hansı məsələyə münasibətdən...
    İosif Stalin. İndiki halda söhbət bolşeviklərdən gedir. Mən belə hesab edirəm ki, bolşevik üçün siyasi əqidə hər şeydən yüksək olmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən əqidəyə sadiqliyi xoşlayıram. Amma elə də ola bilər ki, biri kommunist deyil, fəqət çox vicdanlı adamdır.
    İosif Stalin. Vicdanın bu məsələyə nə dəxli, yoldaş Nərimanov?
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, sizin fikriniz mənə aydındır. Demək istəyirsiniz ki, əqidə hər şeydən üstündür. Hətta vicdandan da...
    İosif Stalin. Əslində, mən belə demək istəmirdim. Madam ki, siz deyilən fikri bu cür səciyyə edirsiz, mənim etirazım yoxdur.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, əqidə, məslək, vicdan ... kimi cəhətlər hər bir normal insanda dini və milli mənsubiyyətdən asılı olmayaraq mövcud ola bilər.
    İosif Stalin. Axı dinin bu məsələyə nə dəxli? Bolşevik hara din hara?
    Nəriman Nərimanov. İnsanların dini hissləri ilə oynamaq olmaz, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Bəlkə kilsəyə və ya məscidə gedib mənasız moizələrə qulaq asmalıyıq?
    Nəriman Nərimanov. Biz cəhaləti və nadanlığı məhv etməliyik, dini yox.
    İosif Stalin. Siz niyə unudursuz ki, cəhalətin mənbəyi elə din özüdür.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Nərimanov özü də daim cəhalətə, nadanlığa qarşı mübarizə edib.
    İosif Stalin.O mübarizə necə olub?
    Məmməd Əmin. Kitablarla olub... Doktorun “Nadanlıq” pyesi və “Pir” povesti bu cür halların tənqidinə həsr olunub.
    İosif Stalin. Əlbəttə, bu, təqdir olunur. Amma dinə qarşı mübarizəni təkcə əsərlərlə aparmaq bir az sadəlövhlükdür. Biz bu mübarizəni başqa şəkildə aparacağıq. Mən Nərimanovun bir zamanlar təhsil aldığı şəhərdə, yəni Qoridə doğulub böyümüşəm. Orada dini seminariyada təhsil almışam. Dinin necə iyrənc şey olduğunu da hamınızdan yaxşı bilirəm. Siz mənə din haqda moizə oxumaq istəyirsiz?
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, səhv etmirəmsə, sizin ananız sağdır...
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, səhv etmirəmsə, Sizin də ananız ötən iləcən sağ idi.
    Məmməd Əmin. Bəli, mənim anam da sağdır, atam da...
    İosif Stalin. Nəyə görə bunu soruşursuz?
    Məmməd Əmin. Axı sizin ananız da dindardır... Elə mənim ata-anam da...
    İosif Stalin. Bəli, mənim anam Yekaterina Georgiyevna Geladze sağdır... Mən ona Кеке deyirəm. Anam mənim keşiş olmağımı istəyirdi. O, indi də ibadətlə məşğuldur. Bəli, mən vaxtilə sizin atanız Ələkbər kişinin məscidindəki minbərdə gizlənmişəm. Bunu dana bilmərəm. Bütün bu söhbətlər nə üçündür?
    Məmməd Əmin. Dediyim odur ki, dindar olduqlarına görə biz öz valideynlərimizdən imtina etməli, yaxud onları öldürməliyik?
    İosif Stalin. Biz öz dindar ata-anamızdan yox, dini təbliğ edən ocaqlardan imtina etməliyik. Biz dini fanatizmi və onu yayanları öldürməliyik. Elə deyilmi, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Biz dindarları məhv etməli deyilik, yoldaş Koba. Onları öz tərəfimizə çəkməliyik.
    İosif Stalin. Arxayın olun, bolşeviklərin müsəlmanlarla heç bir mübarizəsi olmayıb və ola bilməz də. (Gülür). Bizim mübarizəmiz fanatik pravoslavladır. Din dövlətdən ayrı olmalıdır. Çarın yanında özünə isti yuva qurub min bir oyundan çıxan dələduz Rasputinlər bizə lazım deyil. Bizə nə allah lazımdır, nə də peyğənbər. Əgər Allah varsa o dahi Marks, əgər peyğənbər varsa o da Lenin yoldaşdır. Olsun ki, bu müqayisə yerinə düşmür. Mən başqa bənzətmə də deyə bilərəm: Lenin yoldaş yeni quruluşun memarı, biz- o cümlədən mən özüm, olsa-olsa bu işdə iş icraçısı, fəhlə, suvaqçı, bənna ola bilərik.
    Məmməd Əmin. Bu, daha çox bir dinin başqası ilə əvəz olunmasına bənzəmir ki?..
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, Vladimir İliç onun peyğəmbərlə müqayisə edilməsinə necə baxardı?
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bəs biz bolşeviklər Sizin Bakıda işlədiyiniz dövrdə tez-tez məscidlərə getməyinizə, din xadimlərini qəbul etməyinizə necə baxmalıyıq?
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm din xadimləri bu cəmiyyətdən qovulmalıdır?
    İosif Stalin. Əgər mənim fikrimi soruşursuzsa deyim: onların kökü kəsilməlidir.
    Məmməd Əmin. Bu, çox sərt ittiham olmadımı?
    İosif Stalin. Bolşeviklər öz başladıqları missiyanı sona çatdırmalıdırlar. (Pauza). Biz heç bir liberal dəyəri qəbul edə bilmərik. Elə bilirsiz, eşitməmişik: bu gün “nərimanovçuluq” deyilən bir ideya intişar etməkdədir. Biz dinlə kommunizmi, millətçiliklə beynəlmiləlçiliyi bir yerdə təsəvvür etmirik.
    Məmməd Əmin. Hər bir ideya öz məcrasıyla axıb getməlidir.
    İosif Stalin. Bizim bir ideya və ideologiyamız var: leninizm. Ta nərimanovçuluğa nə ehtiyac?
    Nəriman Nərimanov. Mən öz adımla hansısa bir ideyanın yaranmasının əleyhinəyəm. Amma onu da yaxşı bilirəm ki, bu gün mənim əleyhimə güclü və gizli bir təbliğat gedir. Mən isə bu yeni qurduğumuz cəmiyyət üçün əlimdən gələn heç nəyi əsirgəmirəm...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həmin dövrdə Mövsüm Qədirli Nərimanova yazırdı ki, Azərbaycanda sizin adınızı çəkmək belə qadağandır.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, gəlin açıq danışaq, öyünməli elə bir iş yoxdur. Sizin rəhbərliyiniz dövründə Azərbaycanda neft istehsalı ən aşağı səviyəyə enib. Baxın, 1920-ci ilin sonuna olan məlumat: Bakıda cəmisi 176,6 milyon pud neft çıxarılıb. Bu, nəinki 1913-cü il, hətta, 1888-ci il səviyyəsindən də aşağı göstəricidir. Budur bizim nailiyyət?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, neft istehsalı aşağı düşüb. Bunun da təqsiri Mərkəzdədir.
    İosif Stalin. Mərkəzdə? Siz niyə bu cür düşünürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Mərkəzdə. Əvvələ, mütəxəssislərin çoxu xaricə getməyə məcbur oldu... İkincisi də neftçilərin, adi fəhlələrin bir qismi isə muzdlarının az olmağı səbəbindən işə çıxmır.
    İosif Stalin. Bu, bizə qarşı bir təxribatdır....
    Nəriman Nərimanov. Bundan başqa biz öz neftimizi xaricə özümüz çıxarmalıyıq... Bu barədə Lenin yoldaşa da demişəm.
    İosif Stalin. Xaric deyərkən yəqin ki, Siz Türkiyəni nəzərdə tutursuz... Onsuz da türklərə kifayət qədəm yardım olundu...
    Nəriman Nərimanov. Mən anlamıram, niyə “türk” sözünü eşidəndə Mərkəzdəkilərin bir çoxunun başına sanki qaynar su ələnir?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov məktublarının birində yazırdı ki, mən təkidlə deyirəm: məhz türklərlə ittifaq bütün müsəlman Şərqini bizə verər və bunun sayəsində fərsiz Şərq siyasətimiz nəticəsində yaranmış ümumi narazılıq aradan qalxar. Elə bu yolla da biz fitnəkarlıq silahının İngiltərənin əlindən almış olarıq.

    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən hər ikinizdən soruşmaq istəyirəm: doğrudanmı Azərbaycan müstəqildir?
    İosif Stalin. Bilmirəm siz müstəqillik deyəndə nəyi nəzərdə tutursuz, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Müstəqilliyin atributlarından biri də müstəqil siyasət yürütməkdir. Bu gün Azərbaycan hüquqsuz bir təhkimçi vəziyyətindədir.
    İosif Stalin. Məsələni bunca qəlizləşdirmək lazım deyil... (Pauza). Yoldaş Rəsulzadə, Siz əslən bakılısız. Öz şəhərinizə və onun ətrafın yaxşı bələdsiz...
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin Bakını və Bakıətrafını Nərimanovla Siz də pis tanımırsız.
    İosif Stalin. Elədir. Orada tez-tez vulkanlar püskürür. Heç onları müçahidə etmisizmi?
    Məmməd Əmin. Bəli.
    İosif Stalin. Bilirsizmi nədən yaranır o vulkanlar?
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Vulkan sözü qədim romalıların od Allahı Vulhanın adından götürülüb? Vulkanın özü isə...
    Məmməd Əmin. Vulkanın özü isə yerin daxilində baş verən geoloji dəyişiklik nəticəsində əmələ gəlir. Nəticədə yerin təkindən yerin üstünə lava, alov, qaz püskürür.
    İosif Stalin. Doğrudur. Səhv etmirəmsə, iki cür vulkan olur, birisi yatmış, digəri oyanmış vulkan. Biz indi həmin oyanmış vulkanın yanında, bəlkə də üstündəyik... Biz cənnəti xatırladan yeni bir cəmiyyət qurmalıyıq o püskürən vulkanın üstündə.
    Məmməd Əmin. Vulkanın üstündə qurulan taxt-tacın, sarayın ömrü nə qədər ola bilər, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Mən bunu bir məsəl kimi çəkdim.
    Məmməd Əmin. Elə mən də bir məsəl kimi deyirəm ki, vulkan üstündə tikilən ən möhkəm qəsri, ən etibarlı sarayı belə daim təhlükə təqib edəcək.
    İosif Stalin. Siz də unutmayın ki, Rusiya bolşeviklərinin qurduğu sarayın özülü poladdan, divarları qranitdən olacaq.
    Məmməd Əmin. Yoldaşlar, gəlin özümüzü aldatmayaq. Çar Rusiyası ilə bolşevik Rusiyası arasında heç bir fərq yoxdu. Sadəcə olaraq birinin zəncirlərinin rəngi ağ, o birisinin isə zəncirlərinin rəngi qırmızıdır.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, siz də Əmin bəy kimi düşünürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Təbii ki, mən elə düşünmürəm... Ən azından o cür düşünsəydim tutduğum yolu, yəni inqilab yolunu seçməzdim. Amma desəm ki, qurduğumuz cəmiyyətdə hər şey məni qane edir, onda bu bir riyakarlıq olardı.
    İosif Stalin. Əvvəla, bu cəmiyyət hələ qurulmayıb, qurulmaqdadır. İkincisi isə, bir çox şeylər şəxsən mənim özümü də qane etmir...
    Nəriman Nərimanov. Qane etmək üçün düzgün bünövrə olmalıdır. Bünövrə əyri olanda hər şey əyilə-əyilə gedəcək... Mən Bakı fəaliyyətimdə çox belə əyriliklərin şahidi oldum.
    İosif Stalin. Mən anlamıram, Siz niyə bu qədər narazısız? Yoldaş Nərimanov, qoy Əmin bəy də eşitsin. Məhz Sizin tələbləriniz əsasında Bakı Azərbaycanın paytaxtı oldu.
    Məmməd Əmin. Onsuz da bolşeviklər gələnəcən biz Bakını paytaxt elan etmişdik.
    İosif Stalin. Elədir. Amma siz gedəndən sonra artıq şərtləri biz diktə edirdik. Zaqatala və Qarabağ da sizin Leninlə əlaqələrinizin sayəsində Azərbaycana tabe etdirildi.
    Məmməd Əmin. Qarabağın tarixi Azərbaycan torpağı olduğu kimə məlum deyil?.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, təəssüf ki, korun belə gördüyü bu mənzərəni çoxları görmək istəmirdi.
    İosif Stalin. Xahiş edirəm, öz həmkarlarınızı təhqir etməyin. Biz bu məsələni kollegial, demokratik əsada həll etmək üçün səsverməyə çıxartdıq. Nəticəsi nə oldu?
    Nəriman Nərimanov. Nəticəsi o oldu ki, bizə qarşı olanların maskası yırtıldı...
    İosif Stalin. Fakt budur ki, yoldaş Orcenikidze də daxil olmaqla açıq səsvermədə Qarabağ Ermənistan ərazisi kimi tanındı. Səhv etmirəmsə, bu hadisə bir neçə ay öncə, 21-ci il iyun ayının 3-də baş verdi.
    Nəriman Nərimanov. Bu, əsassız qərar idi... Məhz buna görə də bir gün sonra həmin nəticə haqlı olaraq ləqv edildi...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bu qərar ona görə ləğv olundu ki, siz iclasdan çıxan kimi Lenin yoldaşın yanına getmisiz...
    Nəriman Nərimanov. Beıə çıxır ki, Vladimir İliç ya əsassız qərarı müdafiə edib...
    Məmməd Əmin. ... ya da təzyiq göstərib.
    İosif Stalin. Xeyr, nə elə olub, nə də belə... Sadəcə, Lenin yoldaş reallıqdan çıxış edərək real qərar çıxarılmasının tərəfdarı olub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin həyat yoldaşı Nadejda Alliluyeva Leninin katibliyində işləyirdi. O, hər gün Komissarlar Soveti Sədrinin yanına gələnləri görür, lazım olan hallarda bu barədə öz ərinə məlumat verirdi. Nərimanovun həmin gün Leninin yanına gəlməsini də Stalinə məhz Alliluyeva çatdırmışdı.

    Nəriman Nərimanov. Və bundan sonra, məhz elə həmin gün Siz Lenin yoldaşın yanına gedərək verilən qərarın qüvvədə saxlanılmasını ruca etmisiz.
    İosif Stalin. Xeyr, sizə səhv məlumat veriblər. Mən təkrar səsvermənin keçirilməsini xahiş etmişəm...
    Məmməd Əmin. Köhnə dostlar, inciməyin, mən görürəm ki, Azərbaycan coğrafiyası üzərində müdhiş bir oyun gedir. Belə olmaz, Koba! Belə olmaz, Nəriman bəy! Bu nə oyundur mənim millətimin başına açılır.
    İosif Stalin. Əmin bəy, nəticədə hər şey xalqın və millətin xeyrinə olacaq. Siz buna öz adınız kimi əmin ola bilərsiz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Elə isə hələlik. İcazə versəniz mən gedərdim.
    İosif Stalin. Buyurun, Əmin bəy. Bu yaxınlarda yenə görüşərik.
    Nəriman Nərimanov. Hələlik, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Xudahafiz.

    Məmməd Əmin onlarla görüşüb gedir.
    Kreml saatının səsi eşidilir.

    İosif Stalin. Doğrusu, mən Rəsulzadənin bu qədər çılğın olduğunu bimirdim.
    Nəriman Nərimanov. Əsəbiləşməyə bəlkə də onun haqqı var.
    İosif Stalin. Qurduğu hökumət iflasa uğradığı üçünmü?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, sizə tam açıq deyəcəm: mən Bakıda olarkən vətəndaşlar tez-tez məndən soruşurdular ki, bu hökümətin Müsavat hökumətindən bir üstünlüyü varmı və varsa o nədir?
    İosif Stalin. Maraqlıdır, bəs siz onlara necə cavab verirdiniz?..
    Nəriman Nərimanov. Mən onlara demək olar ki, cavab vermirdim.
    İosif Stalin. Susurdunuz?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, susmurdum. Mən onlara gələcək haqqında şirin vədlər verirdim.
    İosif Stalin. Hə, bax bu başqa məsələ. Bəyəm öz dediklərinizə özünüz inanmırdız?
    Nəriman Nərimanov. İnanıb-inanmamaq məsələnin başqa bir tərəfidir. Fakt budur ki, adamlar kasıblıqdan əziyyət çəkirlər.
    İosif Stalin. Bunlar keçici, müvəqqəti çətinliklərdir...
    Nəriman Nərimanov. Adamlar deyir ki, qorxuruq bu müvəqqəti çətinliklər daimi olsun.
    İosif Stalin. Yaxşı, bəs Siz bu çətinliklərdən çıxış yolunu nədə görürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Mən belə hesab edirəm ki, kadrlarla düzgün iş aparılmalıdır.
    İosif Stalin. Mən elə o cür düşünürəm. Bəli, hər şeyi kadrlar həll edir.
    Nəriman Nərimanov. Amma bizim kadrların çoxu demaqogiya ilə məşğul olur. Hətta, aralarında şayiə gəzdirənlər də az deyildir. Mənimlə bağlı “yuxarıya” çoxlu yalan məlumatlar aparırlar. Elə mənim özümə də...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, hər halda mən heç zaman Sizin şəxsiyyətinizə zərrə qədər də toxunmağa cəhd etməmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Koba, mən dekorasiya deyiləm... İndiyəcən olmamışam və bundan sonra da olmayacağam...
    İosif Stalin. Sizə səhv məlumatlar çatdırırlar, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Serqo və ona züy tutan Mirzə Davud Hüseynovla Əliheydər Qarayev istəyirlər ki, Azərbaycan müstəqil Respublika omasın, birdəfəlik Rusiyanın tərkibində ərisin... Mikoyan da onlara dil verir. Bəs onda müstəqillik, azadlıq uğdunda mübarizə nəyə lazım idi?
    İosif Stalin. Axı Anastas sizin Azərbaycanda hakimiyyətə gətirilmənizi çox istəyirdi.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Mikoyan çox istəyirdi ki, mən hakimiyyətdə olum. Amma o, bunu öz şəxsi mənsəbi üçün arzü edib. O, hər yerdə deyir ki, biz Nərimanovu bu posta ona görə gətirdik ki, öz bildiyimizi, öz istədiyimizi edək.
    İosif Stalin. Mikoyanın istəyi nədir?
    Nəriman Nərimanov. O, hər yerə öz adamlarını yerləşdirmək istəyir. O, milli ayrı-seçkilik yayır və üstəlik məni də millətçilikdə suçlayır. Mənim yazdığım “Bahadır və Sona” əsəri erməni-azərbaycanlı münasibətləri haqda beynəlmiləl bir əsərdir. Bu əsər yazılıb geniş şöhrət tapan vaxt Mikoyan hələ daşnak idi. O, sonralar bolşeviklərə qoşulub. Onda bu necə olur ki, daşnak-millətçi Anastas olur beynəlmiləlçi, beynəlmiləlçi Nəriman isə olur millətçi?
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, unutmayın ki, Sizin Moskvada işləməyinizi Vladimir İliçdən şəxsən mən özüm xahiş etmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Mən Lenin yoldaşla görüşdüm. O, bu dəvətin kim tərəfindən irəli sürüldüyü barədə mənə bir şey demədi.
    İosif Stalin. Əslində bu məsələnin elə bir prinsipal əhəmiyyəti də yoxdur. Çünki Vladimir İliç onsuz da Sizi kifayət qədər yaxşı tanıyır.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, mən Azərbaycanı, Bakını tərk etmək istəmirdim.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, özünüz də çox yaxşı bilirsiz ki, artıq Bakıda qalmağınız az qala mümkün deyildir.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, Siz nə üçün, hansı əsasla belə düşünürsüz?
    İosif Stalin. Mən bu sözləri faktlara söykənərək deyirəm. Azərbaycan fəhlə və kəndlilərindən aldığımız məktublarda sizin fəaliyyətiniz kəskin tənqid olunur.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm hər yazılan məktub fakt və ya dəlil hesab olunmalıdır? O məktublarda məni nədə suçlayırlar?
    İosif Stalin. Liberallıqda... Başqa sözlə, hədsiz yumşaqlıqda. Sizin hamıya ürəyiniz yanır. Siz heç kəsin ifşa olunmasını, cəzalandırılmasını istəmirsiz. Bolşevik bu cür ürəyiyumşaq ola bilməz, yoldaş Nərimanov..
    Nəriman Nərimanov. Mən həmişə günahsız adamların cəza almasına qarşı çıxmışam. Və bunu gizlətmirəm də, yoldaş Stalin...
    İosif Stalin. Elə fəhlə yoldaşlar da bu məsələdən şikayətlənirlər.
    Nəriman Nərimanov. Kimlərdir o “fəhlə yoldaşlar”, yoldaş Koba? Bəlkə konkret adlar deyəsiz...
    İosif Stalin. Onlar adi insanlardır. Heç birinin yüksək vəzifəsi yoxdur. Biri neftçidir, biri dülgər, biri tornaçı...
    Nəriman Nərimanov. Onlar nə tələb edirlər, İosif Vissarianoviç?
    İosif Stalin. Onlar yoldaş Nərimanovun bolşeviklər partiyasının sıralarından çıxarılmasını tələb edirlər.
    Nəriman Nərimanov. Onlar “adi fəhlələr” deyillər. Bu məktubların əsl müəllifi Qarayev və onun əlaltılarıdır.
    İosif Stalin. Hər halda, fakt faktlığında qalır... Orasını da deyim ki, bütün bu narazılıqlar sonralar baş qaldırıb. Mənim yaxşı yadımdadır ki, Azərbaycana göndərdiyimiz 11-ci qızıl orduya rəhbərlik edənlər az qala hər gün bizə teleqram vurub sizin Bakıya gəlişinizi tələb edirdilər.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... Vladimir İliç o vaxt mənə dəfələrlə demişdi ki, dostlarımız sənin yolunu intizarla gözləyirlər... O vaxt mən Bakıya gəldim. Gəldim və gələn kimi gördüm ki, mən bunların çoxuna “şirma” kimi lazım imişəm.
    İosif Stalin. “Bunlar” deyərkən Siz kimi nəzərdə tutursuz?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, siz yaxşı bilirsiz mən kimi nəzərdə tuturam... Əlbəttə, söhbət Orconikidze, Kirov və Mikoyandan gedir... Buna görə də mən işə başlayandan cəmi bir ay sonra istefa ərizəsi yazdım.
    İosif Stalin. Bilirəm. Siz Lenin yoldaşın xahişi ilə öz işinizdə qaldınız.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Məhz İliçə görə Bakıda qaldım.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, mənim sizə daim xüsusi rəğbətim olub. Siz hələ Həştərxanda ikən mən Leninlə söhbətlərimizdə Sizin Moskvaya gəlməyinizin zəruriliyini qeyd etmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, doğrudur, 1919-cu ildə sizin fikriniz belə olub. Amma 1920-ci ildə mənim Bakıda Xalq Komissarları sovetinə sədr təyinatım gündəmə gələrkən siz demisiz ki, Nərimanova tam güvənmək olmaz.
    İosif Stalin. Sizə səhv məlumat çatdırıblar, yoldaş Nərimanov. Mən demişəm ki, Nərimanov artıq iki ildir ki, burda, yəni Moskvadadır və o, Azərbaycanla bağlı reallıqlardan uzaqdır... O ki qaldı söhbətimizin əvvəlinə, 16 avqust 1919-cu il tarixli məktubumda Vladimir İliçə yazmışam ki, Nərimanov Şərqə yaxşı bələd olan bir mütəxəssis kimi Xalq Xarici işlər nazirliyində işləsin.
    Nəriman Nərimanov. Amma nəticəsi nə oldu? Şərqlə bağlı məsələrin həlli Qaraxana həvalə edildi.
    İosif Stalin. Bu məsələyə Çiçerin maneçilik törədirdi.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... Çiçerin Şərq məsələsini dolaşdırır, o, erməni məsələsinə həddən artıq uyur və məhz Erməni məsələsi üzündən türklərlə aramızın dəyməsi nəticəsində nələr baş verə biləcəyini nəzərə almır.
    İosif Stalin. Mən bunu da yolverilməz hesab edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Bunu da bilirəm. Məsələ həm də burasındadır ki, Mərkəz məni həmişə tək bir məsələyə görə hədəfdə saxlayıb: “müsəlman aləminə bələd” Nərimanov... Elə sizin məktubda da bu, xüsusilə vurğulanıb: “Bizə bir müsəlman kadr lazımdır”.
    İosif Stalin. Məncə burada qeyri-adi bir şey yoxdur. Siz həqiqətən müsəlman aləminə bələd bir adamsız.
    Nəriman Nərimanov. Ona qalmış mən xristian aləminə də pis bələd deyiləm.
    İosif Stalin. Buna mənim heç bir şübhəm yoxdur. Amma bəzən elə mürəkkəb situasiyalar yaranır ki, hər kəsin daha yaxşı bələd olduğu sahədə üzə çıxarılmasına zərurət yaranır.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, gizlətmirəm. Mənə çatan məlumata görə, siz təkcə əvvəllər dediyiniz fikirlə qane olmamısız...
    İosif Stalin. Anlamadım...
    Nəriman Nərimanov. Siz bundan sonra dəfələrlə demisiz ki, Nərimanov Uzaq Şərqi bilməyə bilər, amma o, mənim üçün bir bayraq kimi lazımdır.
    İosif Stalin. Bütün bunların hamısı müsbət mənada deyilmiş fikirlərdir. Təki hərə öz bildiyi sahənin bayrağı və bayraqdarı olaydı...
    Nəriman Nərimanov. Mən heç vaxt sofistikanı qəbul etməmişəm...
    İosif Stalin. Ola bilsin siz sofistikanı qəbul etmirsiz, amma romantikanı qəbul etməlisiz... Bunsuz böyük yazıçı olmaq, zənnimcə, qeyri-mümkündür.
    Nəriman Nərimanov. İndiki halda söhbətin mövzusu ədəbiyyat yox, siyasətdir...
    İosif Stalin. Bunun bir fərqi var ki?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, arada fərq çox böyükdür. Ədəbiyyat adamlara nəyisə təvəqqe edə bilər. Amma siyasət, adamların həyatına birbaşa təsir göstərir. Cəmiyyət yazıçıların yox, siyasətçilərin fəaliyyətindən asılıdır. Ədəbiyyat ayrı-ayrı fərdləri, siyasətsə bütöv bir cəmiyyəti xoşbəxt və bədbəxt edə bilər. Fərq budur.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, Siz indi Bakının heç bir uğuru ilə öyünə bilməzsiz. Siz hakimiyyətə gələndən sonra Bakıda Azərbaycanda neft istehsalı ən aşağı səviyəyə enib. Baxın, 1920-ci ildə Bakıda cəmisi 176,6 milyon pud neft çıxarılıb ki, bu, nəinki 1913-cü il, hətta, 1888-ci il səviyyəsindən də aşağı göstərici idi.
    Nəriman Nərimanov. O neft xalqındır. Xalq öz sərvəti ilə necə rəftar etməyi özü bilər...
    İosif Stalin. Razıyam. Bəs neft hansı xalqa məxsusdur?
    Nəriman Nərimanov. Azərbaycan xalqına...
    İosif Stalin. Amma Siz vaxtilə Lenin yoldaşa vurduğunuz teleqramda göstərirdiniz ki, bu neft Rusiyaya aiddir.
    Nəriman Nərimanov. Demişəm, bəli. İndi səhvimi etiraf edirəm. Mən bu səhvim barədə yaxınlarda Vladimir İliçə də demişəm.
    İosif Stalin. Hə, mən bu barədə də məlumatlıyam. Vladimir İliç bir dəfə söhbət əsnasında dedi ki, “mən Nərimanov yoldaşdan bu cür cavab gözləməzdim”.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, Nərimanovla Lenin arasında Bakı neftinin taleyi barədə kəskin fikir ayrılığı olmuşdu. Nərimanov özünü Bakı neftinin sahibi kimi aparan Serebrovski ilə mübahisədən sonra bu barədə Leninə məlumat verərkən Vladimir İliç ona belə cavab verir: - Yoldaş Nərimanov, Sizə nə qədər neft lazımdırsa, mən tapşıraram, ayırarlar. Nərimanov bu cavabdan hiddətlənərək belə demişdi: - Vladimir İliç, neft Azərbaycana məxsusdur, Sizə nə qədər lazımdı, deyin, biz də müzakirə edib qərar verək.

    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən yenə də həmin fikirdə qalıram. Neft müstəqil Azərbaycan xalqına məxsus olmalıdır.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, sanki Sizin leksikonunuzda iki söz əsas yerdə durur: neft və müstəqillik.
    Nəriman Nərimanov. Doğru müşahidə etmisiz. Biri bizim mənəvi, digəri maddi sərvətimizdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Leninə yazırdı: “Əziz Vladimir İliç, doğrudanmı “Müstəqil Azərbaycan” sözü Sizin ağzınızdan çıxmayıb? İndi vəziyyət belədir: həmişə Denikini dəstəkləyən Ermənistan müstəqillik, əlavə olaraq da Azərbaycanın ərazisini qazanır. Azərbaycan Sovet Rusiyasının qoynuna ilk atılan üç respublikadan biridir və günbəgün öz müstəqilliyini və ərazisini itirir. Mən müraciət edirəm ki, buna diqqət göstərəsiniz. Əgər qısa bir müddət ərzində Mərkəz daşnak kommunistlərin iyrənc hərəkətlərinə son qoymasa, bütün müsəlman Şərqi Sizdən üz döndərəcək. Mən bu barədə Sizə ciddi bəyan və xahiş edirəm, əzilən Şərqin maraqları Sizin üçün vacibdisə, bu məsələ ilə ciddi məşğul olasınız”.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, unutmayın ki, biz milli təəssübkeşlikdən daha uca olan bir cəmiyyət qururuq.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, Siz də unutmayın ki, bu qurmaq istədiyimiz cəmiyyətin vətəndaşları təkcə ət və sümükdən ibarət bir kütlə deyildir. Biz qəlbi və ruhu olan adamlarla işləyirik.
    İosif Stalin. Hə, bax bu oldu əsl yazıçı sözü. (Gülür). Bu mənada, əlbəttə, mən sizinlə tam razıyam. (Ciddiləşir). Yoldaş Nərimanov, Sovet Rusiyası ilə federasiya ittifaqına girmək ideyası Sizə məxsusdur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, elədir.
    İosif Stalin. Bu barədə Sizin Lenin yoldaşa məktubunuz və çıxışınız var.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Leninə yazdığı məktubda vurğulayırdı ki, “hazırkı Sovet Azərbaycanı dünya kommunist ideallarını özündə əks etdirən Sovet Rusiyasının övladıdır. Azərbaycan hökuməti qərara gəldi ki, “Moskva Mərkəzi” ətrafında yaranmağa başlayan Kommunist Federasiyasına girsin, o, bu federasiyanı dünya Kommunist Federasiyasının başlanğıcı kimi görüb və görməkdə davam edir.”

    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən bu məzmunda məktub yazdığımı inkar etmirəm... Amma, yoldaş Stalin biz ehkamçı deyilik. Marksiz dialektikası bizdən daimi inkişaf tələb edir.
    İosif Stalin. Mən inkişafın əleyhinə deyiləm. Amma inkişafın özü də bir çox hallarda mühafizəkarlıqla paralellik təşkil edir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, biz bunu da nəzərə almalıyıq. Hegel deyirdi ki, inkişaf spiralvarı bir mexanizmə malikdir.
    İosif Stalin. Bu, çox geniş bir diskussiyanın məhsuludur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Zənnimcə, söhbəti gələcəkdə davam etdirmək olar... İndisə növbəti görüşə getməliyəm... Hələlik.
    İosif Stalin. Bir dəqiqə, Nəriman Nəcəfoviç. Bu axşam işdən sonra sizinlə görüşmək istəyirik.
    Nəriman Nərimanov. Biz görüşdük. Söhbət də etdik. Bir daha görüşməyə nə ehtiyac?
    İosif Stalin. Doğrusu, bu təklif daha çox Nadyadan gəlir. Yəni Nadejda Alliluyevadan. O, Sizin və Gülsüm xanımın xətrini çox istəyir.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, elə Gülsüm də Sizin həyat yoldaşınızı çox bəyənib. Amma... Bəlkə qalsın münasib bir vaxta.
    İosif Stalin. Ən münasib vaxt elə bu gündür. Sizin sənətlə, ədəbiyyatla, mədəniyyətlə bağlı söhbətləriniz maraqlıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bəs siyasətlə bağlı? (Gülümsəyir). Maraqsızdır?
    İosif Stalin. Yox. Məsələ onda deyil. İncəsənət bütün hallarda bizim hissimizə, daha doğrusu, ürəyimizə təsir göstərir... Belə anlarda başımız bir qədər dincəlir.

    Gülüşürlər.

    Nəriman Nərimanov. Yaxşı, çalışarıq.
    İosif Stalin. Bu gün axşam saat 8-də sizi oz xanımınızla Kremlin kiçik yeməkxanasında gözləyəcəm. Lütfən etiraz etməyin.
    Nəriman Nərimanov. Oldu. Xudahafiz.
    İosif Stalin. Hələlik. Görüşənəcən.

    Nəriman Nərimanov Stalinin kabinetini tərk edir.

















    13.

    Səhnə dəyişir.

    Kreml yemkkxanası.


    İosif Stalin, Nəriman Nərimanov, Gülsüm xanım, Nadejda Alliluyeva.

    Nadejda Alliluyeva. Nəriman Nəcəfoviç, Gülsüm xanım, inanın ki, sizi görməkdən çox məmnun oldum...
    İosif Stalin. Nəriman Nəcəfoviç, hesab edirəm ki, innən sonra daha sıx-sıx görüşmək imkanımız olacaq.
    Nəriman Nərimanov. Mən də belə düşünürəm...
    Gülsüm xanım. Təşəkkür edirik. Biz də çox məmnunuq.
    İosif Stalin. Nəriman Nəcəfoviç, mənzil məsələniz nə yerdədir?.. Vladimir İliç sizin kommunal məsələlərinizlə ciddi maraqlanır.
    Nəriman Nərimanov. Ailəm hələ Moskvaya tam köçməyib. Necə deyərlər, hələ burada özümə ev-eşik düzəltməmişəm. Gülsüm xanım oğlum Nəcəflə bir neçə günlüyə gəlib Moskvaya.
    İosif Stalin. Düzünü deyim ki, elə bizim də mənzil şəraitimiz hələ qaydasında deyil...
    Nadejda Alliluyeva. Mən dünən Nəriman Nəcəfoviçi Kremldə ötəri görmüşdüm... Axşam evdə İosif Vissarianoviçə dedim ki, sizin dostunuzla mənim rəfiqəmi sabah qonaq dəvət edək...
    İosif Stalin. Nadejda, yenə başladın? Yenə “siz-biz”? Yoldaşlar, mən bu Nadyuşanı heç cür başa sala bilmirəm ki, biz bir-birimiz üçün “siz” deyilik...
    Nadejda Alliluyeva. (İosif Vissarianoviçə). Axı indi o söhbətin yeri deyil. Xahiş edirəm, bu müraciət məsələsinin müzakirəsini Siz sonraya saxlayasız. Siz ötən də fə Bakıda olanda da bu “siz-biz” məsələsini çox qabartmışdıınız...
    İosif Stalin. Yenə “siz”... (Əsəbihalda gülümsəməyə çalışır). Yaxşı, qalsın sonraya... Hə, söhbət nədən gedirdi? Əlbəttə, mənzildən. Mən ötən ilin yanvarından Poteşsk sarayındakı bir nömrəli mənzilə köçmüşəm. O vaxtacan Nadelda ilə Böyük Kreml sarayının Freylin salonundakı çox kiçik bir mənzildə yaşayırdım. Əlbəttə, bu işdə mənə Vladimir İliç kömək elədi. Hər halda indi vəziyyətimiz ötən ildəkindən bir az yaxşıdır... (Gülür). Ümid edirəm ki, gələn il bundan da yaxşı olacaq.
    Nadejda Alliluyeva.Yeri gəlmişkən, mərhum İnessa Armand bizim qonşumuz idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İnessa Fyodorovna Armand 1874-cü ildə Parisdə doğulub, 1920-ci ildə Rusiyada vəfat edib. Rus inqilabi hərəkatının fəallarından olub. İnessa tanınmış fransız opera müğənnisi Teodor Stefanın qızıdır. Onun beş yaşı olanda atası vəfat edib. İnessa 15 yaşında ikən bacısı ilə Rusiyaya, xalasının yanına gəlib. Bundan dörd il sonra İnessa Aleksandr Armand adlı varlı tacirə ərə gedib. Əri ilə birgə yaşadığı 9 ildə dörd övladı olub- 2 qız, 2 oğlan uşağı. 1902-ci ildə İnessa ərindən boşanıb və onun kiçik qardaşı 18 yaşlı Vladimirə ərə gedib. Ondan da bir oğlu olub. İnessa ərinin sayəsində eserlərlə tanış olub. Siyasi hərəkata qoşulub. O, 1904-cü ildə Rusiya sosial- demokrat pariyasına daxil olub. Əri Vladimir 1908-ci ildə vəfat edir. 39yaşlı Leninlə 35 yaşlı Armand 1909-cu ildə tanış olub. Deyilənə görə hər iki inqilabçı bir-birini sevib, yaxın münasibətdə olub. Armand vəbadan Nalçik şəhərində vəfat edib,12 oktyabr 1920-ci ildə Kreml divarları önündə dəfn olunub. Bir çox memuarlarda Leninin öz sevimli dostunun ölümündən çox sarsıldığı göstərilir.

    İosif Stalin. Axı bu İnessa Armandın məsələyə nə dəxli var?
    Nadejda Alliluyeva. Elə-belə sözdür dedim...
    İosif Stalin. Lazım olmayan sözü demək yumşaq desəm, yüngüllük əlamətidir...
    Nadejda Alliluyeva. Yaxşı mən olum yüngül... Bağışlayın, Gülsüm xanım... Arada bizim belə söhbətlərimiz də olur.
    Gülsüm xanım. Əlbəttə, biz bunları bir zarafat kimi qəbul edirik.
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Ailə daxilində bu cür zarafatlarsız keçinmək olmur...
    İosif Stalin. Mən çox səbrli adamam... (Gülür). Təbii ki, yenə öz xarakterimə uyğun olaraq təmkinlilik nümayış etdirməliyəm.
    Gülsüm xanım. Əlbəttə, belə də olmalıdır.
    İosif Stalin. Burada qətiyyən sıxılmayın. Bu yeməkxana bizim ixtiyarımızdadır. Amma burada hər kəs özünə xidmət etməlidir. Mən özümə çay süzməyi, hətta, hərdən xörək bişirməyi xoşlayıram...
    Nəriman Nərimanov. Pis vərdiş deyil...

    Gülüşmə.

    Gülsüm xanım. Amma Nəriman Nəcəfoviç həmişə mənim dəmlədiyim çayı tərifləyir.
    İosif Stalin. Bu da pis bir şey deyil.
    Gülüşmə.
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç gecələr çox işləyir, gec yatır... Buna görə də özü özünə qayğı göstərməli olur.
    Nəriman Nərimanov. Bu, Kobanın öz zövcəsinə nə qədər diqqətli olduğunu göstərmirmi?
    Gülsüm xanım. Əlbəttə... Bu bir diqqət əlamətidir.

    Stalinlə Nərimanov çaydana yaxınlaşırlar.

    Nadejda Alliluyeva. Oğlunuz necədir, Gülsüm xanım? Gərək ki, onun adı Nəcəfdir?
    Gülsüm xanım. Sizin güclü yaddaşınız var.. Təşəkkür edirəm... Bəli, uşağın adı Nəcəfdir. Bilirəm, ötən il Sizin də oğlunuz olub... Adını nə qoymusuz?
    Nadejda Alliluyeva. Adı Vasilidir... Artıq bir yaşını keçib. Bir səs-küy salır ki, gəl görəsən...
    Gülsüm xanım. Allah saxlasın.
    Nadejda Alliluyeva. (Astadan). Siz Allaha inanırsız, yoxsa ateistsiz?
    Gülsüm xanım. Deməyə tərəddüd edirəm.
    Nadejda Alliluyeva. Elə mən də... (Gülümsəyir). Amma bunu İosif Vissarianoviçə deməyə də çəkinirəm.... Hə, mənim Vasyam yaman dəcəl uşaqdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Vasili Cuqaşvili 24 mart 1921-ci il tarixdə Moskvada Stalinin ailəsində doğulub. Hərbi təyyarəçi olub. 28 yaşında aviasiya general-leytenantı olub. 1932-ci ildə anası Nadejda intihar edəndən sonra Vasilinin tərbiyəsi ilə Stalinin iqtisadi işlər üzrə köməkçisi Karolina Til və Stalinin mühafizə rəisi general Nikolay Vlasik məşğul olub. Vasili hələ uşaqlıqdan içməyə və çəkməyə başlayıb. Müharibədə iştirak edib. Atasının ölümündən sonra Vasiliyə qarşı münasibət dəyişib. İpə-sapa yatmayan gənc general hərbi rütbədən məhrum edilib. Kazana “sürgün” olunub. Bir neçə dəfə həbsxanada cəza çəkib. Həbsxanada Cuqaşvilinin valideyni taninmasın deyə ad-soyadı zorla dəyişdirilib“Vasili Pavloviç Vasilyev” kimi tanınıb. Üç dəfə rəsmən evli olub. Kazanda dəfn olunub.

    İosif Stalin. Baxın, mən öz çayımı süzürəm. (Özünə çaydandan çay süzür). Bu gün az qala hamı azadlıq, bərabərlik deyir... Buyurun, bu da sizə azadlıq, müstəqil çay süzmək şansı...

    Gülüşmə.

    Nadejda Alliluyeva. Çayiçmə mərasimi və azadlıq... Əla səslənir.
    Nəriman Nərimanov. Hə, pis səslənmir.
    Nadejda Alliluyeva. Elədir, poetik çıxdı bir az.
    Gülsüm xanım. Eşitdiyimə görə Stalin yoldaş ədəbiyyatı çox sevir.
    İosif Stalin. Mən ədəbiyyatı sevirəm. Amma yoldaş Nəriman Nərimanov professional ədəbiyyatçıdır.
    Nadejda Alliluyeva. Bizdə ədəbiyyata yeni bir nəsil gəlir... Çoxu da cəsarətli, istedadlı...
    İosif Stalin. Əlbəttə, istedad varsa cəsarət də olacaq...
    Nəriman Nərimanov. Mən də imkan daxilində ədəbiyyata yeni gələn gənclərin yaradıcılığını izləyirəm...
    Nadejda Alliluyeva. Rus ədəbiyyatı həmişə zəngin olub... Gör nə qədər klassiklər var.
    İosif Stalin. Həmin canlı klassiklərdən biri mənimlə qapıbir qonşudur. Demyan Bednı... (Gülür). Bu adam yalnız nikbin şeirlər və təmsillər yazır. Mən arada ona sataşıb deyirəm ki, Bednı, sən doğrudan da bednısan, kasıbsan, ay zalım oğlu, nə qədər nikbin sicilləmələr yazmaq olar? Arada qəmli şeirlər də yaz.... Mən belə deyəndə Demyan həmişə arsız-arsız gülür.
    Nadejda Alliluyeva. Lenin yoldaş onun şeirləri barədə bir-iki dəfə xoş söz deyib...
    İosif Stalin. Mən gənc qələm sahibləri arasında Mayakovskini daha çox dəyərləndirirəm. O, əsl proletar şairidir.
    Nadejda Alliluyeva. İndi Yesenini daha çox oxuyurlar.
    İosif Stalin. Yesenini mən də oxuyuram. O, hələ kənddən şəhərə gəlib çıxa bilməyib. Eşitmişəm hər gün içir, dava salır.
    Gülsüm xanım. Yəqin dərddən içir. İndi belələri çoxdur.
    İosif Stalin. O, nəyin dərdini çəkir ki? Gündə bir xanımın qulluğundadır. Öz arvadını bu yaxınlarda yenə boşadı...
    Nadejda Alliluyeva. Zinaidanı deyirsən?
    İosif Stalin. Hə, Zinaida Rayxdan ayrıldı. İndi Aysedora Dunkanın hüzurundadır. Eşitmişəm hətta pasportda familiyasını dəyişib “Dunkan -Yesenin” yazdırıb. Axmaq adamdır...
    Nadejda Alliluyeva. Zinaida ondan ayrılandan sonra çox ləyaqətli bir adamla ailə qurub.
    İosif Stalin. “Ləyaqətli adam” deyəndə sən yəqin Meyerxoldu nəzərdə tutursan, eləmi?..
    Nadejda Alliluyeva. Bəli. Mən Vsevolod Emilyeviçi ləyaqətli, istedadlı bir adam kimi tanıyıram.
    İosif Stalin. O, dostuna xəyanət edib... Guya Yeseninlə dost idilər. Belə dostluq olar?
    Nadejda Alliluyeva. Onlar yenə dost olaraq qalırlar. Yeseninin oğlu Meyerxoldun evində böyüyür.
    İosif Stalin. Xeyir ola, bu ipə-sapa yatmayan sənət adamları səni nə çox maraqlandırır belə, Nadyuşa?
    Nadejda Alliluyeva. Axı sən özün də sənəti sevirsən...
    İosif Stalin. Sevirəm. Amma ta belələrini yox. O Meyerxold familiyalı alçaq bu gün menşevik, satqın Trotskinin əlaltısıdır.
    Nadejda Alliluyeva. Onlar ayrı-ayrı adamlardır məncə.
    İosif Stalin. Sənə elə gəlir. Meyerxold elə teatrdakı Trotskidir. Trotski də siyasətdəki Meyerxolddur. Bunu bilməyə nə var ki? Rejissor menşevik özünün son tamaşalarından birini siyasətçi menşevikə həsr etmişdi. “Şahə qalxan torpaq” tamaşasını deyirəm. Elə afişada da bu cür yazılmışdı: “Birinci qızıl əsgər Lev Trotskiyə həsr olunur”. Üstəlik də hər ikisi yəhudi... Mən göstərərəm bunlara, kim olub o “birinci”...
    Nadejda Alliluyeva. Mənim bildiyimə görə yoldaş Nərimanov teatrı hamıdan yaxşı bilir.
    İosif Stalin. Bəs sən bunu haradan bilirsən?
    Nadejda Alliluyeva. Vladimir İliç onu təkcə dövlət xadimi kimi deyil, həm də bir yazıçı, dramaturq kimi qiymətləndirir. Hətta, bir neçə dəfə onun yoldaş Nərimanovdan misal gətirdiyini eşitmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Təşəkkür edirəm... Arada yazıram, bəli...
    İosif Stalin. Əlbəttə, yoldaş Nərimanovun yazıçı olduğunu mən də yaxşı bilirəm... Mən bilirəm ki, o, teatrı da sevir. Elə mən özüm də teatrı az sevmirəm.
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur, bir zamanlar az qala teatr mənim ikinci evim olub...
    İosif Stalin. Bax bizdə yeni İnqilabi Teatr yaranmaqdadır. Amma nə olsun ki... Mənə çatan məlumata görə İqor İlinski ilə Meyerxold yola getmir. Deyəsən, teatrı bir neçə yerə parçalamaq istəyirlər.
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu söhbətdə adı çəkilənlərin hamısının sonu faciə ilə başa çatdı. Mayakovski özünü güllələdi, Yesenin özünü asdı, Zinaida Rayx evinin kandarında öldürüldü. Siyasi Büronun şəxsən Stalin tərəfindən imzalanmış 17 yanvar 1940-cı il 11/208 saylı qərarı ilə 346 nəfər adam güllələndi. Onlardan biri də məşhur rus rejissoru Vsevolod Emilyeviç Meyerxold idi.
    Nadejda Alliluyeva. İlinski ilə Meyerxold dostur. Onların arasında dava yox, yaradıcılıq yarışı gedir. İndi teatrların çoxu studiyalar kimi fəaliyyət göstərir. Aktyorların vəziyyəti isə ürəkaçan deyil. Maaş almırlar.
    İosif Stalin. Qoy onlar yaxşı tamaşalar hazırlasınlar. Yaxşı sənət əsəri yaxşı pul gətirə bilər.
    Nadejda Alliluyeva. Əvvəllər teatrlar qastrola gedirdi. İndi az qala bu da mümkün deyil.
    İosif Stalin. Elə şey yoxdur. Biz heç kəsi tutub burada saxlamırıq. Qoy kim hara istəyir getsin.
    Nadejda Alliluyeva. Vaxtanqov ağır xəstədir, heç kəs ona kömək etmək istəmir.
    İosif Stalin. Biz hamıya kömək edə bilmərik ki...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Vaxtanqov 31 may 1922-ci il tarixdə Moskvada vəfat etdi, Novodeviçye qəbristanlığında dəfn edildi.

    Gülsüm xanım. Biz bu günlərdə “Müfəttiş”ə baxdıq.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, Stanislavskinin tamaşasını mən bəyəndim. Mixail Çexovun Xlestakovu da xoşuma gəldi.
    Konstantin Sergeyeviç fantaziyası, istedadı olan rejissordur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu.Mixail Aleksandroviç Çexov məşhur rus yazıçısı Anton Çexovun qardaşı oğlu, məşhur rus aktyorudur. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində teatrın inkişafı üçün əlindən gələni əsirgəmədi. Amma bolşevik üsul-idarəsi onu qane etmədiyi üçün 1928-ci ildə xaricə çıxıb getdi.Əvvəlcə Almaniyada, sonrakı dövrdə Çexoslavakiyada və Fransada yaşadı. Filmlərə çəkildi, teatrlarda çalışdı.1939-cu ildən etibarən Amerikada yaşadı.Böyük populyarlıq qazandı.1955-ci ildə Kaliforniyada vəfat etdi, Forest-lon Memorial” məzarlığında dəfn edildi.

    İosif Stalin. Sizinlə razıyam... Stanislavski Meyerxoldun tayı deyil ki... Ötən həftə mən də “Müfəttiş”ə baxdım... Mariya İliçna da tamaşada idi... Onu lojadan görürdüm.

    Nadejda Alliluyeva. Stalin yoldaş lojada, mənsə zalda idim... Bəli, mən də həmin tamaşada Mariya İliçnanı gördüm... Bilmirəm Manyaşa nə əcəb Kolyasız gəlib tamaşaya.
    İosif Stalin. Nadya, sən yenə ağlına gələni danışırsan...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mariya İliniçna Leninin kiçik bacısı idi, Kremlin yaxınlığında – Manej küçəsində yaşayırdı. O, Nikolay Buxarinə vurulmuşdu və bunu gizlətmirdi də. Bunu Kremldə çoxları, o cümlədən Lenin də bilirdi.

    Nadejda Alliluyeva. (Stalinə). Burada hirslənməli və gizlətməli nə var ki? Buxarinlə Mariya arasında platonik bir eşq var. Kolya rəğbət bəslədiyi qadına öz əsərlərini verməkdən zövq alır.
    İosif Stalin. Bu lazımsız dedi-qoduların müəllifi yəqin ki, Buxarinin özüdür...
    Nəriman Nərimanov. Mən Buxarini maraqlı bir insan və orijinal nəzəriyyəçi kimi tanıyıram...
    İosif Stalin. Hmmm.. Olsun. Hə, “Müfəttiş” bu günlə səsləşən əsərdir. Bizim aramızda da Xlestakov kimi dələ-duzlar az deyil... Qoqol yaxşı yazıçıdır. Mən xüsusilə onun “Ölü canlar”ını bir neçə dəfə həvəslə oxumuşam.
    Nəriman Nərimanov. O, ömrünün son illərini Moskvada keçirib-Nikitsk bulvarındakı kiçik bir evdə. Mən vaxtilə o evdə olmuşam.
    İosif Stalin. Bildiyiniz kimi, Vladimir İliç də Qoqolu çox sevir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən də bir neçə dəfə müşahidə etmişəm ki, Lenin yoldaş daha çox iki satirikdən- ya Saltıkov-Şedrindən, ya da ki, Qoqoldan misal gətirir.
    İosif Stalin. Bunu da bilirəm ki, bəzi “dostlarım” mənim nitqimdə Qoqolla Hegel sözlərinin eyni bir assosiasiya yaratdğını iddia edirlər. (Gülür). Bu, qətiyyən belə deyil. Qoqol ayrı, Hegel, yəni Gegel ayrı...
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissatianoviç, bəlkə də indi deyəcəyim bir faktı Siz bilmirsiz..
    İosif Stalin. O, nə faktdır elə?
    Nadejda Alliluyeva. Nərimanov yoldaş vaxtilə Qoqolun “Müfəttiş”ini öz dillərinə tərcümə edib.
    İosif Stalin. Çox maraqlıdır. Nə vaxt?
    Nəriman Nərimanov. Min səkkiz yüz doxsan yeddinci ildə.
    İosif Stalin. Oooo.... Mən o vaxtlar hələ bığ yeri təzəcə tərləyən, onyeddi-onsəkkiz yaşlı bir gənc olmuşam. Yaxşı, Nadya, sən bu faktı haradan eşitmisən?
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanımdan... Üstəlik, dokror orada əsas rollardan birini oynayıb. O, hansı roldur, Gülsüm xanım?
    Gülsüm xanım. Bələdiyyə rəisi roludur məncə...
    Nəriman Nərimanov. Elədir... Xanımlar bizim sirlərimizi faş edir...

    Gülüşürlər.

    İosif Stalin. Aha, deməli, doktor Nərimanov həm də aktyor imiş... Bax bu, mənimçün əsl yenilik oldu. Doğrusu, Sizin səhnə fəaliyyətinizdən indiyəcən bixəbər olmuşam. Bu, siyasət adamı üçün xüsusilə vacibdir.
    Nəriman Nərimanov. Nə vacibdir, İosif Vissarianoviç?
    İosif Stalin. Aktyorluq... Əlbəttə, aktyorluq... Axı biz siyasətçilər daim kütlə qarşısında oluruq. Tribuna da bir səhnədir. Gərək öz rolunu elə oynayasan ki, qarşındakılar sənə inana. Zənnimcə, Siz də mən deyənlə razılaşarsız....
    Nəriman Nərimanov. Başqasının rolunu oynamaq çox çətindir. Düşünürəm ki, həyatda hər bir kəs öz üzərinə düşən vəzifənin öhdəsindən gəlsə, yəni hərə öz rolunu oynasa, bu, daha yaxşı olar...
    İosif Stalin. Bu da doğru fikirdir... Çaylarınızı təzələyin. Təklif edirəm ki, gələn həftə teatra birlikdə gedək. Biletləri mən özüm öz pulumla alacağam... Özü də yeni vəzifənin ilk maaşı ilə.

    Gülüşmə.

    Nəriman Nərimanov. Bildirim ki, mən gələn həftə Bakıya yola düşəcəyəm...
    İosif Stalin. Bakıya? Xeyir ola?
    Nəriman Nərimanov. Şəxsi işlərim var.
    İosif Stalin. Bolşevikin nə şəxsi işi?
    Nadejda Alliluyeva. Qəribə sözlər deyirsiz, İosif Vissarianoviç...
    Gülsüm xanım. Yəqin ki, yoldaş Stalin zarafat edir...
    İosif Stalin. Əlbəttə, zarafat edirəm. Sizə yaxşı yol. Görüşənəcən...
    Nəriman Nərimanov. Hələlik.
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, sizi görməkdən çox şad oldum...
    Gülsüm xanım. Qarşılıqlıdır... Hələlik.

    Kişilər əl verir, qadınlar öpüşür.
    Görüşüb ayrılırlar.



    14.
    MOSKVA.
    1922-ci il.

    Moskva. Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaşadığı mənzil. Əmin bəy Bakıdan gəlmiş dostları- Rəhim bəy və Dadaş bəylə.

    Məmməd Əmin. Aydındır, hər şey aydındır... Rəhim bəy, Dadaş bəy, deyin görüm, yol sizi çox yormadı ki? Bəlkə bir az dincələsiz?
    Rəhim bəy. Yox, Əmin bəy, yolu çox rahat gəldik.
    Dadaş bəy. Sizi burada tapmaq bir az çətin oldu. Bilirsiz niyə? Az qala bütün küçələrin adını dəyişiblər.
    Məmməd Əmin. Hə, bolşeviklər “addəyişmə”, “adqoyma” işlərində çox fəaldır.
    Dadaş bəy. Əvvəllər burada Balvanovka küçəsi vardı. Sən demə, küçənin adını dəyişiblərmiş...
    Məmməd Əmin. Hə, indi o küçə Radişşevin adını daşıyır.
    Rəhim bəy. Radişşev böyük yazıçı olub, sözüm yox, amma olmazmı ki, onun adına yeni salınan küçələrdən biri verilsin.
    Dadaş bəy. Mən Moskvada əvvəllər də olmuşam. Rəhim bəylə qatardan düşüb Böyük və Kiçik Alekseyevski küçəsini soruşduq. Heç kəs tanımadı.
    Məmməd Əmin. (Gülür). O küçənin də adı dəyişib. İndi Böyük və Kiçik Kommunistiçeski adlanır...
    Rəhim bəy. Balam, kommunistin də böyüyü-kiçiyi olur?
    Dadaş bəy. Yəqin ki, olur. Amma bilmirəm bu “böyük-kiçik” məsələsində yaş nəzərdə tutulur, yoxsa ki, baş?

    Gülüşürlər.

    Məmməd Əmin. İşləriniz necədir, bəylər?
    Rəhim bəy. Biz yaxşıyıq, Əmin bəy, bəs siz necəsiz?
    Məmməd Əmin. Hələlik yaxşılıqdır... Əgər belə demək mümkünsə...
    Dadaş bəy. Gör bir nə vaxtdır görüşmürük.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, bizi çoxdan bir sual narahat edir.
    Məmməd Əmin. O, nə sualdır elə?
    Rəhim bəy. İndi Sizin Bayıl məhbəsinizdən azad olunmağınızdan il yarım vaxt keçir. Bu ötən vaxtda oradan sağ-salamat çıxmağınızın səbəbini və ya səbəbkarın kimliyini burada öyrənə bildinizmi?
    Məmməd Əmin. Buraya, Moskvaya gələndən sonra bəzi şeyləri qismən də olsa öyrənə bildim. Mən Bakıda həbsdə olarkən hər gün öz edamımı gözləyirdim. Amma hiss edirdim ki, o cəllad Pankratov kimdənsə və ya haradannsa lazımi göstəriş, əmr gözləyir. Nəhayət, noyabrın onyeddisində həbsdən çıxdım. Beləliklə, Pankratovun arzusu gözündə qaldı. İyirminci ilin noyabrında, ayın on yeddisində, soyuq, küləkli bir gündə həbsxananada mən “yatan” kameranın qapısı açıldı. Məni çağırdılar. Ürəyimdə dedim ki, “hə, bu da son”. Sən demə, Stalin məni Pankratovun kabinetində gözləyirmiş. Mən Stalinin təhriki ilə azad olundum... Amma...
    Rəhim bəy. Hə, bax bu “əmma” nədən ibarətdir?
    Məmməd Əmin. Amma sən demə, Moskvanın və Stalinin özünü də təhrik edənlər varmış....
    Dadaş bəy. Gör ha... Biz bunu bilməmişik.
    Məmməd Əmin. Heydər xan Əmioğlu mənim həbs olunmağımı eıidəndə Nərimanova ultimatum vermişdi. Siz bunu bilirsiz.
    Rəhim bəy. Bəli, bilirik... Nərimanova demişdi ki, əgər Məmməd Əmin bəyin başından bir tük əskik ilsa, özünüzdən küsün.
    Məmməd Əmin. Hə, bundan sonra dostumuz, İran kommunistlərinin başçısı Heydər Əmoğlu elə Bakıdan Stalinə teleqram vurub, mənim vəziyyətimi, məni gözləyən təhlükəni yazıb. Stalin onda Vladiqafqazda idi. Elə oradan da Nərimanova Nərimanova teleqram vurub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin Nərimanova göndərdiyi məxfi teleqramda belə yazılmışdı: : “До моего приезда не трожьте М.Расулзаде. Наркомнац, член Реввоенсовa И. Сталин. Владикавказ. 01.09.1920 (Mən gələnə kimi M.Rəsulzadəyə toxunmayın. Milli Məsələlər üzrə Xalq Komissarı, İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü İ. Stalin. Vladiqafqaz. 01.09.1920)”.

    Məmməd Əmin. Ta qalan işləri özünüz bilirsiz.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, şükrlər olsun bu günə... Qürbətdə olsanız da, sağ-salamatsız. İnşallah, vaxt gələr, yenə dönərsiz Vətənə...
    Məmməd Əmin. Hə, o ki qaldı məni məhbəsdən xilas edənin kimliyinə... Bilmirəm, Peterburjets adlı bir adamla tanışlığınız olubmu? Məmmədəli onu yaxşı tanıyır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mən Peterburjets soyadlı adamı Bakıdan tanıyırdım. O, Məmməd Əminlə xoş ünsiyyəti olan ziyalı bir fəhlə idi. Bakıda bolşevik fraksiyasına mənsub bir sosial-demokrat idi. Bakı fəhlələri arasında nüfuzu vardı. Peterburjets elə Stalini həmin vaxtlardan tanıyırdı. Xeyirxah və fədakarlığı ilə tanınmış bir adamdı. Biz sonralar onunla Moskvada rastlaşdıq. Köhnə dostlar kimi görüşdük. Peterburjets görüşdüyümüzə çox məmnun oldu.

    Məmməd Əmin. Peterburjets Bizi dərhal evinə dəvət etdi. Evli imiş. Bakısayağı çay süfrəsi açıb, bizi qonaq etdi. O, Leninin “gözlərindən” biri imiş. Yəni cəmiyyətdə baş verənlər haqda Leninə qərəzsiz məlumat verənlərdən biri. Bunu söhbət əsnasında özü etiraf etdi. O, Kremlə yaxın olduğu üçün Azərbaycanda baş verən hadisələri də yaxşı bilirdi.
    Rəhim bəy. (Gülür). Demək Leninin əlavə “gözü” də varmış...
    Dadaş bəy. Nəinki “gözü”, yəqin ki, əlavə “qulağı” da var.

    Gülüşürlər.

    Məmməd Əmin. Əslində səhv etmirsiz. Həqiqətən, indi bu “qulaq” Stalindir. Peterburjets Mənim Bakıda tutulmağım və Pankratovun sədrliyi ilə bir komissiya tərəfindən istintaq edilməyimin təfsilatını bilirdi. Bunu elə həmin komissiya üzvlərindən Moskvaya gəlmiş olan birisindən öyrənmişdi. Həmin adamın anlatdığına görə mənim edamıma sayılı günlər qalıbmış.
    Rəhim bəy. Allah iraq eləsin, Əmin bəy.
    Dadaş bəy. Allah adamını Allah özü hifz edir, qoruyur.
    Məmməd Əmin. Görünür, Allah bu dəfə mənim xilasımı öz keçmiş dostumun və indiki düşmənimin simasında tapşırıbmış. (Gülür). Haqqımda Moskvaya verilən raportda edamım tələb olunurmuş. Qalaq-qalaq teleqramlar vurulurmuş. Guya xalq tələb edirmiş ki, Rəsulzadə məhv edilməlidir.
    Rəhim bəy. Bunu tələb edənlər bizim öz alçaqlarımız olub.
    Dadaş bəy. Bu, bolşeviklərin bir iyrənc metodudur. Onların çoxu avantüristdir; hər nə edirlərsə, haray-həşir qoparıb deyirlər ki, bunu xalq tələb edir.
    Rəhim bəy. Yazıq xalq. Bədbəxt millət...
    Dadaş bəy. Əmin bəy, bəs nə əcəb “xalqın tələbi” icra olunmayıb?
    Məmməd Əmin. Çünki hər dəfə Kremldən Bakıya bu məzmunda teleqram vurulurmuş: “Stalin yoldaş gəlincəyə qədər edamı saxlayın”.
    Dadaş bəy. Görünür, Koba Əmin bəyin etdiyi yaxşılıqları unutmayıbmış.
    Rəhim bəy. Axı Siz də vaxtilə Kobanı bir neçə dəfə ölümdən xilas etmisiz, Əmin bəy. Görünür, bu dünyada yaxşılıq itmir.
    Dadaş bəy. Olsun ki, Stalin bu məsələ ilə bağlı Leninə də müraciət edib.
    Rəhim bəy. Hər halda, o, öz borcunu geri qaytarıb.
    Məmməd Əmin. Köhnə tanışımın söhbətini dinləyərkən mən Stalinlə Bayıldakı son söhbəti təzədən xatırladım. O zaman Stalin mənə dedi ki, guya mənim dosyem onun əlinə təsadüfən keçib.
    Dadaş bəy. Görəsən, o, niyə belə deyirmiş?
    Rəhim bəy. Koba belə deməklə, yəqin ki, biclik işlədib.
    Dadaş bəy. Nə mənada?
    Rəhim bəy. O mənda ki, guya Əmin bəyin personası Moskva üçün elə də önəmli deyilmiş. Hiyləgər Koba, guya tutulanların siyahısında Rəsulzadənin adını təsadüfən görüb.
    Dadaş bəy. Doğru mülahizə yürüdürsüz, Rəhim bəy.
    Məmməd Əmin. Düzünü deyim ki, mən o vaxt elə həmin Peterburjetslə söhbət zamanı Stalinin hər halda başqaları kimi çox da şöhrətsevən bir adam olmadığını dedim. Hər halda o, sadə, təvazökar adam təsiri bağışlayır- dedim. Onu da qeyd etdim ki, Stalinin fotoqrafiyaları digər komissarlar kimi heç bir yerdə görünməyir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bəli, biz Moskvaya təzə gələndə şəhərin hər tərəfində ilk gözə çarpan şey Leninlə Trotskinin şəkli idi. Qəzetdəki məqalələr, xalqa xitab edən nitqlər, müxtəlif nəşriyyatlarda çap olunan klişelər də ilk sırada bu iki liderə aiddir. Bunlardan sonra Zinovyev, Kamenev, Çiçerin, Radek, Tomski, Lunaçarski, İoffe, Frunze və sairə kimi şəxsiyyətlərin isim və fotoqrafiyalarına rast gəlmək olurdu. Adı az çəkilən, hələ fotoşəklinə, adətən, heç yerdə təsadüf olunmayan birisi varsa, o da Stalin idi.

    Rəhim bəy. Şox maraqlıdır...
    Məmməd Əmin. Cavabında yəhudi tanışım nə desə yaxşıdır?
    Rəhim bəy. Nə dedi?
    Məmməd Əmin. Peterburjetslə əlilə başı üzərindən bir jest edərək dedi ki, onun şəkillərinin digər komissarlarla birgə olmasının səbəbi sadədir. Çünki o, hədsiz dərəçədə eybəcərdir, kifirdir və bunu o özü də yaxşı bilir. Əslində deyilənlər doğrudur. Stalinin boy-buxunu diqqəti o qədər çəkmir. Sir-sifətini də ki, hamınız görmüsüz: çiçək xəstəliyindən yadigar qalmış çopurlar onun övqatını lap möhkəm pozur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gəncliyində tanışlarının bəziləri Stalini “Çopur” adlandırırdılar. Bunu gələcək Baş katib özü də bilir və hətta, hakimiyyətə gələnə qədər onun qəzetlərdə gedən məqalələrinin bəziləri “Çopur” imzası ilə çap olunurdu.

    Dadaş bəy. Eşitdiyimə görə Kobanın qolunun biri quruyub, yaxşı işləmir.
    Məmməd Əmin. Amma bütün bunlara baxmayaraq, burada hamı bilir ki, Stalin Leninə daha yaxındır.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, ehtiyatlı olun, birdən o tanışınız Peterburjetsin özü Stalinin “gözü” və ya “qulağı” olar.
    Məmməd Əmin. Əvvəlcə mən də belə düşündüm. Amma sonra bu qənaətə gəldim ki, bu köhnə tanışımın mənimlə bir ixtilafı-filanı yoxdur. O ki qaldı Stalinə... Onsuz da Kobanın kifayət qədər xəbərdaşıyanı, “gözü”, “qulağı” və “dili” var...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bizimlə söhbət əsnasında Peterburjets bizə belə dedi: “Stalin qətiyyən xoşniyyətli bir inqilabçı deyildir. Onun üçün başlıcası ideya deyil, sadəcə, hakimiyyətdir. O, idealist sosialistlərdən çox, dəliqanlı terroristlərə istinad etmək istər. Bolşevik inqilabını cığırından çıxaran bu kimi demaqoqlardır. Görəcəksiniz, o, fəhlə sinfinin başına bəla olacaqdır. Onun necə intriqan, necə qorxunc adamdır o, bilməzsiniz. Stalinə görə bombaçı olmayan birisi həqiqi revolyusioner ola bilməzmiş, heç təsadüfi deyil ki, öz ətrafını bu cür qafqazlılarla doldurmuşdur”.

    Məmməd Əmin. Amma indi gördüyünüz kimi, vəziyyət dəyişib. Hər yerdə Leninlə yanaşı Stalinin şəkilləri gözə girir.
    Dadaş bəy. Elə o şəkillərin sıralanma qaydasından görünür ki, Stalin Trotskini üstələməkdədir.
    Məmməd Əmin. Mən Stalinin siyasi mövqeyini qəbul etmirəm. Elə burada da çalışıram ki, onunla ünsiyyətim olmasın və ya az olsun. Amma hiss edirəm ki, onun ürəyində başqa plan da var. Gec-tez bu “plan” reallaşa bilər.
    Rəhim bəy. Görəsən, o nə plandır elə?
    Məmməd Əmin. Bir müddət keçmiş “dostlarından” öz çirkin məqsədləri üçün istifadə edib, sonra onları məhv etmək planı... Artıq bir neçə dəfə belə hadisənin şahidi olmuşam...
    Dadaş bəy. Deyilənə görə, Kremldə iki qansız, qəddar adam varsa, onun biri və ya birincisi Stalindir.
    Məmməd Əmin. Hərdən mənim yolum Kremlə düşür. Orada bolşeviklər arasında da tanışlarım da az deyil. Onlardan bir çoxu özlərinin qurduğu bu hökumətdən ehtiyat edir, hətta, ondan çəkinir, qorxurlar.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, bolşeviklər nəyə görə qorxurlar?
    Məmməd Əmin. Repressiyalara görə. İndi təkcə əhalinin bolşevizm əleyhinə olan kəsimi deyil, elə sədaqətli bolşeviklərin də çoxu təqib və həbs olunur. Hətta, onların sırasında öldürülənlər, sürgünə göndərilənlər də az deyil.
    Rəhim bəy. Vallah, bu hökumət deyil, bir vəbadır düşüb xalqın canına.
    Dadaş bəy. Bəs bu işlərə onların dahi rəhbəri necə baxır?
    Rəhim bəy. Eşitdiyimizə görə, rəhbər ağır xəstədir.
    Məmməd Əmin. Bəli, Lenin xəstədir. Amma onun ətrafındakılar bir-biri ilə qəribə bir yarışa giriblər. Sanki hamı Lenindən sonra birinci olmaq fikrindədir.
    Rəhim bəy. Lap bizdəki kimi... Nərimanovun ətrafındakıların az qala hamısı onun stoluna göz dikib.
    Məmməd Əmin. Elədir. İndi Lenin siyasi rəhbərdən daha çox, dini rəhbərə oxşayır. O, sanki Kremldə Baş nazir yox, Vatikanda Roma papasıdır. Səcdə edənləri də kifayət qədərdir. (Gülür). Hərə özünə isti bir bucaq qazanmaq istəyir bu “Vatikanda”.
    Dadaş bəy. Yəqin ki, Lenin artıq özünə varis də hazırlayıb.
    Məmməd Əmin. İnanmıram ki, hələ belə bir varis olsun. Amma görünən odur ki, hakimiyyət uğrunda iki nəfərin iddiası, iştahası daha böyükdür. Bunlar Stalin və Trotskidir....
    Rəhim bəy. Məncə, indi Stalin və onun dəstəsi tərəfindən nə qədər küncə sıxışdırılsa belə, Trotski daha güclüdür. O, alovlu natiqdir. Üstəlik də əlində ordu, silah-sursat var...
    Məmməd Əmin. Yox, məncə seçim saatı yaxınlaşanda orduya ehtiyac qalmayacaq. Bolşeviklər məsələni öz aralarında həll edəcəklər. Hesab edirəm ki, hazırda Stalinin mövqeyi daha möhkəmdir.
    Rəhim bəy. Görünür, Lenin də ona çox etibar edir.
    Məmməd Əmin. Stalinin ağlı var, amma ürəyi yoxdur.
    Dadaş bəy. Mən də həmişə düşünürəm ki, Stalində qorxu hissi var, vicdan hissi yoxdur.
    Rəhim bəy.. Eşitdiyimə görə, üstəlik, Stalinin arvadı Leninin katibəsidir.
    Məmməd Əmin. Bəli, Nadejda Alliluyeva Leninin dəftərxanasında işləyir. Amma bunsuz belə, Lenin Stalinə daha çox inanır. Həftə səkkiz mən doqquz Koba xəstə Leninin yanında olur. Hiss olunur ki, rəhbərin Trotskidən çox da xoşu gəlmir. Bir məsələ də var ki, Trotski emosional, Stalin isə soyuqqanlı adamdır. Trotski siyasi mövqeyini dəfələrlə dəyişib. Stalin Trotski haqqında danışanda onu həmişə “keçmiş menşevik” adlandırır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lev Davidoviç Trotskinin əsl adı Leyb, əsl soyadı Bronşteyndir. 7 noyabr 1879-cu ildə Ukraynada doğulub. Milliyyətcə yəhudidir. Stalinlə həmyaşıddır. O, “İskra” qəzetində çalışmış, burada Plexanov, Akselrod, Zasuliç, Lenin, Martov və digər inqilabçılarla tanış olmuşdu.
    Trotski əvvəlcə Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının Menşevik İnternasionalist qanadını dəstəkləyirdi. Sonra bu ideyadan əl çəkib, “permanent inqilabının” nəzəriyyəçisi Aleksandr Lvoviç Parvusun (o da yəhudi idi-əsl ad-soyadı İzrail Lazareviç Gelfand idi) platformasına yaxınlaşmışdı. Bu nəzəriyyəyə görə, inqilab geridə qalmış ölkələrdə və ucqarlarda hazırlanıb yetişməlidir. Sonrakı mərhələdə o, özünü “qeyri-fraksiyalı” sosial-demorat kimi təqdim edirdi.
    O, “Pravda” qəzetinin bolşeviklərin əlinə keçməsi ilə razılaşa bilmirdi, buna görə qəzəblənmiş, hətta, Lenini “parazit” adlandırmışdı.
    Oktyabr çevrilişi ərəfəsində Trotski Leninə və bolşeviklərə yaxınlaşdı. RSFSR-in və SSRİ-nin ilk illərində o, Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı kimi və sonra Hərbi Dəniz İşləri üzrə Xalq Komissarı rütbəsi ilə Qırmızı Ordunun yaradıcısı və komandanı kimi xidmət etmişdir. 1920-ci illərdə Stalinin siyasəti və yüksəlişinə qarşı və Sovet İttifaqında bürokratiyanın artan roluna qarşı apardığı uğursuz mübarizədən sonra, 1927-ci ildə Trotski hakimiyyətdən kənarlaşdırılmış, Kommunist Partiyasından xaric edilmiş və 1929-cu ildə Sovet İttifaqından sürgün olunmuşdur. Trotski, SSRİ-dən kənarda olsa belə Stalinə, qarşı fəaliyyətini davam etdirirdi və Stalinin əmrilə baş tutmuş əvvəlki bir neçə uğursuz cəhddən sonra 20 avqust 1940-cı ildə ispan mənşəli NKVD agenti Ramon Merkader tərəfindən Meksikada, yaşadığı mənzildə buz baltası ilə ağır yaralandı və növbəti gün vəfat etdi.
    Ramon Merkader İspan kommunisti və NKVD agenti olub. 1940-cı ildə Marksist inqilabçı və nəzəriyyəçi Lev Trotskini öldürməklə məşhurlaşmışdır. Törətdiyi ağır cinayətə görə o, iyirmi il məhkumluq həyatı yaşayıb. Həbsdə olarkən Stalin tərəfindən qiyabi olaraq Lenin ordeni ilə mükafatlandırımışdı. 1961-ci ildə həbsdən azad olunduqdan sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layıq görüldü.

    Dadaş bəy. Bakıda da Moskvada olduğu kimi hər yerdə Leninlə Stalinin şəkli nəzərə çarpır.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, yəqin ki, siz Leninin ətrafına bələdsiz.
    Məmməd Əmin. Əlbəttə, mən bir siyasət adamı kimi burada baş verənlərlə maraqlanıram. Qəzet və jurnalları oxuyuram. Amma bu baş verən proseslərin gələcəkdə müsbət nəticə verəcəyinə inanmıram. “Leninin ətrafı” barədə soruşursuz. Məsələn, elə bayaq adını çəkdiyim Lunaçarskini götürək. Salam-kalamım var onlarla. Ziyalı adamdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Anatoli Lunaçarski rus yazıçısı, publisisti, inqilabçısı və maarifçisi idi. RSFSR-in ilk təhsil naziri olub. Arvadı məşhur aktrisa Natalya Sats (Roznel) olub. Stalin Nuçarskini o qədər də xoşlamırdı. Hətta bir dəfə Baş katib təhsil nazirinə irad tutub bildirmişdi ki, arvadının nazı ilə az oyna. Lunaçarski əsəbiləşib Stalinə demişdi: “Mən bu qadını çox sevirəm”. Stalin Lunaçarskiyə belə cavab vermişdi: “Arvadınızı evdə sevin, maqazinləri və dərzi atelyelərini gəzdiyiniz dövlət maşınında yox”.

    Məmməd Əmin. Yaxud Mixail Tomskini götürək. Həmkarlar təşkilatının yaradıcılarından biridir. Sözün düzünü deyən adamdır. Amma bu dövlətə, daha doğrusu bu dövləti quranlara düz söz lazımdırmı?
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mixail Pavloviç Tomski 1936-cı ildə trotskiçi kimi güllələndi.
    Məmməd Əmin. Lev Kamenev bu gün Stalinlə bir cəbhədə birləşib.
    Rəhim bəy. Onlar kimə qarşı birləşiblər?
    Məmməd Əmin. Trotskiyə qarşı... İndi bunlara “üçlük” deyirlər. Kamenev, Zinovyev və Stalin. Sabah vəziyyət necə olacaq? Bax bunu indidən söyləmək çətindir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lev Borisoviç Kamenevin əsl soyadı Rozenfeld idi. O, Əmək-müdafiə sovetinin sədrinin, yəni Leninin müvini, Lenin öləndən sonra isə Xalq Komissatları sovetinin sədri olmuşdu. Kamenev Leninin ən yaxın silahdaşlarından biri idi.
    O, 1922-ci ildə Zinovyev və Stalinlə birgə Trotskiyə qarşı “Triumvirat” yaratmışdı. Kamenev 1925-ci ildə Zinovyev və Leninin arvadı Krupskaya ilə birləşərək Stalinə qarşı müxalifətə keçmişdi.
    Kamenev 1936-cı ildə “Trotskiçi-Zinovyev mərkəzi” işinə görə güllələndi. Hökmü icra edənin yazdığına görə, Kamenev ölüm ayağında özünü çox təmkinli aparmışdı. O, yerə yıxılıb cəlladın çəkməsini öpən dostu Qriqori Zinovyevə deyib ki, özünü ləyaqətli apar, Qriqori.
    Kamenevin birinci arvadı Olqa Davidovna Bronşteyn , Trotskinin bacısı idi. Sonralar Olqa və onun iki oğlu Aleksandr və Yuri güllələndi.
    Kamenevin ikinci arvadı Tatyana, habelə qardaşı Nikolay və onun uşaqları da edam olundu.

    Məmməd Əmin. Mən burada, dərs dediyim Şərqşünaslıq İnstitunda çox vətənpərvər gəncliklə tanış olmuşam. Onların içində hər millətin nümayəndəsi var. Məsələn, Törökul Aytmatov adlı gənc var. Hələ iyirmi yaşı yoxdur. Amma çox istedadlı, vətənsevər bir gəncdir. Hərdən yanıma gəlir. Bu zəmanəni ki, belə görürəm, bu cür istedadlı gənclərin gələcəyindən nigaran oluram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Törökul Aytmatov 1903-cü ildə anadan olub. Şərq Xalqları Universitetini bitirmişdi. Məmməd Əmin ona dərs demişdir. Aytmatov sonralar Qırğızıstanın xalq ticarəti komissarı, Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin ikinci katibi olmuşdu. 1938-ci ildə “xalq düşməni” kimi güllələndi.
    Törökulu mən də tanıyırdım. İndi onun oğlu Çingiz Aytmatov çox görkəmli bir yazıçıdır. Əsərləri burada-Türkiyədə də məşhurdur.

    Məmməd Əmin. Yaxud bir gürcü balası var. Bir qafqazlı kimi mənə dərin ehtiram göstərir. O da bizdə təhsil alır. Qəribə soyadı var: Okucava... Çox istedadlı bir gəncdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Okucava vaxtilə Gürcüstanın hökumət rəhbəri olmuşdu. 1941-ci ildə “xalq düşməni” kimi güllələndi. Eşitdiyimə görə, onun oğlu Bulat Okucava bu gün Rusiyanın məşhur ədibidir.

    Məmməd Əmin. Hə, bu günlərdə bir osmanlı türkü ilə də qarşılaşdım. Cavan, sarışın, ucaboy, mavi gözlü bir gəncdir. Əvvəlcə elə bildim ki, rusdur. Sonra öyrəndim ki, Moskvaya Tütkiyədən gəlib, şairdir.
    Rəhim bəy. Şair? Türkiyəli şairin Moskvada nə işi?
    Məmməd Əmin. Bir xeyli söhbət etdik. Özünün deməyinə görə, Batumdan keçərək Rusiyaya gəlib. Kommunist partiyasına cani-dildən inanır. Burada, Moskvada təhsilini davam etdirmək istəyir.
    Dadaş bəy. Gör bir haraya gəlib oxumaq üçün...
    Rəhim bəy. Hər oxuyandan Molla Pənah olarmı?

    Gülüşürlər...

    Məmməd Əmin. Əlbəttə, böyük şair olmaq asan məsələ deyil.
    Dadaş bəy. Amma bizdə son vaxtlar şeir yazanların sayı yaman artıb... Əksəriyyəti də Leninə, Oktyabra, Trotskiyə, oraq-çəkicə, qırmızı orduya, Smolnıya şeir ithaf edir...
    Məmməd Əmin. Vaxt gələcək, bu dalğa da ötüb gedəcək... Həmin şairlərdən bir çoxu kommunizmə sidqi-ürəklə inanır. Bir qismi isə bu qanlı-qorxulu cəmiyyətdən çəkinir...
    Rəhim bəy. Hər halda bu gün bizim Əhməd Cavad, Sanılı, Cavid kimi şairlərimiz var. Buna da şükür...
    Məmməd Əmin. Əlbəttə, buna da şükür... Hə, mən haqqında söhbət açdığım gəncə üstüörtülü dedim ki, bala, bolşevik əqidəsi ilə çox da uzağa getmək mümkün deyil. O da cavabında dedi ki, mən bu ideya ilə kommunizmə getmək istəyirəm. Hər halda, verdiyi cavabdan asılı olmayaraq, mənə xoş təsir bağışladı o gənc...
    Dadaş bəy. Deməli, kommunizm kabusuna inanan birisidir.
    Rəhim bəy. Adı nədir o igidin?
    Məmməd Əmin. Nazim Hikmət Ran. Bir neçə şeir oxudu. Çox bəyəndim. Özü də döyüşkən, mübariz insan təsiri bağışladı. Amma, doğrusu, mən o gəncin gələcəyinə təəssüf edirəm... Və ona da ümid edirəm ki, o gələcəyin böyük şairi ola bilər. Digər tərəfdən təxmin edirəm ki, vaxt gələcək ki, həmin istedadlı gənc kommunizm ideyasının necə iflasa uğradığını öz gözləriylə görüb mütəəssir olacaq.

    Rəhim bəy. Allah onun köməyi olsun.
    Dadaş bəy. Yəqin ki, o Allaha da inanmır. Bolşevik yalanlarına uymuş ateistdir.
    Məmməd Əmin. Fəqət bu dünyanın bir həqiqət anı da olur... Həmin an yetişəndə hər kəz özünün və ətrafdakıların kim olduğunu dərk edir...
    Dadaş bəy. Kaş elə bir an, elə bir gün tez yetişəydi...
    Məmməd Əmin. Yetişər, yetişər inşallah... Bəylər, bəlkə Moskvada gəzişək. Necə fikirdir?
    Rəhim bəy. Yaxşı fikirdir. Zənnimcə bu fikirə Dadaş bəy də etiraz etməz.
    Məmməd Əmin. Mən ikiəlli razı.

    Gülüşürlər.
    Az sonra hamısı otağı tərk edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Rəhim bəylə Dadaş bəy Moskvada bir müddət bizimlə birlikdə qaldılar. Artıq onların gəlişinin məqsədi məlum idi.
    ... Bir dəfə Məmməd Əmin işdən evə dönərkən əlindəki qəzet dəstini stolun üstünə atıb bir xeyli fikrə getdi. Biz onun ovqatını müəyyənləşdirə bilmirdik. Hiss edirdik ki, qəzetlərdə nəsə maraqlı bir şey oxuyub. Amma oxuduğunun təsirinin mənfi və ya müsbət olduğunu bilmək çətin idi.

    Rəhim bəy. Əmin bəy, o qəzetlər nəsə yeni bir şey yazırmı?
    Məmməd Əmin. Bəli. Çox maraqlı şeylər yazırlar. Əvvəla, onu yazırlar ki, Ənvər Paşa bolşeviklərə qarşı savaş açıb.
    Dadaş bəy. Axı biz Bakıda eşitmişdik ki, Ənvər Paşa Orta Asiyada vuruşur...
    Məmməd Əmin. Hə, bu yaxınlaracan bolşeviklərlə birgə idi... İndi isə bolşeviklərə qarşı döyüşür.
    Rəhim bəy. Dünyanın qəribə işləri varmış... Paşa hara, bolşeviklər hara?
    Məmməd Əmin. Mən Ənvər Paşanı ötən il burada gördüm. Moskvaya gəlmişdi.
    Rəhim bəy. Ənvər Paşa hara, Moskva hara?
    Dadaş bəy. Mən onu sonuncu dəfə Bakıda gördüyüm. Yaxşı xatırlayıram, o vaxt millət onu necə coşqu ilə qarşılamışdı. Hətta, Paşanın maşınını öpənlər də vardı.
    Rəhim bəy. Bəs o, nə məqsədlə, kimin çağırışı ilə gəlmişdi Rusiyaya?
    Məmməd Əmin. Kremldən dəvət olunmuşdu. Trotskinin və Stalinin qəbulunda olmuşdu.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, yəqin ki, Siz onunla əvvəldən tanışsız.
    Məmməd Əmin. Bəli. Bəli, mən onu daha əvvəl, 1918-ci ildə İstanbulda görmüşdüm. O vaxt Paşa hakimiyyətinin ən yüksək pilləsində, hərbiyyə naziri və baş komandan müavini vəzifəsində idi. Mən İstanbula Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı kimi getmişdim. “Gülcamal” paroxodu ilə gəldiyi Batumda Paşanı görmüş, onunla tez-tez təmasda olmuşdum. Onun idealist bir inqilabçı olduğunu bilirdim, islami bir romantizm ruhu daşıdığına vaqif idim.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, axı o, əvvəllər bolşeviklərə nifrət edirdi.
    Məmməd Əmin. Paşa öz çıxışlarında deyirdi ki, Avropa imperializminin əlində əsir olan müsəlman millətləri özlərini qurtarmaq üçün təşkilatlanmalı; fəqət bu təşkilatların aralarında sıx bir rabitə və həmrəylik olmalıdır. O, bu məqsədlə bir

    cəmiyyətin qurulmasını və bu cəmiyyətə bizim partiyanın, yəni “Müsavat” Partiyasının da qatılmasını istəyirdi. O, hətta, təklif etdi ki, “Müsavat” firqəsi Sovet hökuməti əleyhindəki müxalifətindən hələlik vaz keçməli, bu hökumətə qarşı hər cür qiyam niyyətlərindən uzaq olmalıdır. Çünki Qızıl Orduya qarşı heç nə edə bilməz; əks təqdirdə bütün Azərbaycan zərər görər, türklər və müsəlmanlar qılıncdan keçirilər.
    Rəhim bəy. Bəs siz nə dediniz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Mən ona dedim ki, qayəniz çox gözəldir, Paşam. Amma əzilən müsəlman xalqlarının azadlıq və hürriyyətini bolşevik Moskvasında axtarmaq lazım deyil. Mərkəzi qırmızı Moskvada olacaq bir müsəlman hərəkatı ümumi kommunist hərəkatının bir silahı olar. Belə olmaqdan çıxmaq istədiyi gün isə mövcud şərtlər daxilində məhv olduğu gündür. O, soruşdu ki, bəs belə bir cəmiyyət harada qurulmalıdır? Dedim ki, Ankarada. O, dedi ki, yenidən bir daha görüşüb bu müzakirəni davam edərik.


    Dadaş bəy. O, dediklərində nə qədər səmimi idi?
    Məmməd Əmin. O, özünə çox inanırdı.
    Rəhim bəy. Mənim bildiyim qədər Ənvər Paşa ilə Mustafa Kamalın münasibətləri sərindir.
    Məmməd Əmin. Sərin olsa nə vardı ki... Hesab edirəm ki, Ənvər Paşa doğrudan da macəraçılığa meyl edən adamdır... Amma cəsur, qorxmaz bir döyüşçüdür. İndi qəzetlərin yazmağına görə Ənvər Paşa Fərqanə yaxınlığında Qırmızı orduya qarşı vuruşur, onlara qan uddurur. Vaxtilə ona dəstək verən Trotski və Orconikidze möhkəm əl-ayağa düşüblər...
    Dadaş bəy. Bəs Stalin? Axı dediniz ki, Paşa Stalinin də qəbulunda olub.
    Məmməd Əmin. Artıq Stalin köhnə vəzifəsində deyil.
    Rəhim bəy. Doğrudan? İşdən çıxarılıb?
    Dadaş bəy. Adam inanmaq istəmir...
    Məmməd Əmin. Yox, işdən çıxmayıb. O, indi Bolşeviklər partiyasının Baş katibidir. Kommunistlərin lideridir.

    Dadaş bəy. Necə deyərlər, görəsən onun vəzifəsi böyüyüb ya kimilib?
    Məmməd Əmin. Əvvəllər bu vəzifə texniki bir iş hesab olunurdu. Amma Stalin keçəndən sonra deyirlər ki, çox qısa bir vaxtda katiblikdə canlanma yaranıb.
    Dadaş bəy. Stalin hiyləgərin birisidir. İnanmayın ki, o, böyük vəzifəni buraxıb kiçiyindən yapışsın.

    Gülüşmə.

    Məmməd Əmin. Yəqin ki, bunu da tarix göstərəcək.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, təbii ki, gəlişimizin məqsədi Sizə məlumdur.
    Məmməd Əmin. (Gülümsəyir). Qismən bəllidir.
    Rəhim bəy. “Müsavat”ın gizli fəaliyyət göstərən Mərkəzi Komitəsinin tapşırığı ilə biz Sizin tezliklə Moskvadan çıxarılmağınızı təmin etməliyik.
    Məmməd Əmin. Bu xüsusda mənə Məmmədəli də vaxtilə müəyyən şeylər deyib. Mən özüm də bəzi məsələr haqda fikirləşmişəm... Doğrusu, bu, xeyli dərəcədə çətin məsələdir.
    Dadaş bəy. Təşkilat bizim vasitəmizlə Sizin yolpulunuzu da göndərib...
    Məmməd Əmin. Söhbət təkcə yolpulundan getmir. (Gülümsəyir). Mən burada daimi nəzarətdəyəm...
    Rəhim bəy. Bilirik, Sizə ən çox nəzarət edən Koba və onun adamlarıdır. İndi isə şükür Allaha, Kobanın yəqin ki, başı qarışıb öz yeni problemlərinə...
    Məmməd Əmin. Bəli, yəqin ki, onun əvvəlkinə nisbətən işi-gücü daha da artıb... Amma zənnimcə hələ bir az tezdir.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, bu necə olur ki, Məmmədəli bəy həftə səkkiz mən doqquz istədiyi yerə, lap elə Bakıya gedir, siz isə Moskvadan çıxa bilmirsiz?
    Məmməd Əmin. Bəli, Məmmədəli bəy Stalinin və Orconikidzenin ən yaxın dostudur. (Gülür). Onun hər yerə getmək səlahiyyəti var... (Ciddiləşir). Əlbəttə, mən zarafat edirəm. Keçən il Məmmədəli bəy mənim Bakıdakı bəzi sənəd və əlyazmalarımı gətirməyə getmişdi.
    Dadaş bəy. Xəbər göndərəydiniz, biz özümüz gətirərdik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bir dəfə Rəsulzadə mənə dedi ki, Məmmərəli bəy, Stalinlə görüşdüyümüz zaman İran inqilabı haqqındakı xatirələrimdən bəhs etdiyim yəqin ki, sənin də yadındadır. İndi Stalin bunlara aid materialları dərhal dönüb, Bakıdan gətirməni istəmişdi. İndi bu işin əsl vaxtı yetişib. Qurultay nümayəndələri bu günlərdə Bakıya qayıdırlar; bir yolunu tapıb, onlarla birlikdə Bakıya getsən fəna olmaz, vəziyyəti öyrənmiş olarsan.
    Mən İran inqilabı haqqında materialları gətirmək üçün Bakıya getmək istədiyimi Berzanovskiyə bildirdim, o da telefonla məsələni Stalinə ərz edir. Stalin dərhal “Məhəmməd Əli yola çıxsın” deyə əmr edir.
    Nümayəndələr bir az sonra, o axşam yola çıxacaqlarından Berzanovski tələsik büroya qaçır, lazım olan kağızları hazırlayır və xüsusi olaraq qoşdurduğu komissarlıq xizəyi ilə gələrək bizi də evdən götürür. Birlikdə stansiyaya gəlirik. Gecikmişik. Nümayəndələri aparan qatar on dəqiqə əvvəl hərəkət edibmiş... İndi nə olacaq? - deyə Berzanovski böyük bir qüssə ilə stansiya şefinə: - Bu necə ola bilər, yoldaş Stalin əmr edib, yoldaş Məhəmməd Əli bu qatarla gedəcəkdi?.. Stansiya şefi: - Yoldaş direktor, üzülməyin, hələ ki, gec deyil, əlacı var. Qatar iki stansiya irəlidə su almaq üçün yarım saata qədər gözləyəcək; xüsusi bir lokomotivlə bir vaqonu elə indi yola salarıq, yoldaş onunla gedər, nümayəndə qatarına yetişər. Berzanovski: - Bravo, yoldaş şef!.. - deyə dərin bir nəfəs aldı.
    Sonralar Əmin bəy Stalinlə bağlı xatirələrində mənim bu səfərimə də geniş yer ayırmışdı. Həmin xatirələrin “Məhəmməd Əlinin xüsusi qatarı” adlı bir bölümü də var. Orada yazılmışdı: “On dəqiqə sonra “Məhəmməd Əlinin xüsusi qatarı” hərəkət etdi, arxasınca bir də onu gözləsinlər deyə bir teleqram vuruldu. Kontr-revolyusioner müsavatçı Məhəmməd Əlini aralarında Orconikidze, dr. Nəriman Nərimanov, Qorxmazov, Ter-Mikaelyan və sairləri kimi bolşevik başçıları olan 8-ci Kommunist Partiyası nümayəndələrini aparan xüsusi qatar gözləyib durmalıdır; çünki... Yoldaş Stalinin əmri icra ediləcək!..”

    Məmməd Əmin. Əslində o sənədlər, dəqiq desəm elmi səciyyəli materiallar, məndən daha çox, Stalinə lazım idi. Amma həmin sənədlər Bakıda tapılmadı. Yəni Məmmədəli bəy Bakıdan Moskvaya əliboş qayıtdı... İndi isə artıq bildiyiniz və dediyiniz kimi, Stalinin başı qarışıb...
    Dadaş bəy. Əmin bəy, axir ki, Stalinin hədsiz məşğul olmasını Siz özünüz də dediniz.. Tələsmək lazımdır.

    Rəhim bəy. Bu cür fürsəti əldən vermək olmaz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Yaxşı. (Fikrə gedir). Sizin planınız necədir? Haradan, nədən başlamalı?
    Rəhim bəy. Əmin bəy, zənnimizcə, Siz Moskvadan Petroqrada gedə bilərsiz.
    Məmməd Əmin. Bəli, bu, mümkündür. İşlədiyim İnstitutdan ezamiyyə alıb Petroqrada gedə bilərəm.
    Dadaş bəy. Çox yaxşı. Qoy elə hər şey qayda-qanunla olsun.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, yəqin ki, tatar alimi Musa Begiyevi tanıyırsız?
    Məmməd Əmin. Bəli, biz onunla tanışıq, məsləkdaşıq.
    Rəhim bəy. O, söz verib ki, bizə köməyini əsirgəməyəcək.
    Məmməd Əmin. Mən Sizə bir sirr açım. Bəli, mən də tezliklə buranı tərk etmək istəyirəm. Əl altından hələ Moskvada ikən görüşdüyüm dostlarımdan aldığım məlumatlara görə, Musa Begiyevin vasitəsilə Fin körfəzi üzərindən Finlandiyaya keçən yoldaşlar olub. Məsələn, professor Sədri Maqsudi Arsal, redaktor Abdulla Taymas və daha bir neçı tanımadığım adamlar bu yolla Rusiyada Finlandiyaya keçiblər.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, vəziyyəti Siz özünüz bizdən daha yaxşı bilirsiz ki...
    Məmməd Əmin. Amma onlar Fin körfəzini qışda keçiblər. O vaxt körfəz donmuşdu və qarla örtülü idi. Onlar bu yolu xizəklə keçmişdilər. İndi isə yazın sonudu, yayın əvvəlidir.
    Dadaş bəy. İndiki vaxtın da öz üstünlüyü var. Əmin bəy, körfəzdən qayıqla keçmək olar.
    Məmməd Əmin. Etibarlı bir qayıqçı tapmaq da müşkül məsələdir.
    Rəhim bəy. Musa bəy bu sahədə də kömək edə bilər.
    Məmməd Əmin. Bəli, ümid yenə Musa Begiyevədir.
    Dadaş bəy. Yaxşı, onda Petroqrada nə vaxt getməyi vacib bilirsiz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Elə günü sabah çalışdığım İnstitutun rəhbərliyindən ezamiyyə xahiş edərəm.
    Dadaş bəy. Biz indi nə etməliyik?
    Rəhim bəy. Necə nə etməliyik? Biz Əmin bəyi Petroqradacan yola salmalıyıq.
    Məmməd Əmin. Dadaş bəy, Rəhim bəy, bəlkə elə birlikdə, eyni qayıqda gedək Finlandiyaya?
    Rəhim bəy. Biz Sizi yola salandan sonra Bakıya dönməliyik, Əmin bəy.
    Dadaş bəy. Bizim hələ gələckdə görüləcək işlərimiz çoxdur, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Əslində Siz elə gələcəkdən gəlmiş adamlarsız. Mən o xoşbəxt gələcəyi indidən görürəm.

    Məmməd Əmin Dadaş bəyi və Rəhim bəyi coşqunluqla sinəsinə sıxır, sonra əlləri ilə onların kürəyinə vurur.

    Dadaş bəy. Təşəkkür edirik, Əmin bəy.
    Rəhim bəy. Hələlik...
    Məmməd Əmin. Yaxşı, elə isə indidən yola hazırlaşın, bəylər... Sabah Petroqrada yola düşəcəyik. Yolçu yolda gərək.
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonralar Məmməd Əmin Rəsulzadə Moskvanı tərk edib mühacirətə getməsi barədə öz xatirələrində belə yazırdı: “Leninqrada gəlib Şərq Dilləri İnstitutunun yayda boş olan sinif otaqlarından birində yerləşdim. Akademiya kitabxanasına gedir və başda prof. Marr, Bartold və sairə olmaq üzrə akademiya professorları ilə görüşürəm. Onlarla Azərbaycan tarixi və ədəbiyyatına aid mövzular üzrə söhbətlər etməklə Leninqrada gəlişimin həqiqi məqsədini pərdələyə bildim...





    15.
    Səhnə dəyişir.

    Türkiyə.
    İstanbul.
    Məmməd Əmin redaksiyada.

    Məmməd Əmin. Hə, bu da Türkiyə... Bu da İstanbul.

    Petroqrada gedəndən bir neçə gün sonra Musa Begiyevin köməkliyi ilə etibarlı bir qayıqçı tapıldı. Körfəzi keçdik. Qayığımız sahilə yanaşar-yanaşmaz silahlı fin gözətçiləri bizi tuturlar. Oradan Feriokidəki qarantində on beş gün qaldıqdan sonra Helsinkiyə getdik. Helsinkidə bir aya qədər tatar koloniyasının müsafiri olduqdan sonra Almaniyaya, oradan Parisə, Parisdən də İstanbula gəldim. İstanbul o zaman hələ müttəfiq ordularının işğalı altında idi. Fəqət eyni zamanda şəhərdə milli qüvvə nümayəndəsi vardı və polis də Ankara hökumətinin əlində idi.
    Burada, yoldaşlarla birləşərək milli nəşriyyata qərar verdik və ilk iş olaraq Stalinə, surəti aşağıda dərc olunan məktubu göndərdim:
    Stalinə məktub
    “Möhtərəm Stalin, Qurtuluşum dostlarım üzərində xoş bir heyrət təsiri buraxmışdır. Onlar, təbii, haqlıdırlar. Fəhlələrdən bir çoxu müsavatçı olduqları üçün güllələnmədilərmi? Bu saatlar daxilində, adı çəkilən partiyanın rəisi olmaq hesabilə mənim qurtuluşum bir növ möcüzə imiş. Vaqiənin tərifi, bu təbirə layiqdirsə, insaf tələb edir, qeyd edim ki, bu möcüzənin səbəbi-kəraməti Sizsiniz; çünki keçmiş dostluğu unutmayaraq məni Bakı zindanından çıxarmağa lüzum gördünüz.
    Moskvada olduğum iki il əsnasında dostluğumuzdan faydalandım. Bəzi məhrumiyyətlərə məruz qaldımsa da bunlar hər kəsin ümumiyyətlə yükləndiyi məhrumiyyətlərdən ibarət olub, mənə aid bir xüsusiyyətə malik deyildir. Əksinə, bəzən elə olurdu ki, bir sıra imtiyazlardan belə faydalanırdım. Bunun üçün Sizə təşəkkür edirəm. Moskvadan ayrılarkən Sizinlə görüşə bilmədim. Çünki Rusiyanı gizlincə tərk etməyə qərar vermişdim. Bu hərəkətimdə Sizə qarşı hörmətsizlik görməyəcəyinizə ümid edirəm. Səfər üçün icazə istəmədim; işin mənfi tərəfini mülahizə etdim. Bəlkə Siz icazə verməzdiniz; o zaman hər nə cür olsa da Rusiyanı tərk etmək haqqındakı qərarımdan tamamilə vaz keçmək lazım gəlirdi. Halbuki bu, mənim üçün mümkün olan iş deyildi. Çünki bu, özümü rədd etmək və əbədi bir fəaliyyətsizliyə məhkum etmək demək idi...
    Hazırda Rusiyada baş verən hadisələr isə bundan yüz il əvvəl cərəyan edən hadisələrdən başqa bir şey deyildir. Yüz il əvvəldə olduğu kimi indi də Rusiya müstəmləkələri bir yerə toplamaqdadır. Taleyin hökmü ilə hakimiyyəti ələ keçirmiş kommunist firqəsi ideologiyanın bütün cəbhələrində geri çəkilə-çəkilə keçmiş rus imperiyasının bərpası fikrinə dayandı. Bu fikir isə firqənin ideoloji şüarlarından ziyadə hakim olduğu mühitin cahangiranə təmayüllərindən doğmuş bir sıra mənafe və hədəfə malikdir. Bir hökumətin rəsmi ideologiyası zadəgan şovinizmindən fəhlə kosmopolitizminə təbəddül edərsə, bundan məsələ çox da dəyişməz və ən sonunda geridə qalmış və az inkişaf etmiş millətlərin milliyyətlərindən məhrum olmasına (denasionalizə olması), digər bir milliyyətə təmsilləri (assimilizə olmaları) kimi bir nəticəyə səbəb olur. Yerli fəhlə (proletar) sinfinə istinad iddiasilə əldə silah Qafqaz və Türküstan kimi ucqar vilayətlərdə əmələ gəlmiş olan demokratik siyasi təşəkkülləri işğal etdiyiniz zaman ümumiyyətlə, sabiq imperiyanın çarizm siyasətiylə ruslaşdırılmış müstəmləkə şəhərlərindəki rus fəhləsindən ibarət ən kiçik azlığın arzusuna uyğun olaraq böyük bir çoxluq təşkil edən yerli əhalinin ən qanuni bir haqqını kobud bir surətdə çeynəmiş olursunuz. Fəhlənin Azərbaycan və ya Türküstanda diktatura elan etməsinin Moskva diktaturasından başqa bir şey olmadığı günəş kimi aşkardır. Əski Petroqrad dövrünün siyasəti də bundan başqa bir şey deyildi. Ucqar vilayətlərin muxtariyyat şəklindəki zahiri görünüşü də ciddi bir şey ifadə etməz.
    Azərbaycan xanlıqlarının ilk Qafqaz “namesnikləri” (canişinləri) zamanındakı istiqlalları indiki Qafqaz cümhuriyyətlərinin “Zakkraykom” (Zaqafqaziya vilayət komitəsi) baş katibləri zamanındakı istiqlallarından heç də az deyildi. Ortadakı fərq olsa-olsa, indiki cümhuriyyətlərin dağılması prosesi o zamankı xanlıqların dağılma prosesindən daha artıq olmasından ibarətdir. Bolşevik partiyasının mərkəziyyətçi olduğunu bildiyimdən bu partiyanın növü özünəməxsus bir imperialist olduğunu sezmiş və zəruri bir dəyişikliyə keçə biləcəyini daha əvvəl söyləmişdim. Qeyri-ixtiyari müşahidəçi durumunda olduğumdan bu dəyişmə gözlərimin önündə baş verirdi.
    Moskvada olduğum iki il ərzində mən Şərq millətlərinin və xüsusilə türk ellərinin nicatının yalnız özlərində, özünü bir millət kimi tanımalarından ibarət olduğuna qəti surətdə inandım. Bunun üçün sisteminizdə millətin özünə bəslədiyi bu inamın kökündən yox edildiyini və milli anlamının milli inqilab anlamına təbdil edildiyinə soyuqqanlı baxa bilmirdim. Sizin istədiyiniz bu mübadilə baş tuta bilməz. Şərq millətləri kommunist həyatı ilə deyil, öz milli həyatları ilə yaşamaq istəyirlər. Bu məqsədlə də onlar özlərini əsir edən qüvvələrə qarşı mübarizə aparırlar və bu mübarizələrində onlara yardım edə biləcək müttəfiqlər axtarırlar. Bir zaman onlar Vilsonun prinsiplərinə inandılar; sizin şüarlarınız isə onlara daha cəlbedici göründü. Fəqət, heyhat, Vilson prinsipləri Versal, Trianon və Sevr müqavilələrinə müncər oldusa, sizin şüarlarınız da Ukrayna, Türküstan və Qafqazın yenidən istilası ilə nəticələndi. Buna görə də vətənim Azərbaycanın sizin işğal və əsarətinizə qarşı mübarizəyə qəhrəman Türkiyənin Antantaya qarşı yürütdüyü mücadilə qədər bir haqqı vardır. Öz siyasi əqidəmə sadiq qalmaqla bərabər, mən eyni zamanda Sizin də xeyirxahınız qalır, şəxsinizə qarşı ehtiram hissi bəsləyirəm. Nəticədə mənə qarşı göstərdiyiniz əlaqəni heç bir zaman unutmayacağıma inanmanızı xahiş ilə Sizə yaxşı bir xidmət göstərmək fürsətini can-dildən təmənni etdiyimi ərz edirəm.
    Ehtirami-tamla: Rəsulzadə Məmməd Əmin. Yanvar 1923 (bu məktub vaxtilə İstanbulda çıxan 23.1.1923-cü il tarixli və 5 nömrəli “Yeni Qafqaziya” dərgisində nəşr olunmuşdur).













    SAVAŞ FƏSLİ
    və yaxud
    Ənvər Paşa

    (iki hissəli tarixi dram)


    Ə n v ə r P a ş a (İsmayıl Ənvər Paşa)
    U s m a n Xoca (Usman Xoca Pulatxocayev)
    F a y z u l l a Xocayev (Fayzulla Qubaydullayeviç Xocayev)
    Y u s i f Ziya (Axund Yusif Ziya Talıbzadə)
    İ b a r a h i m bəy (Mühammad İbrahim bəy Lokay)
    L e v T r o t s k i (Leyba Davidoviç Bronşteyn- Trotski)
    D a v l a t m a n d bəy
    N a c i y ə Sultan
    T ö v f i y a
    F a r u q bəy
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r





    Proloq

    Kreml. Lev Trotskinin kabineti. Divardan böyük xəritə asılıb. Arada Kreml saatının zəng səsi eşidilir, daha sonra “Beynəlmiləl” (“İnterasional” himni) səslənir. Lev Trotski və Ənvər Paşa ayaq üstə, diqqətlə musiqini dinləyirlər. Ənvər Paşa hərbi, Trotski isə mülki geyimdədir.

    L e v T r o t s k i (saat və musiqi səsini dinləyərək). Artıq dörd ildir ki, Kreml saatında zəng səsləri ilə yanaşı “Beynəlmiləl” də səslənir. Bu, əslində L e n i n yoldaşın təşəbbüsüdür.
    Ə n v ə r P a ş a. Ümid edirəm ki, Allahın izni ilə Qərbdə yaranan bu musiqi tezliklə Şərqdə də səslənər.
    L e v T r o t s k i. Bəli, Ənvər Paşa. Sizinlə razıyam. Biz sosializmi, beynəlmiləlçiliyi bütün dünyada bərqərar etməliyik. (Müsahibinə yaxınlaşır). Biz qiyabi olaraq çoxdan tanışıq. Belə yaxından tanış olduğuma görə şadam. İşləriniz necədir?
    Ə n v ə r P a ş a. Təşəkkür edirəm, yoldaş Trotski. “İşlərim necədir” deyəndə ki... Mən hazırda burada, Moskvada “İnqilab ilə İslamın vəhdəti cəmiyyəti”ndə fəaliyyət göstərirəm. (Gülür). Amma mən sakit, dinc dəftərxana işlərinə alışmamışam...
    L e v T r o t s k i. Döyüşçü üşün sakit həyatın nə olduğunu mən yaxşı anlayıram... (Mənalı tərzdə). Yaxşı, Moskva sizi necə qarşıladı, Ənvər Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Hər şey qaydasındadır, yoldaş Trotski. Mən ötən ilin əvvəlindən buradayam. Biz Moskvaya gələndə qış idi.
    L e v T r o t s k i. Bilirəm, məlumatım var... Bəs Moskvanın soyuq havaları sizi qorxutmur ki?
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr, heç qorxmadım. (Gülür). Əksinə, mən soyuğu-şaxtanı şox sevirəm. Axı bizim də öz Sibiriyamız var.
    L e v T r o t s k i. Yəqin ki, siz Qarsı, Ərzurumu nəzərdə tutursuz. Bilirəm, oraların da qışı sərt keçir.
    Ə n v ə r P a ş a. Elədir... Bir də ki, biz hərbçilər üçün illər cəmi bir fəsildən ibarət olur.
    L e v T r o t s k i. O, nə fəsildir elə?
    Ə n v ə r P a ş a. Döyüş fəsli.
    L e v T r o t s k i. Hə, bunu doğru deyirsiz. (Gülür). Gərək ki, Rusiyaya tək gəlməmisiz.
    Ə n v ə r P a ş a. Elədir... Mənimlə birgə buraya bir neçə zabitimiz də gəlib. O cümlədən, Daxili işlər nazirimiz Tələt Paşa və Dənizçilik nazirimiz Camal Paşa... (Gülümsəyir). Bildiyiniz kimi, mən vaxtiə Osmanlı ordusunun yüksək çinli zabiti olmuşam...
    L e v T r o t s k i. Təvazökarlıq edirsiz, Ənvər Paşa. Siz adi zabit deyilsiz axı. Bilirəm ki, beş il Osmanlı İmperiyasının hərbi naziri olmusuz. İkinci Əbdül Həmidlə qohum olduğunuzu da bilirəm. Mənə orası da məlumdur ki, sizi çox zaman bütün dünya müsəlmanlarının xəlifəsinin kürəkəni adlandırırlar.
    Ə n v ə r P a ş a. Məlumatlı adamsız, yoldaş Trotski.
    L e v T r o t s k i. Hələ qırx yaşınız olmasa da hərbi rütbənizin generalissimusdur. Bu, sadə göstərci deyildir. (Gülür). Amma mənim heç bir hərbi çinim yoxdur. Baxmayaraq ki, Sovet ordusunun komandanıyam.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz bütün dünyanın tanıdığı siyasi xadimsiz, yoldaş Trotski.
    L e v T r o t s k i. Hə, elə deyirlər... Ümumiyyətlə, mən nədənsə Türkiyəni və türkləri çox sevirəm. Əgər bir vaxt seçim qarçısında qalsam və məndən soruşsalar ki, sən Rusiyadan başqa harada yaşamaq istəyərrdin, heç tərəddüd etmədən Türkiyənin adını çəkərəm... (Pauza). Yaxşı, Ənvər Paşa, bəs siz yoldaş R a d e k l ə harada tanış olmusuz?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən Karl Radeklə iki il əvvəl Könsberqdə tanış olmuşam... Söhbətimiz onunla elə ilk tanışlıqdan alındı. Karl da ingilis burjuaziyasının düşmənidir, mən də. Bilirəm ki, ingilislər Orta Asiyadakı xalqları, bizim dindaşlarımızı hansı yolla olursa-olsun ələ almağa, onları yeni yaranan bolşevik Rusiyasına qarşı müharibəyə təhrik etməyə çalışırlar.
    L e v T r o t s k i (Ənvər Paşaya yaxınlaşıb əlini onun çiyninə qoyur). Hmmm... “Çalışırlar” nədir? Artıq bu müharibə çoxdan başlayıb.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm. Biz bu barədə Radeklə hələ min doqquz yüz on doqquzda söhbət edirdik... Mən onda düşündüm ki, deməli, Rusiya da bizim kimi ingilisləri qəbul etmir. Bundan başqa, mənim bildiyimə görə, bolşeviklər inqilabla islamın vəhdətini qəbul edirlər. Belə olan halda mən nə üçün bolşeviklərin tərəfində olmayım?
    L e v T r o t s k i (pəncərəyə yaxınlaşıb uzaqlara baxır) . Doğru qənaətdir... (Pauza). Amma bəri başdan deyim ki, Türküstanda vəziyyət olduqca gərgindir.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm...
    L e v T r o t s k i. Məndə olan məlumata görə Əmir Seyid Alim xan bu il mart ayının beşində Əfqanıstana keçib. O, indi orada silah-sursat və əsgər toplamaqla məşğuldur. Hal-hazırda hakimiyyət formal da olsa bizimkilərə, Buxara Xalq Sovet Respublikasına tabedir. Fayzulla Xocayev Buxara İnqilab komitəsinə və Nazirlər sovetinə başçılıq edir. Usman Xoca Pulatxocayev isə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədridir. Hər ikisi Buxarada Qızıl ordunun yaradıcılarıdır. Əminəm ki, Siz təcrübəli adam kimi, həmin yoldaşlara yaxından kömək edə bilərsiniz.
    Ə n v ə r P a ş a (divardan asılmış xəritəyə baxaraq). Türküstandakı döyüş teatrosu mənə qismən tanışdır. Bildiyimə görə, indi orada faktiki hakimiyyət İbrahim xanın əlindədir. Buxaraya onun tabeliyində olan əsgər və qurbaşlar nəzarət edir...

    Telefon zəngi. Trotski dəstəyi qaldırır.

    L e v T r o t s k i (dəstəkdə). Salam. Bəli, Vladimir İliç... (Pauza). İndi Ənvər Paşa yanımdadır, onunla söhbət edirəm. (Pauza). Bəli, doğru buyurursuz, Ənvər Paşa təcrübəli adamdır. Güman edirəm ki, basmaçılar tezliklə tərk-silah olunacaqlar. (Dəstəyi qoyur). Lenn yoldaşdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, hiss etdim. Mən sizin hamınızın narahatlığınızın səbəbini yaxşı anlayıram, yoldaş Trotski.
    L e v T r o t s k i. Gərək ki, Siz Lenin yoldaşın qəbulunda olmusuz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, fevral ayının onikisində Karaxanın təklifi ilə onun qəbulunda oldum...
    L e v T r o t s k i. Hmmm... Çox yaxşı. Lenin yoldaş Çiçerinin və Nərimanovun Sizin barənizdə yaxşı rəydə olduğunu qeyd etdi.
    Ə n v ə r P a ş a. Çox məmnunam...
    L e v T r o t s k i. Yoldaş Ənvər, Orta Asiyada mövqeləri möhkəmlətmək, Sovet Rusiyasının ən mühüm vəzifələrindən biridir. Nə üçün belə düşünürük? Biz həmin əraziləri ələ keçirməklə dünya inqilabının yeni bir mərhələsinə qədəm qoyacağıq. Türküstanda güclü hərbi baza yaratmalıyıq. Qızıl ordunun Londona və Parisə yolu Əfqanıstandan, Pəncabdan və Benqaliyadan keçir. Biz bu yürüş vasitəsi ilə Hindistanı ingilislərin əsarətindən birdəfəlik azad edə bilərik. Elə deyilmi?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, bu, yaxşı plandır. Amma bunu həyata keçirmək asan məsələ deyil. Mən belə düşünürəm ki...
    L e v T r o t s k i (diqqətlə onu süzür). Bura baxın, Ənvər Paşa, yoldaş Ənvər, siz buraya, mənim yanıma, təsadüfən Stalinin kabinetindən çıxıb gəlməmisiz ki?
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr. Mənim bu son günlərdə İosif Vissarianoviçlə heç bir görüşüm olmayıb. Bunu nəyə görə soruşursuz, yoldaş Trotski?
    L e v T r o t s k i. Nəyə görə? Ona görə ki, Stalin də eynən sizin kimi düşünür. O da deyir ki, indiki vəziyyətdə Trotskinin dediklərini həyata keçirmək asan məsələ deyil...
    Ə n v ə r P a ş a. Yoldaş Stalin mənim kimi düşünə bilər... Amma mən onun kimi düşünə bilmərəm...

    Gülüşürlər.

    L e v T r o t s k i. Yoldaş Ənvər, burada, qulağımızın dibində, lap dəqiq desəm Kremldə, inqilabın düşmənləri az deyildir. Onlar həm də məni özlərinə düşmən hesab edirlər. Axı bizdəki inqilabın ideya müəllifi və icraçısı mən olmuşam. Çarizmi mən yıxmışam. İnsanlarımıza azadlığı mən vermişəm... Yəni bütün bunları Qızıl ordu həyada keçirib, həmin orduya isə mən başçılıq etmişəm. Necə ki, siz vaxtilə Osmanlı ordusuna başçılıq etmisiniz... Amma etiraf edək ki, Türkiyə o qanlı savaşda məğlubiyyətə uğradı. Mənim rəhbərlik etdiyim ordu isə qalib çıxdı.
    Ə n v ə r P a ş a (Trotski ilə üz-üzə dayanır). Yoldaş Trotski, bizim Antanta ilə savaşımızın səbəb və nəticələrini təhlil etmək üçün qısa bir görüş kifayət deyildir. Bunun üçün bizə çox uzun bir vaxt lazımdır. Amma təəssüf ki, indi vaxt çox azdır.
    L e v T r o t s k i. Bəli, zamanımız məhduddur. Siz təcrübəli bir sərkərdəsiz. İmperiya ordusuna başçılıq etmisiz. Sizi Avropada çox vaxt Napoleonla müqayisə edirlər. Mən də Qızıl ordunun komandanı olmuşam... Amma indi nə Osmanlı imperiyası var, nə də rus imperiyası.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli. Amma İngilis imperiyası hələ qalmaqdadır.
    L e v T r o t s k i. Bax söhbət elə ondan gedir... Düşünürəm ki, Qızıl ordunun qırmızı bayrağı tezliklə bütün planetin başı üzərində dalğalanacaq. Bəli, dünya yeni bir inqilaba hamilədir. Biz buna azadlıq və inqilab imperiyası da deyə bilərik. Heç kəs bu yolda bizə mane ola bilməyəcək, Ənvər Paşa, yoldaş Ənvər... (Ənvər Paşaya yaxınlaşıb sağ əlini onun çiyninə qoyur). Siz mənə inanırsız?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, inanıram, yoldaş Trotski. (O da sağ əlini Trotskinin çiyninə qoyur). Mən islam ilə inqilabın birliyinə də çox inanıram.
    L e v T r o t s k i. Mən də sizə inanıram. Dünya inqilabı qaçılmazdır, zəruridir, labüddür. Var olsun dünya inqilabı...
    Musiqi. Onların səsi tədricən eçidilməz olur. Trotski və Ənvər Paşa bir-birlərinin əlini sıxır. Coğqun musiqi səsi get-gedə yüksəlir. Və həmin səs tədricən hərbi döyüş marşına çevrilir. Trotski və Ənvər Paşa əl-ələ tutub səhnənin önünə gəlirlər. Daha sonra onlar bir-birlərindən xeyli aralanıb parad qəbul edirmişlər kimi əllərini gicgahlarına qaldırıb uzaqlara baxırlar. Sanki bu anlarda iki keçmiş sərkərdə tribunadadır. Əvvəlcə rus ordusunun həmin dövrdəki hərbi marşı, sonra isə Osmanlı imperiya ordusunun marşı səslənir.
























    Birinci pərdə

    İşıqlar yanıb-sönür. Trotskinin kabineti tədricən gözdən itir.
    Buxara. Bolşeviklərin qərargahı. Divardan Leninin və Trotskinin portreti asılıb. Səslənən marş sədası tədricən azalır.
    Qərargahda iki nəfər- Fayzulla Xocayev və Usman Xoca.

    U s m a n X o c a (əlindəki telaqramı nəzərdən keçirərək). O gün aldığımız teleqramdır. (Oxuyur). “Yüksək çinli zabiti qarşılayarsınız”... Görəsən, bu yüksək çinli zabit kimdir belə? (Gülür). Özü də gəlib çıxmaq bilmir...
    F a y z u l l a X o c ayev. Çox maraqlıdır, teleqramda göndərdikləri adamın adını niyə yazmayıblar?
    U s m a n X o c a. Hə, adı-soyadı yoxdur. (Teleqrama baxır). Amma imza var. Teleqram yoldaş Trotskinin adından göndərilib. Görünür, Kreml məxfiliyi gözləmək istəyir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ola bilər.

    Bayırdan at kişnərtisi və səs-küy eşidilir. Hər ikisi pəncərədən eşiyə boylanır.

    U s m a n X o c a. Fayzulla əkə, eşidirsiz səs-küyü?
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli, Usman əkə, eşidirəm.
    U s m a n X o c a. Deyəsən, bizim gözətçi gələnləri içəri buraxmaq istəmir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Onlar nəsə buralar adamına oxşamırlar.
    U s m a n X o c a. Hə, elədir... Oxşamırlar. Amma...
    F a y z u l l a X o c ayev. Nə “amma”?..
    U s m a n X o c a. Amma birinin sifəti yaman tanış gəlir. O irəlidə duran burmabığı deyirəm.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəlkə elə mərkəzin dediyi adam odur...
    U s m a n X o c a. Ola bilər... Qoy köməkçiyə deyim. (Qapıya yaxınlaşıb kiməsə səslənir). Qulam əkə, gözətçiyə de ki, o qapıdakı adamları buraxsın. Sən də get onları gətir bizim yanımıza.

    Bayırdan çırpılan qapı və ayaq səsləri eşidilir.

    F a y z u l l a X o c ayev. (Pəncərədən baxır). Hə, iki nəfər dəstədən ayrılıb içəri keçdi.
    U s m a n X o c a. (Düşüncəli halda). Çox maraqlıdır, çox...
    F a y z u l l a X o c ayev. Maraqlı olan nədir, Fayzulla əkə?
    U s m a n X o c a. (Sanki xəyaldan ayrılır). Elə hər şey, Usman əkə... Hər şey öz-özlüyündə maraq və təəccüb doğurur.

    Qapı taqqıltısı. Tədricən yüksələn və sonra azalan musiqi. İki nəfər mülki geyimli adam daxil olur. Bunlardan biri Ənvər Paşa, digəri Faruq bəydir.

    Ə n v ə r P a ş a. Salam. Xoş gördük, yoldaşlar.
    F a r u q bəy. Gününüz xeyir.

    Onlar əl tutub görüçürlər.

    U s m a n X o c a. Salam. Xoş gəlmisiz. Günaydın...
    F a y z u l l a X o c ayev. Buyurun, əyləşin.
    Ə n v ə r P a ş a. Əyləşməyə zamanımız yox... Zənnimcə tanış olmaq lazım. Yəqin ki, mərkəzdən sizə məlumat gəlib.
    U s m a n X o c a. Bəli. Məlumat almışıq. Sizinlə tanış olmağa şadıq...
    Ə n v ə r P a ş a. Hələ tanış olmamışıq axı. (Gülür). Mənim adım Ali bəydir. Bu yanımdakı isə mənim köməkçim Faruq bəydir.

    Usman Xoca bütün söhbət boyu Ənvər Paşanı diqqətlə süzür.

    U s m a n X o c a. Ali bəy... Hmmm... Mən Usman Xoca Pulatxocayevəm. Bu isə mənim dostum və həmkarım Fayzulla Qubaydullayeviç Xocayevdir. O, Buxara İnqilab komitəsinin və Nazirlər Sovetinin başçısıdır.
    F a y z u l l a X o c ayev. Usman Xoca Pulatxocayev isə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədridir. Özü də Buxarada Qızıl ordunun yaradıcısıdır.
    U s m a n X o c a (gülür). Yox, ordunu birgə yaratmışıq...
    F a y z u l l a X o c ayev. Ali bəy, belə çıxır ki, Siz əslən türksüz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, mən əslən türkəm. Türk zabitiyəm. Əslində biz hamımız türkük. Sadəcə, biri uyğur türküdür, biri cığatay türkü, biri tatar türkü, biri qaqauz türkü, biri krım türkü, bir başqası Azərbaycan türkü... Mən də Osmanlı türküyəm. Bizim zabit heyətinin yeni qurulmuş Sovet hökuməti ilə saziş var. Burada təzə ordu qurmalıyıq.
    U s m a n X o c a. Burada, yəni harada?
    Ə n v ə r P a ş a. Təbii ki, Türküstanda, Buxarada, Səmərqənddə...
    F a y z u l l a X o c ayev. Belə çıxır ki, Siz Türkiyədən gəlmisiz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, düz anlamısız...
    F a y z u l l a X o c ayev. Ötən il yüksək çinli bir türkiyəli zabit də gəlmişdi...
    U s m a n X o c a. Camal Paşa...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, bəli... Doğrudur.
    U s m a n X o c a. O da ordu yaratmaq istəyirdi. Amma buradakı qırmızı bolşevik zabitlər onu az qala süngü ilə qarşıladılar.
    Ə n v ə r P a ş a. Bu fakt da mənə məlumdur.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəs Siz inanırsız ki, burada basmaçılara qarşı vuruşa biləcək bir ordunu qura biləcəksiz?
    Ə n v ə r P a ş a. Yəni basmaçılar bizim təsəvvür etdiyimizdən daha güclüdür? Əgər belədirsə Buxaranı bu qırmızılardan niyə azad edə bilmirlər?
    U s m a n X o c a. Bu gün Türküstanın əsas strateji hissəsi qırmızıların nəzarəti altındadır...
    F a y z u l l a X o c ayev. Yaxşı, Ali bəy, Siz buraya hansı yolla gəlib çıxdınız?
    Ə n v ə r P a ş a. Biz əvvəlcə Moskvadan Bakıya getdik. Azərbaycanda mənim tanışlarım çoxdur. Sonra oradan İrana keçdik. İranda da dostlarımız az deyil. Daha sonra Əfqanıstan ərazisinə daxil olduq... Bir sözlə, uzun bir məsafə qət etmişik. (Faruq bəyə). Faruq bəy, lütfən bayırdakı dostlara de ki, atların cilovunu boşaltsınlar... Mən də bir azdan gəlirəm.
    F a r u q bəy. Baş üstə.

    Faruq bəy əlini gicgahına aparıb əsgəri addımlarla çıxır.

    F a y z u l l a X o c ayev. Ali bəy, yəqin ki, Mərkəzdə bizim barəmizdə Sizə məlumat veriblər...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, müəyyən məlumata malikəm.
    F a y z u l l a X o c ayev. Usman Xoca da Türkiyədə təhsil alıb...
    Ə n v ə r P a ş a. Eləmi? Nə gözəl? Çox məmnun oldum.

    Pauza. Usman Xoca ilə Ənvər Paşa sanki sınayıcı baxışlarla bir müddət bir-birilərini süzürlər.

    U s m a n X o c a. Mən də çox şadam.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz Türkiyədə hansı illərdə və harada təhsil almısız?
    U s m a n X o c a. Beş il İstanbulda oxumuşam... Səkkizinci ildən ta on üçüncü ilədək...
    Ə n v ə r P a ş a. Anladım... Gözəl illər idi... (Ani fikrə gedir). Onda biz hamımız gənc idik.
    U s m a n X o c a. Mən Sizi görən kimi tanıdım. Siz Ənvər Paşasız.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ənvər Paşa? (Heyrətlə). Bəs bunu niyə bayaqdan demirsiz?
    Ə n v ə r P a ş a. Onsuz da gec ya tez bir-birimizi yaxından tanımalı idik.
    U s m a n X o c a. Mən İstanbulda olan illərdə Siz Osmanlının ən tanınmış bir adamı idiniz. Gənc türkçülər hərəkatına başçılıq edirdiniz. Əslində həmin vaxt mən özüm də türkçü idim...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs indi necə? (Gülür). Yoxsa gənclik ideallarınızdan əl çəkmisiz?
    U s m a n X o c a. Biz indi xalqımızın yolunda çalışır, onu azad görmək istəyirik.
    Ə n v ə r P a ş a. Azad?
    U s m a n X o c a. Bəli, biz azad və müstəqil Türküstanda yaşamaq istəyirik.
    Ə n v ə r P a ş a. Bu azadlığın qarantı kim olacaq, Xocam?
    F a y z u l l a X o c ayev. Lenin yoldaş və bolşeviklər.
    Ə n v ə r P a ş a. Hmmm... Xoş arzulardır.

    Bayırdan at kişnərtisi eşidilir, az sonra qapı şiddətlə döyülür.

    F a y z u l l a X o c ayev. Buyurun. (Qapıya yaxınlaşır). Buyurun, yoldaş komandir.

    Qırmızı Komandir daxil olur. Bu, hərbi geyimli Qırmızı ordu zabitidir. Zabitin belində güllə qatarı, çiynində silah var. Onlar görüşürlər.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Hamınızı salamlayıram.
    F a y z u l l a X o c ayev (Ənvər Paşaya). Bu, bizim cəsur, qəhrəman Qızıl ordu komandirlərindən biridir.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Xoş sözlərə görə təşəkkür edirəm. Amma mənim vaxtım çox məhduddur. Əsgərlərimizi ərzaqla təcili surətdə təmin etmək lazımdır.
    U s m a n X o c a. Bura baxın, yoldaş komandir. Axı sizin özünüzün kifayət qədər ərzaq ehtiyatınız olmalıdır...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Sizin dediyiniz o “ehtiyat” yalnız kağız üzərindədir. Əsl həqiqət isə bir az başqa cürdür.
    F a y z u l l a X o c ayev. Oldu, yoldaş komandir. Sabah gələrsiz, ətraflı danışarıq.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Bura baxın, boş-boş danışmaqla əsgərin qarnı doymaz. Biz real işlərlə məşğul olmalıyıq.
    U s m a n X o c a. Sizə deyildi ki, sabah... İndi qonağımız var. Mərkəzdən gəlib.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (tərs-tərs Ənvər Paşanı süzür). Qonağın haradan gəlməsinin bizim üçün elə bir əhəmiyyəti yoxdur. Biz yalnız İnqilabi Hərbi Şuranın sədri və Hərbi komissarımız Trotski yoldaşa tabeyik. Trotski yoldaş deyir ki, ordu xalqın, xalq isə ordunun qulluğunda durmalıdır. Amma bizim bildiyimizə görə, burada xalq bizim ordunun yox, basmaçıların tərəfində durur...
    F a y z u l l a X o c ayev. Yoldaş komandir, indi bu söhbətin yeri deyil. Sabah gələrsiniz, biz də ümumi bir qərara gələrik...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Sabah, sabah... Siz bizə yox, bəlkə də basmaçılara işləyirsiz...
    U s m a n X o c a. Xahiş edirəm buranı tərk edin. Bizimlə bu cür danışmağa Sizə heç kəs ixtiyar verməyib. (Zabitin qolundan tutub qapıya sarı çəkir). Gedə bilərsiz...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Bu nə zorakılıqdır Qızıl Orduya qarşı? Mən indi sizinlə necə lazımdırsa... Basmaçı töküntüləri...

    Zabit əlini tüfəngə sarı atır. Ənvər Paşa cəld irəli yeriyib zabitin qolunu burur, silahı onun əlindən alır. Güllə səsləri eşidilir. Ənvər Paşa silahı Usman Xocayevə verir.

    Ə n v ə r P a ş a (zabitə sakit tonda). Sakit olun. Görünür Sizə silahla necə davranmağın qaydasını öyrətməyiblər.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Yaxşı, bizimki qalsın sonraya. (Tələsik qapıya yaxınlaşır). Görüşərik.

    Qırmızı Komandir çıxır.

    U s m a n X o c a. Bu axmaq silahını da qoyub getdi.
    F a y z u l l a X o c ayev. O silahı verin mənə.
    U s m a n X o c a. Buyurun.

    Fayzulla Xoca silahı alıb cəld qapıya yaxınlaşır, silahı kiməsə uzadır.

    F a y z u l l a X o c ayev. Qulam əkə, cəld bu silahı indi qapıdan çıxan o qırmızı zabitə çatdır. (Silahı verib geri dönür, Ənvər Paşaya). Görürsüz də biz kimlərlə işləməyə məcburuq?
    Ə n v ə r P a ş a (başını yellədir). Bəli, görürəm. Həm təəssüf, həm də təəccüb edirəm.

    Eşikdən güllə səsi və at ayağının tappıltısı eşidilir.

    U s m a n X o c a. Bunların çoxu belədir... Halbuki bu ordunun əsasını Usman Xoca ilə biz qoymuşuq.
    F a y z u l l a X o c ayev. İndi öz yaratdığımız ordunun zabiti bizə hədə-qorxu gəlir.
    U s m a n X o c a. Deyir ki, xalq niyə kömək etmir? Bu bədbəxt xalq kimə kömək etsin? Basmaçılara, sovet ordusuna, yoxsa quldurlara? Hamı xalqdan umur. Xalq isə boğaza yığılıb. O, indi ayaq üstə zorla durur.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ənvər Paşa, biz sizin kimi məşhur sərkərdənin gəlişindən məmnunuq. Usman əkə, yaxşı olar ki, qonaq mənimlə getsin.
    U s m a n X o c a. Fayzulla əkə, mən sizdən bir xeyli böyüyəm. Əslində elə Ənvər Paşadan da böyüyəm. (Gülür). Əlbəttə, mən yaşca böyük olduğumu nəzərdə tuturam. Əgər icazə versəniz Paşam mənim qonağım olar.
    Ə n v ə r P a ş a. Doğrusu, mən öz zabitlərimizlə bir yerdə qalmaq istəyirəm.
    U s m a n X o c a. Paşam, problem yoxdur. Elə zabitlər də bizimlə gedər. Yerimiz genişdir. (Gülür). Siz burada qonaqsız. Amma orduda sizin sözünüz daha keçəridir. Döyüşdə biz sizə tabeyik, amma sülh vaxtı siz bizə...
    Ə n v ə r P a ş a. Nə deyirəm. Qoy siz deyən olsun.

    Gülüşürlər.

    U s m a n X o c a. Elə isə, haydı getdik. (Qapıya sarı). Qulam əkə, atları hazırla. Bizə gedəcəyik.

    Musiqi. İşıqlar yanıb-sönür. At kişnərtisi, külək vıyıltısı eşidilir. Sonra tədricən səhnə, işıq və musiqi dəyişir. Usman Xocanın yaşadığı ev. İri otaq. Həzin melodiyanın sədaları altında ağ geyimli bir qadın zühur edir. O, real adamdan daha çox, bir xəyal və ya bəyaz bir kölgə kimi kimi süzərək otaqda dövrə vurur. Bu xəyal- qadın T ö v f i y adır.
    Sonra həmin həzin musiqini sufi rəqsi əvəzləyir. Qadın sanki havada “uçur”, otağın dörd bir küncündə fırlanır.
    Az sonra Musiqi Ənvər Paşa və Fayzulla Xocayev. Qadın titrək, hürkək bir kölgə kimi sonsuzluğa çəkilir. Sufi melodiyası bir müddət davam edir.

    U s m a n X o c a. Mən İstanbulda təhsil alarkən çox şeyi yenidən dərk etdim. Mən orada təkcə şərq və qərb dillərini öyrənməklə kifayətlənmədim. Gözümün açılmağında Sizin başçılıq etdiyiniz İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin, gənc türkçülərin də rolu az olmadı... Aydın insanlarla, məsələn Yusif Ziya, Zəki Validi Toqan, Əhməd bəy Ağaoğlu ilə tanış oldum. Krıma gedib İsmayıl Qaspirinskini tapdım, onunla olan söhbətlər də hədər getmədi...
    Ə n v ə r P a ş a. Onların hamısı qiymətli insanlardır. Mən də həmin adamların çoxu ilə görüşmüşəm. Dostumuz Yusif Ziya bəy isə mənə mütəmadi məktub göndərir. Mən onun məktublarını həm İstanbulda, həm Berlində, həm də Moskvada almışam. Yəqin ki, tezliklə Buxaraya da yazacaq...
    U s m a n X o c a. Çox məmnun oldum... (Pauza). Yaxşı, Paşam, keçək əsas məsələyə... Siz burada necə ordu qurmaq istəyirsiniz?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən bu barədə artıq sizə müəyyən şeyləri dedim. Bəli, Kreml rəhbərləri məni buraya şərtlərlə göndərmişdi. Mən burada almanlarda olduğu kimi mobil, döyüşkən bir ordu yaratmağa söz vermişdim. Bu ordu bolşeviklərə xidmət etməli idi... (Gülür). Amma mən bolşevizmin mahiyyətinə bələd olandan sora... Qalanı artıq sizə məlumdur.
    U s m a n X o c a. Ruslar çağdaş ordu barədə fikirləşmirlər də. Əslində onlara belə bir ordu heç lazım da deyil.
    Ə n v ə r P a ş a. Niyə belə düşünürsüz?
    U s m a n X o c a. Ruslar tarix boyu bir çox dövlətlərin ordusuna qalib gəlib. Amma bu qələbə keyfiyyətli orduya və texniki imkanlara görə yox, çox vaxt əsgərlərin kəmiyyətinə görə əldə olunub. Onlar üçün əsgər məhz ölmək və öldürmək üçün doğulub. Yəni əsgər həyatının qiyməti bir qara quruşa dəyməz.
    Ə n v ə r P a ş a. Əslində elə əsgərin qarşısında duran başlıca vəzifə bu olmalıdır: ölmək və öldürmək. Amma baxır nə uğrunda ölmək və kimi öldürmək? Düzdür, bu suallara adətən əsgərlər yox, komandirlər cavab verməli olurlar... Dediyim kimi, mən artıq o fikirdən tam daşındım...
    U s m a n X o c a. Səbəb nə oldu, Paşam?
    Ə n v ə r P a ş a. Səbəb? Səbəb odur ki, bolşeviklər Türküstan cəbhəsində mənə tələ qurmaq istəyirlər. Amma indi bu tələni mən onlara quracağam. Bu, bir. İkincisi, mən dərk etdim ki, bolşeviklərə müstəqil düşüncə sahibi olan adamlar gərək deyil. Ücüncüsü, onlar təkcə zənginlərin yox, elə kasıbların da qənimidir. Məsələn, basmaçıların çoxu...
    U s m a n X o c a. Bu qırmızı alçaqlar olmasaydı xalq öz ev-eşiyindən didərgin düşüb silaha sarılmazdı... Basmaçı hərəkatı elə bolşeviklərə görə yarandı. Bolşeviklər bizim xalqa yalnız fəlakət gətirdilər. Verdikləri vədin heç birinin üstə durmadılar. Etiraz edən xalqa divan tutdular. Hələ bunlar azmış kimi, onsəkkizinci ilin yanvarında Türküstana onbir eşalon silahlı adam gətirdilər. Onların çoxu daşnaklar idi.
    Ə n v ə r P a ş a. Yəni erməni silahlıları...
    U s m a n X o c a. Bəli... Onlar təkcə Kokand şəhərində üç gün ərzində onmindən çox günahsız adamı qətlə yetirdilər. Onlar Fərqanə vadisində, Əndicanda, Oşda, Namanqanda minlərlə vətəndaşımıza divan tutdular. Əlbəttə biz daşnakların öhdəsindən özümüz gələ bilərdik. Amma onların arxasında bolşeviklər dururdu. Ermənilər deyirdilər ki, biz türk xalqlarından osmanlıların hayıfını alırıq... Genosid-filan söhbəti edirlər...
    Ə n v ə r P a ş a. Əlbəttə, bunların hamısı uydurmadır. Onlar hələ nağıllar aləmindən ayrılmayıblar. Hansısa bir genosiddən söhbət belə gedə bilməz.
    U s m a n X o c a. Bilirəm, Paşam. Təəssüf ki, kimin kimlə qoşalaşdığını hələ çoxları yaxşı dərk etmir.
    Ə n v ə r P a ş a. Biz basmaçıları öz tərəfimizə çəkməliyik... Xocam, sizə açıq demək istəyirəm. Mən müstəqil bir ordu yaratmaq istəyirəm. O ordu bütün əzilən xalqların yolunda canından keçməyə hazır olacaq.
    U s m a n X o c a. Bəlkə fikrinizi bir az aydın, konkret deyəsiz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bolseviklər uçun insan heç nədir. Onlar insanla birgə insanlığın üz tutduğu bütün dinləri, o cümlədən islam dinini ayaq altına atırlar. Özləri deyirlər ki, əstəffürullah, “biz yer üzündəki bütün dinlərə tüpürürük”. Onlar insanlara sürü kimi, heyvan kimi, ən yaxşı halda sözə baxan canlı bir alət kimi baxırlar. Mən bolşevizmə bələd olduqca onların nə qədər təhlükəli bir ünsür olduqlarını daha yaxşı anlayıram.
    U s m a n X o c a. Mən sizin dediklərinizlə şərikəm. Bu savadsiz kütlə hələ küyə gedir, qırmızıların qırmızı yalanlarına inanır. Onların çoxu azadlığın nə olduğunu bilmirlər. Belə hesab edirlər ki, azadlıq bir tikə çörək və ya qarın doldurmaqdan ibarətdir...
    Ə n v ə r P a ş a. Azadlığı heç bir xalqa qızıl nimçədə gətirmirlər. Onun uğrunda vuruşmaq, yeri gələrsə qan tökmək lazımdır. Biz bunu insanlara başa salmalıyıq.
    U s m a n X o c a. Paşam, insan da torpaq kimidir. Torpaqdan palçıq da əmələ gələ bilər, qranit də...
    Ə n v ə r P a ş a. Xocam, biz qranit yaratmalıyıq... Daha doğrusu, qranit kimi sarsılmaz bir ordu... O ordunun bayrağı altında azadlıqsevər türklər toplaşacaq. Əlbəttə, o bayrağın altında digər xalqların və dinlərin nümayəndələrinə də yer tapılacaq.
    U s m a n X o c a. Siz belə bir ittifaqın mümkünlüyünə inanırsız?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən buna öz varlığım kimi inanıram.
    U s m a n X o c a. Paşam, elə isə nədən başlamalı?
    Ə n v ə r P a ş a. İlk növbədə özümüzdən... Usman Xocam, bir az da açıq danışmaq istəyirəm. (Pauza). Mənim niyyətim basmaçılarla, daha doğrusu onların başçısı İbrahim bəylə görüşməkdir.
    U s m a n X o c a. Bəs sonra?
    Ə n v ə r P a ş a. Sonra İbrahim bəy vasitəsi ilə Buxara Əmiri Seyid Alim xanlə əlaqə yaratmaq.
    U s m a n X o c a. Seyid Alim xan artıq Əfqanıstandadır. O, orada şahın himayəsindədir.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm...
    U s m a n X o c a. Paşam, mən Sizə xəbərdarlıq etmək istəyirəm: Mərkəz bu addıma görə heç vaxt bağışlamayacaq.
    Ə n v ə r P a ş a. Kimi?
    U s m a n X o c a. Nə sizi, nə də bizi.
    Ə n v ə r P a ş a. Elədir. Amma biz müdafiə mövqeyində yox, daim hücumda olmalıyıq. Biz Kremldən rəhm və ədalət gözləyə bilmərik... Bu gün Sizin köməyinizə ehtiyacımız çoxdur, Usman Xoca. Mən buradakı insanların demək olar ki, heç birini tanımıram. Mən Buxaranın nüfuzlu insanları, o cümlədən basmaçıların rəhbərləri ilə görüşmək istəyirəm.
    U s m a n X o c a. Mənim bir çox komandirlərlə tanışlığım var. Çalışıb onlarla əlaqə yaradaram. Hazırda əksər basmaçı qüvvələr İbrahim bəy Lokaya tabedir. Bizimkilərdənsə Buxara Respublikasının hərbi naziri Abdulxay Arifov mənə daha yaxındır. Hesab edirəm ki, o da bizim səsimizə səs verər. İgid ordu komandanları Daniyar bəylə və Tələtzadə ilə də əlaqə yaratmaq imkanımız var.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Fayzulla Xoca necə?
    U s m a n X o c a. Paşam, lütfən onun adını bizim sırada çəkməyin. Fayzulla Qubaydullayeviç Xocayev təpədən-dırnağa qədər bolşevikdir. Mən ona yaxşı bələdəm. Mən onunla çox söhbət etmişəm. O, bu quruluşa çox inanır. Təbii ki, səhv edir...
    Ə n v ə r P a ş a. Səhv edən təkcə Fayzulla bəy deyil ki... Milyonlar səhv edir.

    Onlar divardakı şəkilləri nəzərdən keçirirlər.

    U s m a n X o c a. Paşam, bir şey soruşum. Bilirəm ki, Siz imperatorun kürəkənisiz. Bəs övladlarınız varmı?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli... Naciyə Sultan mənim üç övladımın anasıdır. Mahipeykərin beş, Türkanın dörd, Əlininsə artıq iki yaşı var. İndi onlar Almaniyada, qardaşım Kamilin himayəsindədir.
    U s m a n X o c a. Hamısını Allah saxlasın. Mənim arvadım Fatimə də mənə üç övlad bəxş edib. İki oğlum var-Əkrəm və Tolib. Qızımın adı isə Rabiyədir.
    Ə n v ə r P a ş a. Cəmi övladları Allah saxlasın... Biz həm də onların gələcəyi üçün vuruşuruq.
    U s m a n X o c a. Bəli. Elədir. (Pauza). Ənvər bəy, icazənizlə mən gedim... Bəzi adamlarla görüşməliyəm. İ
    Ə n v ə r P a ş a. Oldu, xocam. Sizə yaxşı yol. Tezliklə görüşərik.
    U s m a n X o c a. Hələlik...

    Usman Xoca gedir. Hüznlü musiqi. Ənvər Paşa stulda əyləşib başını əllərinin arasına alır. Az sonra Faruq bəy gəlir.

    F a r u q bəy. Paşam, sizə məktub var.
    Ə n v ə r P a ş a. Məktub?
    F a r u q bəy. Bəli. Bu məktubları bayaq çapar gətirdi.
    Ə n v ə r P a ş a. Oldu. Bura ver. Təşəkkür edirəm.

    Ənvər Paşa məktubları alıb ötəri baxır.

    Gedə bilərsən, Faruq bəy..
    F a r u q bəy. Sağ olun.

    Faruq bəy əsgəri addımlarla otağı tərk edir. Ənvər Paşa əlindəki məktubları diqqətlə nəzərdən keçirir.

    Ə n v ə r P a ş a (məktublardan birinə diqqətlə baxıb gülümsəyir). Canım Naciyə... Mənim ruhum. (Məktubu açıb burnuna yaxınlaşdırır). Ay güllər şahzadəsi, sənin məktubundan da gül-çiçək ətri gəlir. Görüm nə yazmısan? Yaxşısanmı?.. Məktubumu aldınmı? (Məktubu oxuyur). “Salam, mənim Ənvərciyim. Necəsən, həyatım?

    Musiqi sədası tədricən artır. Ənvər Paşanın səsi eşidilmir. Sanki dumanın içindən bir titrək xəyal kimi bəyaz geyimli bir qadın zühur edir: bu, Naciyə Sultandır. Qadın qollarını qanad kimi yana açaraq dövrə vurur, sonra ayaq saxlayıb uzaqlara baxır; o, sanki Ənvər Paşanı görmür.

    N a c i y ə S u l t a n. “Salam, mənim Ənvərciyim. Necəsən, həyatım? Mən sənim Moskvadan və Buxaradan yazdığın məktubu aldım. Berlində havalar soyuqdur hələ. Buradakı qəzetlər arada səndən yazır. Bilirəm, sən savaş adamısan. Amma onu da bilirəm ki, bu dünyada savaşsız barış da ola bilməz. Ona görə deyirəm ki, sən həm də barış adamısan...”

    Musiqi tədricən yüksəlir. Ənvər Paşa məktubu oxusa da onun səsi eşidilmir. Musiqi qismən azalır. Naciyə Sultan əl edərək uzaqlaşır. Ənvər xəyal kimi gözdən itməkdə olan qadının arxasınca addımlayır.

    Ə n v ə r P a ş a. “Naciyəciğim, sevgili sultanım, cici efendiciğim... Ah… Naciye, beni seviyor musun? Bana sadık mısın? Seni buselerimle boğar, sonra canını yakarım. Beni sev ve öp Naciyeciğim. Ruhum efendiciğim...” (Dayanıb ətrafa baxır). Haraya qeyb oldun? Niyə belə tez getdin?
    N a c i y ə S u l t a n. “Mən səni öpürəm, Ənvərcigim...”
    Ə n v ə r P a ş a (məktubdan oxuyur). “Mən səni öpürəm, Ənvərcigim...” (Başını qaldırır). Mən də... Mən səni bağrıma basıram, ruhum, canım, Naciyəciğim...

    Naciyə Sultan qeyb olur. Ənvər geri qayıdıb stolun üstündəki digər məktubu götürərək diqqətlə baxır.

    Ə n v ə r P a ş a. Bəs bu məktub kimdəndir? Hmmm... Tövfiya. Tovfiya... Mən haraya gedirəmsə sən məni izləyirsən, Tovfiya. Nədir axı sənin istəyin?.. Mən savaş adamıyam. Başa düşürsən? Mən ailəli bir insanam. Anlayırsan məni?

    Bayaqkı musiqi yenidən səslənir. Bəyaz geyimli Tövfiya sanki uça-uça gəlir. O, ilk baxışda bu geyimdə Naciyə Sultana bənzəyir. Ənvər Paşa çaşqın halda bu xəyal-qadına baxır. Sonra asta addımlarla ona yaxınlaşır. Onlar üz-üzə dayanırlar. Qadın qarşısında dayanmış Ənvər Paşanın çiyinləri üstündən məchul bir nöqtəyə baxır, sanki onun baxışları aradığı adamın yerini uzaqlarda müəyyənləşdirib. Ənvər Paşa başını aşağı salıb məkyubu oxuyur.

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “Mən Tövfiyayam, Paşam...” (Başını yuxarı qaldırıb düşüncəli halda). Tövfiyə...
    T ö v f i y a. “Mən Tövfiyayam, Paşam. Gözlərim daim səni arayır. Sən mənim bu Yer üzündəki yeganə ümidim və pənahımsan. Sən mənim xilaskarımsan. Bəlkə də sən olmasaydın indi bu dünyada mən də yox idim... Mən bu məktubu yaxınlıqdan yazıram. Sən bu tərəflərə gələndə payız idi... İndi qışdur. Artıq baharın ətri duyulur. Mən özümü sənin ömrünün bir güllü yazı hesab edirəm... Yanında olmağın üçün sənin kiçicik bir işarən kifayətdir. Bilirəm, sən savaş adamısan. Amma mən sənin yanında daim bir sülh mərəyi olmaq istəyirəm...”

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “...mən sənin yanında daim bir sülh mərəyi olmaq istəyirəm...” (Başını qaldırır). Mən heç bir barış mələyini istəmirəm. Mən öz Naciyəmdən başqa heç kəsi sevmirəm...

    Tövfiya səhnə boyu dövrə vurub gözdən itir. Ənvər Paşanın əlindəki məktub yerə düşür. O, stola yaxınlaşıb digər bir məkyubu götürür. Diqqətlə zərfə baxır.

    Ə n v ə r P a ş a. Mənim köhnə dostum Axund Yusif Ziya Talıbzadə... Çox gözəl bir insan. Biz onunla həmişə məktublaşırıq. (Məktubu oxuyur). “Salam, qardaşım Ənvər bəy, mən sənin məktubunu aldım. Öyrəndim ki, sən Türküstandasan... Sonra bu barədə qəzetlərdə oxudum...”

    Musiqi dəyişir. Azərbaycan melodiyası səslənir. Yusif Ziya bir xəyal kimi zühur edir. O, başdan-ayağa bəyaz geyimdədir.

    Y u s i f Ziya. “Salam, qardaşım Ənvər bəy, mən sənin məktubunu aldım. Öyrəndim ki, sən Türküstandasan... Sonra bu barədə qəzetlərdə oxudum...” Əgər mənim əhvalımı öyrənmək istəsən bildirim ki, 1918-ci ilin sentyabrında sənin xeyir-duan və Nuru Paşanın rəhbərliyi altında Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində Bakıya gəldim. Mən Yardım alayının rəisi kimi Bakının işğalçılardan azad edilməsi uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə iştirak etdim. Bildiyin kimi, iki illik cümhuriyyət dönəmində mən Azərbaycanla Türkiyə arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi üçün çox çalışdım. Nə yazıqlar ki, biz müstəqilliyimizi qoruyub saxlaya bilmədik. 1920–ci ildə Vətənimiz bolşeviklər tərəfindən istila olundu. Mən bizdə qurulan yeni hökumətin başçısı Nəriman Nərimanovla köhnədən yaxın dost idim. Ədalət naninə deməliyəm ki, Nəriman bəy xalqını sevən adamdır. O, dünyaya səpələnmiş ziyalılara müraciət edib onları vətənə dəvət etdi. Həmin dəvəti qəbul edənlərdən biri də mən oldum. Doktor Mostva ilə danışıb məni Naxçıvana hərbi komissar təyin etdi. Mən hətta bir müddət Naxçıvanın xarici işlər naziri işlədim. General rütbəsi aldım. Amma başım böyük müsibətlər çəkdi. Hər addımda bolşeviklərin haqsızlığı ilə üzləşirdim. Dözə bilməyib Nərimanovun yanına getdim. Xahiş etdim ki, məni tutduğum vəzifədən azad etsin. Doktor mənə dedi ki, bir az səbr et, gözlə... İndi mən bir neçə gündür ki, Bakıdayam, səbrsizliklə Nəriman bəyin cavabını gözləyirəm... Çox güman ki, buradan birbaşa sənin yanına gələcəm. Axı mən özüm də əsgərəm, döyüşçüyəm...”

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “Axı mən özüm də əsgərəm, döyüşçüyəm...” (Başını qaldırır). Mən sənin yolunu səbrsizliklə gözləyirəm, Axund.

    Yusif Ziya qısa bir müddətə görünməz olur. Ənvər Paşa ağır addımlarla gəzişir, var-gəl edir. Az sonra iki qadın və bir kişi sufi melodiyasının təsiri altında rəqs edir. Hiss olunur ki, bu adamlar bayaqdan xəyal kimi zühur edən məktub sahibləridir. Onlar, artıq məlum olduğu kimi, tamam ağ geyimdədirlər.
    Bir qədər sonra rəqs edənlər kölgə kimi çəkilib gedir.
    Musiqi və məkan dəyişir. Basmaçıların iqamətgahı. At kişnərtisi və səs-küy eşidilir. Ənvər Paşa, İbrahim bəy və Davlatmand bəy. Onların hamısının belində qılınc, çiynində odlu silah var. İbrahim bəy və Davlatmand bəy basmaç geyimində, Ənvər Paşa türk əsgəri geyimində.

    İ b a r a h i m bəy. Ənvər bəy, bizim üçün çox maraqlıdır, buraya gəlməkdə sənin məqsədin nədir?
    Ə n v ə r P a ş a. Mənim məqsədim bir-biri ilə vuruşan-didişən bu dəstələrin hamısını bir yerə toplamaqdır.
    İ b a r a h i m bəy. Bəs sonra?
    Ə n v ə r P a ş a. Sonra? Ta sonrası məlumdur... Bəyəm bir yumruq kimi birləşib bir bayraq altında vuruşan ordu, daha qüdrətli olmazmı?..
    D a v l a t m a n d bəy. Yaxşı, bəs həmin ordu kimə tabe olmalıdır, Ənvər Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Necə yəni kimə? Əlbəttə, vahid komandanlığa...
    D a v l a t m a n d bəy. Bəs həmin vahid komandan kim olacaq?
    Ə n v ə r P a ş a. Əcaba, bunun bir fərqi var ki?..
    İ b a r a h i m bəy. Əlbəttə, var... Mən belə görürəm ki, o komandan postunda sən yalnız özünü görürsən, Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz niyə belə düşünürsüz?
    İ b a r a h i m bəy (Davlatmand bəyə istehza ilə). Davlatmand bəy, doğrudan da, axı biz niyə belə düşünürük?
    D a v l a t m a n d bəy (gülür). İbrahim bəy, biz niyə bu cür düşünürük?
    İ b a r a h i m bəy. Bunu bilməyə nə var ki? Axı Ənvər bəy vaxtilə belə bir böyük, hətta bundan daha böyük mənsəbin sahibi olub. O, böyük bir imperiyanın əsgəriyyə nazirliyinə başçılıq edib. O, yenə də...
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr, indi zaman başqadır, İbrahim bəy.
    İ b a r a h i m bəy. Bəli, Ənvər bəy, bu gün məhz ayrı bir zəmanə gəlib yetişib. Düzdür, biz bolşeviklərə qarşı, sənin dediyin kimi, hamımız bir bayraq altında vuruşmuruq. Əslində, bu cür “birliyə” heç ehtiyac da yoxdur. Biz müxtəlif cinahlarda savaş açmışıq. Çünki bu, elə belə də olmalıdır. Hər kəs öz torpağı, öz ailəsi, öz arvad-uşağı uğrunda mübarizə aparır. Burada nə vahid komandanlıq, nə birlik? Bu bir nağıldır...
    Ə n v ə r P a ş a. Siz nə üçün belə düşünürsünüz?
    İ b a r a h i m bəy. Bunun üçün bizim əsasımız var. Burada dağ döyüşləri, səhra döyüşləri, meşə döyüşləri, dərə-təpə, küçə-dalan döyüşləri gedir, Ənvər Paşa. Döyüşlər dağınıq ərazilərdə getdiyinə görə bu yerlərdə vuruşan dəstələr də dağınıq olmalıdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Mən yenə sözümün üstdə dururam. Biz bu dağınıq dəstələri bir yerı yığmalıyıq. Əgər buna nail olmasaq sonumuz ölümdür...
    D a v l a t m a n d bəy. Mən anlamadım: sən bu sözləri kimin adından kimin ünvanına deyirsən?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən bunu öz adımdan deyirəm, Davlatmand bəy. Sözümün yetəcəyi ünvan isə bütün türk və müsəlman dünyasıdır. Bizi məhv edən şey bilirsiz nədir?
    D a v l a t m a n d bəy. Nədir? Deyin biz də bilək...
    Ə n v ə r P a ş a. Birinin dediyini o birinin eşitməməsi... Bu cür zehniyyətlə yaşamaq, burnunun ucundan qabağı görməmək, aza qane olmaq, öz ailə və arvad-uşağı uğrunda cəbhə açmaq bizi yalnız məğlubiyyətə apara bilər... Niyə anlamaq istəmirsiz ki, biz türk-islam dünyası uğrunda vuruşmalıyıq? Niyə?..
    D a v l a t m a n d bəy. Ənvər Paşa, deyəsən sən buraya nə üçün gəldiyinin fərqində deyilsən?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən? Mən öz millətimin xilası üçün gəlmişəm bura.
    İ b a r a h i m bəy. Mən açıq deyərəm, bizim sıramızda sənə yer yoxdur, Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. İbrahim bəy, Siz niyə belə düşünürsüz?
    İ b a r a h i m bəy. Mən öz düşüncəm üçün heç kəsə, o cümlədən sənə hesabat verəsi deyiləm...
    Ə n v ə r P a ş a. Yəni heç kəsə tabe deyilsiz?
    İ b a r a h i m bəy. Bəli... Düz anlamısan.
    Ə n v ə r P a ş a. Hətta, Seyid Alim xana da?..
    D a v l a t m a n d bəy. Bizim onunla əlaqəmiz zəifdir... Yox kimidir.
    Ə n v ə r P a ş a. Mənim buraya, sizin yanınıza gəlməyim artıq Seyid Alim xana məlumdur.
    İ b a r a h i m bəy (ciddi görkəm alır).. Bunu kim çatdırıb ona?
    D a v l a t m a n d bəy (təəccüblə). Çox maraqlıdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Dəqiq deyə bilmərəm kim çatdırıb... Hər halda dünyamız kiçikdir. (Mənalı tərzdə). Olsun ki, qəzetlərdən oxuyub...
    İ b a r a h i m bəy. Hə, Əmir qəzet-kitab oxuyandır, özü oxumasa da başqaları oxuyur onunçün... (İstehza ilə). Amma mən hərfləri zorla tanıyıram.
    D a v l a t m a n d bəy. Axı sən mollaxanada oxumusan...
    İ b a r a h i m bəy. Orada cəmi ilyarım təhsili almışam. (Gülərək onlara). Ta sizin kimi böyük məktəblərdə oxumamışam. Dəftər-kitab görəndə mənim dalağım sancır, başım fırlanır. (Əlini qılıncının dəstəyinə aparır). Mənim işim adam öldürməkdir...
    Ə n v ə r P a ş a. Savaş təkcə ölüm təlim etmək deyil...
    İ b a r a h i m bəy. Deyil?.. (Pauza). Zənnimcə bizim söhbətimiz burada bitdi, Ənvər Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr, bizim söhbətimiz hələ təzə başlayır, bəylər.
    D a v l a t m a n d bəy. Sən belə düşünürsən, Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli.
    İ b a r a h i m bəy (ucadan). Ənvər Paşa, yaxşısı budur ki, sən gəldiyin yerə də qayıdasan.
    Ə n v ə r P a ş a. Mənimçün geriyə yol yoxdur.
    D a v l a t m a n d bəy. Səni buraya Kreml göndərib, elə deyilmi?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli. Amma mən Kremlin göndərdiyi ünvana başqa bir məqsədlə və başqa bir yolla gəlmişəm.
    İ b a r a h i m bəy. Biz sənin buraya gəlişinin məqsədini öyrənib Usman Xoca ilə bir xəbər göndərərik...
    D a v l a t m a n d bəy. Əslində indi bizim heç o Usman Xocaya da bir ehtiyac və etibarımız yoxdur...
    İ b a r a h i m bəy. Nəinki Usman Xoca... Elə Valid Toğan, Abdulxay Arifov da onun kimi...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs onda siz kimə inanırsız?
    D a v l a t m a n d bəy. Yalnız özümüzə...
    İ b a r a h i m bəy. ...və qılıncımıza. Aydın oldu, Ənvər bəy? (Əlini irəli uzadır). Zənnimcə biz indi görüşüb ayrıla bilərik.
    Ə n v ə r P a ş a (əlini kənara çəkir). Bəylər, nəzərə alın ki, mən buradan heç yerə getməyəcəm. Lülədən çıxan güllə geri qayıda bilməz, o, hədəfə dəyməlidir.
    D a v l a t m a n d bəy. Bizə yad tüfəngin nə lüləsi lazımdır, nə də gülləsi.
    Ə n v ə r P a ş a. Mənim hədəfim buradır.
    İ b a r a h i m bəy. Burada sən harada qərar tutacaqsan, Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Türküstanın hər qarışı mənə əzizdir.
    İ b a r a h i m bəy. Hətta, qazamadı da? (Əlini qılınca atır). Sən həbs olunursan. Ənvər Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. Əslində sevdiyim yerin məhbəsi belə mənə qəbuldur. (Əsəbi halda səsini yüksəldir). Amma deyəsən siz mənə hədəqorxu gəlirsiz?
    D a v l a t m a n d bəy (qılıncını siyirərək). Paşa, bura səninçün Avropa deyil... Biz lazım gələndə öz sözümüzü qılıncla deyirik.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz hələ heç qılıncı öz qaydasında tuta bilmirsiz...
    İ b a r a h i m bəy. Bəlkə bizə qılınc tutmaq da öyrədəsən?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, istəsəniz onu da öyrədə bilərəm.

    Musiqi. Ənvər Paşa cəld əlini atıb qılıncını qından çıxarır. İbrahim bəy və Davlatmand bəy diksinib geri-geri addımlayırlar. Onların üçü də öz qılınclarını eyni vaxtda başlarının üstündə qovzayıb tədricən bir-birlərinə yaxınlaşırlar. Toqquşan qılıncların cingiltisi eşidilir. Hiss olunur ki, Ənvər Paşa hər şeydən əvvəl öz məharətini göstərmək istəyir.
    İbrahim bəy və Davlatmand bəy daha məharətlə qılınc oynadan Ənvər bəyin həmlələrindən bir qədər geri çəkilsələr də öz “pozisiyalarını” hər vəchlə qorumağa çalışırlar. Güc və texnika nümayiş olunan bu “oyun” sonda sanki “iştirakçıların” bərabər “vuruşu” ilə başa çatır. Hər üçünün əlindəki qılınc son dəfə bir-birinə toxunub havada “dimdik-dimdiyə” dayanır. Sanki qılınclar “öpüşür”. Yüksələn musiqi sədası tədricən azalır. Ənvər Paşa bir qədər geri çəkilib cəld bir hərəkətlə öz qılıncını başının üstündə fırladır və sonra onu zərblə yerə sancır.

    Ə n v ə r P a ş a. Hə, indi bu qılıncı götürə bilərsiz. Bax mən indi təslim oluram. Həbs edə bilərsiz... Amma bu şərtlə: əvvəla, mənimlə gələn dəstəni yer-yurdla təmin etməli, ikincisi isə buraya gəlişimi Əmirə xəbər çatdırmalısız.
    İ b a r a h i m bəy. Səninlə gələn dəstə üzvləri də həbs ediləcək. Amma, əmin ola bilərsən, gəlişin barədə Seyid Alim xana məlumat verəcəyik.
    Ə n v ə r P a ş a. Oldu.

    Musiqi. Davlatmand bəy yerə sancılmış qılıncı və Ənvər Paşanın üstündəki silah-sursatı götürür. Uzaqdan at kişnərtisi, atəş səsləri, səs-küy eşidilir. Gedirlər.

    Pərdə






















    İkinci pərdə

    Hərbi iqamətgah. Üzərində qızıl hilal olan yaşıl bayraq görünür.
    Arada top gurultusu, güllə səsləri eşidilir. Fonda harasa qaçan, vurnuxan silahlı adamların siluetləri görünür.
    Musiqi. İşıq Ənvər Paşa və Usman Xocanın üstünə düşür. Əvvəlcə onların danışıqları eşidilmir. Sonra musiqi tədricən azalır.

    U s m a n X o c a. Paşam, görünür dünya şöhrətli bir general üçün məhbəs həyatı da lazım imiş...
    Ə n v ə r P a ş a. Güllə qarşısına çıxan əsgər öz ölümünü əvvəlcədən gözünün önünə gətirməlidir. Mənim belə bir qorxum yox...
    U s m a n X o c a. Mən elə bu cür də düşünürəm. Yəqin ki, Düşənbədə başımıza gələnlər barədə məlumatınız var.
    Ə n v ə r P a ş a. Xocam, təfsilatı bilməsəm də baş verənlər haqda eşitmişəm.
    U s m a n X o c a. Demək, mən yeddi yüz nəfərlik dəstə ilə Düşənbəyə gəldim. Axşam Qızıl ordu komissarı Morozenko ilə bir neçə vəzifə sahibini görüşə dəvət etdim. Stol arxasında əyləşdik. Mən onlara təklif etdim ki, Düşənbədəki bütün silah-sursatı bizə təhvil versinlər. Razı olmadılar. Hətta, əvvəlcə elə bildilər ki, mən zarafat edirəm. Göstəriş verdim, onların hamısını həbs etdilər. Onlar məcbur olub razılaşdılar. Tərk-silah üçün qarnizona özümüzünkülərdən iki nəfəri göndərdim. Amma onlar bizi satdılar. Satqınlar həmişə yaxın adamlardan olur. Nəticədə, qarnizondakı qırmızı zabitlər təzə güc toplayıb hücuma keçdilər...
    Ə n v ə r P a ş a. Bu, biabırçılıqdır. Belələrini hərbin ən ağır qanunları ilə cəzalandırmaq lazımdır.
    U s m a n X o c a. Əslində elə də olmalıdır. Nə yazıqlar ki, hərə bir yana dartır.
    Ə n v ə r P a ş a. Birləşə bilmirik...
    U s m a n X o c a. Bəi, elədir, Paşam. Əgər biz əl-ələ verib birləşə bilməsək, düşmən çəkmələri altında qanqal kimi əziləcəyik.
    Ə n v ə r P a ş a. Bunu dərk edənlər çox azdır...
    U s m a n X o c a. Nəinki dərk edənlər... Üstəlik mane olanlar da çoxdur... Elə ilk növbədə İbrahim bəyin adını çəkə bilərəm.
    Ə n v ə r P a ş a. Onun iddiası böyük, döyüş taktikası isə çox bəsitdir. Amma qoçaq, qorxmaz adam olduğunu da demək lazım...
    U s m a n X o c a. Mən ona yaxşı bələdəm. Bu günə görüş təyin etmişik. Davlatmand bəylə buraya gələcəklər.
    Ə n v ə r P a ş a. Mən burada məhbəsdə olarkən Davlatmand bəylə çox söhbətlərimiz oldu. O, bizimlə birlikdə döyüşməyə hazırdır.
    U s m a n X o c a. Seyid Alim Xan Kabuldan ismarış göndərib, İbrahim bəyin sizin rəhbərliyinizə tabe olması barədə göstəriş verib.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm, Xocam... Maləsəf, İbrahim bəy Əmirin tapşırığına tabe olmayacağını mənə bəyan etdi.
    U s m a n X o c a. Bu, həm onun özünü, həm də bizim hamımızı fəlakətə apara bilər. (Pauza. Saatına baxıb təəccüblə). Deyəsən, kimsə gəlir.
    Ə n v ə r P a ş a. Hə, Faruq bəydir. (Uzağa baxır). Amma tək deyil...
    U s m a n X o c a. Bəli, yanında kimsə var...

    Faruq bəy və Yusif Ziya gəlirlər.

    Ə n v ə r P a ş a (diqqətlə Yusif Ziyanı süzür, qəfildən onu qucaqlayıb bağrına basır). Yusif bəy? Bu nə xoş bir təsadüf.
    Y u s i f Z i y a. Canım Ənvər Paşa... Heç gözlərimə inanmıram.
    Ə n v ə r P a ş a. (Usman Xocaya). Siz bir-birinizlə tanış deyilsiz ki?
    U s m a n X o c a. Necə yəni tanış deyilik? Yusif Ziyanı tanımamaq olarmı?
    Y u s i f Z i y a. Oooo... Usman Xoca. (Onu qucaqlayır). Nə gözəl... Nə yaxşı. Səni görüb gözəl İstanbulu xatırladım.
    U s m a n X o c a. Yadındamı tanış olmağımız?
    Y u s i f Z i y a. Hər şey yadımdadır. Mən o vaxt Quranı-Kərimin Azərbaycan türkcəsində çixan üçcildlik nəşrini Hacı Zeynələbdinin tapşırığı ilə Sultan Əbdül Həmidə hədiyyə aparmışdım.
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, necə gəlib çıxdın bu yerlərə?
    Y u s i f Z i y a. Bu, uzun bir hekayətdir. İndiki halda gəldiyim marşurut haqda qısaca onu deyə bilərəm ki, İrandan Əfqanıstana, oradan da Türküstana keçdim. Bir də ki, Paşam, mən Azərbaycanda xəritə tərtib etmiş ilk adamam. (Gülür). Türk dünyasının bütün gizli-aşkar yolları mənə ovcumun içi kimi bəllidir.
    U s m a n X o c a. Maşallah, Yusif Ziyanın ağlının ziyası bir məmləkətə bəs eləyər.

    Gülüşürlər.

    Ə n v ə r P a ş a. Sizi görməkdən çox məmnun oldum. Vətəndə nə var, nə yox, Axund?
    Y u s i f Z i y a. Vətəndə? (Köks ötürür). Vətəndə bizi sevindirəcək heç nə yox... Mənim buraya gələcəyimi yalnız qardaşım Abdulla Şaiq bildi. O, dedi ki, mənim sözümü Ənvər Paşaya çatdır.
    Ə n v ə r P a ş a. O, nə sözdür elə?
    Y u s i f Z i y a. Şaiq əfəndi dedi ki, Nuru Paşa bizi qara taundan xilas etmişdi. Qoy bizi qırmızı taundan da Ənvər Paşa xilas etsin...
    Ə n v ə r P a ş a. Biz elə buna çalışırıq...
    U s m a n X o c a. Şaiq əfəndi çox doğru demiş...

    At kişnərtisi və səs-küy eşidilir.

    Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy, gör kimdir gələn?..
    U s m a n X o c a. Yəqin ki, İbrahim bəylə Davlatmand bəydir. Burada biz onlarla məsələni birdəfəlik həll etməliyik. Yaxşı ki, Axund da buradadır.

    Faruq bəy çıxır və tez də Davlatmand bəylə qayıdır. Davlatmand bəy hamı ilə bir-bir əl tutub görüşür.

    D a v l a t m a n d bəy. Salam. Xoş gördük, bəylər.
    U s m a n X o c a. Davlatmand bəy, bəs İbrahim bəy, haradadır? Axı siz birlikdə gəlməli idiniz.
    D a v l a t m a n d bəy. Söz veribsə indilərdə gələr. (Mənalı tərzdə). Amma başqa bir yolla.
    U s m a n X o c a. Necə yəni “başqa bir yolla”?
    D a v l a t m a n d bəy. Bəli, elədir. Artıq bizim yollarımız ayrılıb.
    U s m a n X o c a. Mən heç nə anlamadım...
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəy nə Əmirin əminə tabe olur, nə də bizim təklifimizə... Sözün qısası, mən belə bir qərara gəldim ki, bütün Balcuvan ordusu Ənvər Paşaya tabe olacaq. Bu barədə Paşama da məlumat vermişəm.
    Ə n v ə r P a ş a. Dostlar, arxadaşlar, məsələ belədir: İbrahim bəy bizimlə birləşməkdən tamamilə imtina edir. Mən hələ onun tərəfindən həbs olunarkən dəfələrlə görüşdük. Əmirdən məhbəsə tələb məktubu gəldi. Əmir də bizim birləşməyimizi istəyirdi... Sonra Davlatmand bəy onu dilə tutdu. Amma İbrahim bəy dediyini dedi. Biz onunla ümumi dil tapa bilmədik.
    Y u s i f Z i y a. Tənha yalquzağı meşədə çaqqalar da parçalayar. Birləşmək lazımdır, qardaşlar, birləşmək...

    At kişnərtisi. Faruq bəy cəld çıxır və İbrahim bəylə qayıdır. İbrahim bəy bir qədər kənarda dayanıb adamlarla yalnız təzim etməklə, başının işarəsi ilə görüıür.

    İ b a r a h i m bəy. Əssəlamun-əleyküm. Hamınızı xoş gördük.
    U s m a n X o c a. Salam, İbrahim bəy. Buradakıların hamısı, Yusif bəy istisna olunmaqla, sənin tanıdığın insanlardır. Axund Yusif Ziya bizim köhnə dostumuzdur. Azərbaycandan gəlib. Döyüş və bilim adamıdır.
    İ b a r a h i m bəy. Xoş gəlib, səfa gətirib.
    Y u s i f Z i y a. Təşəkkür edirəm.
    İ b a r a h i m bəy. Usman Xoca, mən gəlməyimə söz vermişdim, ona görə sözümə əməl edib gəldim.
    U s m a n X o c a. Təşəkkür edirəm. İbrahim bəy, bizim istəyimiz sənə bəllidir. Birləşmək lazımdır.
    İ b a r a h i m bəy. Axı birləşmək üçün ümumi bir istək olmalıdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Zənnimcə bizim hamımızın istəyi eynidir.
    İ b a r a h i m bəy. Xeyr, elə deyil, Ənvər Paşa...
    Ə n v ə r P a ş a. Bunu kim deyir?
    İ b a r a h i m bəy. Bunu mən deyirəm. Ənvər Paşa, sən bu topraqlarda imperiya qurmaq istəyirsən. Amma mənim niyyətim, məqsədim ayrıdır.
    U s m a n X o c a. Bəs sənin məramın, istəyin nədir, İbrahim bəy?
    İ b a r a h i m bəy. Mən öz toprağını qorumaq üçün pənah gətirmiş sıravi insanların başçısıyam.
    Ə n v ə r P a ş a. Həmin adamlar elə mənim də ən yaxın məsləkdaşlarımdır.
    İ b a r a h i m bəy. Xeyr, Ənvər Paşa, sən əsgərlərə bir alət kimi baxırsan. Məsələn, bel kimi, kürək kimi, ən yaxşı halda bir tüfəng kimi.
    Y u s i f Z i y a. Ənvər Paşa döyüş təcrübəsi olan bir sərkərdədir. O, ağır imtahanlardan çıxıb. İnsan hər yerdə insandır, istər döyüş meydanında, istərsə də iş başında.
    İ b a r a h i m bəy. Hörmətli Axund, məsələ burasındadır ki, Ənvər Paşa bu savaşa Türküstanda yaşayan insanların xilaskarı kimi deyil, yeni bir dövlət qurmaq istəyi ilə alışıb-yanan siyasət adamı kimi girişib.
    Y u s i f Z i y a. Döyüşçünün siyasətçi olmasının bu işə nə zərəri?
    İ b a r a h i m bəy. Bu “zərərin” hamısını bir-bir saymağa mənim vaxtım yoxdur. Təkcə onu deyə bilərəm ki, Ənvər Paşa gələncən biz bu tərəflərdə qırmızı Ordunu diz üstə çökdürmüşdük. O və onun dəstəsi bura gələndən sonra vəziyyət bizim ziyanımıza dəyişdi. Tutduğumuz ərazilər əldən çıxmağa başladı? Nə üçün? Niyə belə oldu? Çünki orduda parçalanma, ikitirəlik yarandı. Bir dəstə o yana keçdi, bir dəstə bu yana. Budur, indi də Davlatmand bəy öz qoşunu ilə o tərəfə keçir. Ləzgi balası Daniyar bəy də onun kimi...
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəy. Bu gün bizim üçün “o yan-bu yan” yoxdur və ola da bilməz. Bütün dünya Ənvər Paşanı tanıyır. Nəhəng güclərin çoxu onunla hesablaşır. Biz burada təkcə öz ailəmiz, öz aulumuz, öz qışlağımız üçün vuruşmalı deyilik ki...
    Y u s i f Z i y a. Bizim amalımız bütün güc sahiblərini bir bayraq altında birləşdirməkdir.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, mən gizlətmirəm, biz həm də yeni, azad, güclü bir türk dövləti qurmaq niyyətindəyik...
    İ b a r a h i m bəy. Mən burada yaxın gələcəkdə belə bir dövlətin qurulacağına inanmıram.
    U s m a n X o c a. Nə üçün, İbrahim bəy? Niyə inanmırsan?
    İ b a r a h i m bəy. Mən savadsız olsam da dünyanın axar-baxarına bələd olan adamam. Görün bir bolşeviklər adi adamlara nə vəd edir, siz nə vəd edirsiz?
    U s m a n X o c a. Sən nəyi nəzərdə tutursan?
    İ b a r a h i m bəy. Onlar adamlara çörək vəd edirlər. Onlar deyirlər ki, biz bütün adamlara millətindən asılı olmayaraq qardaş kimi yanaşırıq. Amma siz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəyəm türklərin dövləti olmamalıdır, İbrahim bəy? İngilislərin, fransızların, almanların, lap elə rusların öz dövlətinin olması qəbul edilir, amma türklərin öz dövlətini yaratmaq istəyi süngü ilə qarşılanır. Niyə? Nədən?
    İ b a r a h i m bəy. Millət varsa dövlət də olacaq...
    Y u s i f Z i y a. Elə biz də bunu deyirik.
    İ b a r a h i m bəy. Mənim elə dərin savadım yoxdur. Usman Xoca bilir ki, əslən Qisardanam, ailədə olan oniki uşağın ən kiçiyi mənəm. Vuruşumun məqsədini sizə dedim. Elə mənimlə birgə vuruşan mücahidlərin də hər biri öz bacı-qardaşları, öz qohum-əqrəbaları, öz yaxınları uğrunda vuruşurlar. Amma Ənvər Paşa və onun tərəfdarları türk islam xəlifəti yaratmaq istəyir. Bir məşhur məsəl var, deyir ki, keçi can hayında, qəssab piy axtarır...
    U s m a n X o c a. İbrahim bəy, bilirsənmi ki, sənin apardığın mübarizə kor-koranədir?..
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəy, bizi yalnız birləşmək xilas edə bilər.
    İ b a r a h i m bəy. Biz xilas haqqında yox, qırmızıları öz torpağımızdan qovmaq haqqında düşünürük.
    Y u s i f Z i y a. Biz şəxsi iddialarımızdan əl çəkib millət yolunda birləşməliyik.
    İ b a r a h i m bəy. Oldu, bəylər... Zaman hər şeyi yerbəyer edəcək. İndi isə mən getməliyəm.
    U s m a n X o c a. Sənə yaxşı yol, İbrahim bəy. Bir daha yaxşı-yaxşı fikirləş.

    İbrahim bəy yüngül təzim edib gedir.
    Musiqi. Davlantmand bəy və Usman Xoca Ənvər Paşaya yaxınlaşıb onunla nə barədəsə söhbət edirlər. Lakin bu danışıq eşidilmir. Az sonra onların hər ikisi (Davlantmand bəy və Usman Xoca) vidalaşıb gedirlər.

    Ə n v ə r P a ş a. Aprel ayında Baysunda bizim müdafiə mövqeyimiz çox güclü idi. Hətta, mən ayın ondoqduzunda dostumuz Nəriman Nərimanova məktub da yazdım.
    Y u s i f Z i y a. Məktub? Doktora?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli... Yazmışdım ki, Kremlin yüksək çinli məmurları sizinlə hesablaşırlar. “Xahiş edirəm məmim bu tələbimi Mərkəzə, dostunuz Leninə çatdırasız. Tələb edirəm ki, tezliklə Qızıl ordunun dəstələri Buxaranı tərk etsin, sovet dövlətinin rəhbərləri bizimlə danıışıqlar masası arxasında əyləşsinlər. Biz ikitərəfli, bərabərhüquqlu danışıqlara hazırıq”. Həmin məktubu özümdə saxlayıram...
    Y u s i f Z i y a. Bəs məktubu niyə göndərməmisən?
    Ə n v ə r P a ş a. Hə, sonra bir az tərəddüd etdim... Çünki mövqelərimiz zəiflədi. Adam güclü olanda şərtləri də diqtə edə bilir. Hələ də içimdə belə bir dəli ümid var ki, mən nə vaxtsa Kremlə bir məktub göndərəcəm. Və orada bizim tələbimizin qəbul edilməsinə nail olacağam... (Pauza). Axund, özün görürsən ki, baş qaşımağa belə vaxtımız yoxdur. Amma tez-tez Azərbaycanı, oradakı dostları xatırlayıram...
    Y u s i f Z i y a. Sanki hər şey dünən olub... Bakıda Şərq xalqlarının qurultayı... Xalqımızın səni necə coşqu ilə qarşılaması... Zinovyevin pafoslu nitqi zamanı qəflətən sənin iclas zalına daxil olmağın, bütün nümayəndələrin səni alqışlarla qarşılamağı... Sonra isə sənə qarşı təşkil edilən, amma xoş bir təsadüfdən baş tutmayan sui-qəsd...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, bütün bunların hamısı yadımdadır...
    Y u s i f Z i y a. Paşam, bizim xalqımız sənə və sənin kiçik qardaşın Nuru Paşaya çox borcludur.
    Ə n v ə r P a ş a. Əksinə, mən özümü bütün türk xalqlarına borclu sayıram. Nə yazıqlar ki, bir düz-əməlli dövlət qura bilmədik. Bunun da səbəbləri çox...
    Y u s i f Z i y a. Bəli, səbəblər çoxdur...
    Ə n v ə r P a ş a. Bir yandan da Kamalın apardığı bu məchul siyasət... Mən onun nə istədiyini anlamıram. Biz bu gedişlə haraya, hansı səmtə üz tutmuşuq?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, mən sənə həqiqəti deyəcəyəm. Əslində, həm Avropa, həm də Rusiya indiyəcən Mustafa Kamalla sənin simanda ikibaşlı oyun oynamaq istəyiblər. Hər iki tərəf düşünüb ki, hansı tərəf güclü və qalib çıxsa o tərəfə meyl edək.
    Ə n v ə r P a ş a. Bu gün Türkiyə okeanın ortasında qalan gəmiyə bənzəyir...
    Y u s i f Z i y a. Bəli... Həm də döyüşlərdə dəlmə-deşik olmuş, fırtınalı dənizdə batmaq təhlükəsinə məruz qalmış bir gəmiyə... İndi Kamal o gəmini xilas etmək istəyir. O, ağıllı adamdır...
    Ə n v ə r P a ş a. Mən onun ağıllı olduğuna şübhə etmirəm. Amma...
    Y u s i f Z i y a. Paşam, unutmayaq ki, ta qüdrətli Osmanlı imperiyası yoxdur. Bu gün Avropanın əksər ölkələri Türkiyəni keçmiş tarixə gömmək istəyirlər. Belə bir vaxtda Mustafa Kamalın Rusiyaya əməkdaşlıq üçün əl uzatması labüddür. B
    Əgər siyasətimizi düzgün qura bilsək bu əməkdaşlıqdan biz də qazana bilərik...
    Ə n v ə r P a ş a. Sizin qazancınız nə ola bilər, Axund Yusif bəy? Rusiyanın tərkibində olan bir vilayət gələcəkdə nə edə bilər?
    Y u s i f Z i y a. Bu sualın cavabını gələcək tarix özü verəcək.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs bu günkü tarix barədə nə demək olar?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, mən hər bir zaman türk xalqlarının azad, müstəqil olmasının tərəfdarı olmuşam. Mən turançıyam. Turançılıq təkcə torpaq və ərazi birliyindən ibarət deyil ki... Bu, həm də bir mənəvi birlikdir. Məhz buna görə də sənin birlik ideyanı ürəkdən dəstəkləyirəm. Mən bu amal uğrunda son damla qanımacan vuraşacağam.
    Ə n v ə r P a ş a. Mən də xalqlar arasında nifaqın əleyhinəyəm. Bu dünyada hər xalqın bir yaşam haqqı olmalıdır. Bildiyin kimi, mən ata tərəfdən qaqauz, ana tərəfdənsə albanam. Amma özümü türk hesab edirəm. Və bir savaş adamı kimi öz xalqımın yolunda hər an canımdan keçməyə hazıram...
    Y u s i f Z i y a. Paşam, savaş demişkən, burada sizin döyüş mövqeləriniz necədir?
    Ə n v ə r P a ş a. Yusif bəy, gedib ətrafla yaxından tanış ola bilərik... (Gülür). Bu yerlər sənə həm də bir xəritəçəkən adam kimi maraqlı ola bilər...
    Y u s i f Z i y a. Pis təklif deyil... Gedək.

    Onlar çıxırlar. Səs-küy. At kişnərtisi eşidilir.
    Birinci pərdədəki məkan. Buxara. Bolşeviklərin qərargahı.
    Divardan Leninin portreti və silahlar asılıb. Lev Trotski və Fayzulla Xocayev.

    L e v T r o t s k i. Yoldaş Xocayev, bütün bu baş verənləri təhlil edəndən sonra belə bir qərara gəldim ki, səni əhatə edən insanların əksəriyyəti xalq düşmənləridir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Lev Davidoviç, Siz nəyə əsasən belə deyirsiz? Bu vaxtacan mənim Ənvər Paşa ilə heç bir tanışılığım olmayıb...
    L e v T r o t s k i. Mən bunu bilirəm. Ənvər Paşanın səninlə yox, Usman Xoca Pulatxocayev ilə tanışlığı olub.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli, Usman Xoca vaxtilə Türkiyədə təhsil alıb.
    L e v T r o t s k i. Fayzulla Qubaydullayeviç, indi söhbət təkcə Ənvər Paşa və Usman Xocadan getmir. Fərqanə Respublikasının Hərbi naziri Abdulxay Arifov da basmaçılar tərəfə keçiblər. Bundan başqa, Ənvər Paşa Kurşirmat, Cunaid xan və digər basmaçı komandirləri ilə müqavilə bağlayıb. Onlar hamısı birlikdə Qızıl Orduya qarşı mübarizə aparırlar. Paşa Buxaranın şərqini mühasirədə saxlayır. Bir müddət əvvəl Düşənbəni də ələ keçirmişdi.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bu məsələdə mən yalnız siyasi məsuliyyət daşıya bilərəm... O ki qaldı Ənvər Paşaya... Onu burada əvvəlcə heç bir tərəf qəbul etmirdi. Hətta, onu Əmir Seyid Alim xanın baş komandanı İbrahim bəy Lokay tutub həbs etmişdi. Paşanı zindandan Əmir özü azad etdirib. Mənim eşidib-bildiyimə görə indi İbrahim bəy ilə türk generalının arasında aşkar və gizli dava gedir.
    L e v T r o t s k i. Bilirəm... İndi bir çoxları İbrahim bəyi Robin Qud, Ənvər Paşanı isə Napoleon adlandırırlar.
    F a y z u l l a X o c ayev. Onlar yola getmirlər... Paşa orduda bütün rəhbərliyi bir əldə, yəni öz əlində cəmləmək istəyir.
    L e v T r o t s k i. Qoy onlar bir-birilərini qırsınlar... Paşa çətin ki, onlarla yola getsin. Vaxtilə, hələ onüçüncü ildə Osmanlı ordusunun komandanlığını bu davakar general iki qiyamçı dostunun- Tələt Paşa ilə Cemal Paşanın dəstəyi ilə ələ keçirmişdi. Əslində Türkiyə imperiyasının süqutu və üzləşdiyi məğlubiyyət bu üç adamın adı ilə bağlıdır. Tələt Paşa ilə Cemal Paşa yoxdur. İnanıram ki, tezliklə Ənvər Paşa da öz dostlarının arxasınca “gedəcək”... (Pauza). Bəzən xalqlar özlərinə qəhrəman hesab etdiklərii adamların girovuna çevrilirlər.
    F a y z u l l a X o c ayev. Mən də həmin fikirdəyəm, Lev Davidoviç. Həqiqətən, Ənvər Paşa ordunu Antanta ilə müharibəyə cəlb etməklə Türkiyəni sarsıtdı. Yüz minlərlə türk əsgərini qırğına verdi...
    L e v T r o t s k i. Mustafa Kamal Paşa haqlı olaraq onu “macəraçı avantürist” adlandırıb. Bu macəraçı, avantürist və üstəlik cəsur general Rusiyanın... daha doğrusu, yeni yaranan fəhlə-kəndli dövlətinin torpaqları hesabına imperiya yaratmaq istəyir. Bu, yolverilməzdir. Biz onun özünü və onun zərərli ideyasını qundaqdaca boğmalıyıq. O, dörd il əvvəl qardaşı Nuru Paşanın rəhbərliyi ilə yaradılmış Qafqaz İslam ordusunu Bakıya yeritməklə bizim bir çox planlarımızı alt-üst etmişdi. İndi həmin dövr deyil... (Pauza). Xatırlayıram, ötən ilin payızında biz Kremldə görüşərkən Ənvər Paşa dedi ki, indi əsl savaş mövsümüdür. Amma hesab edirəm ki, əsl savaş mövsümü məhz indidir. Biz bu qaynar yay gününü Ənvər Paşanın özü və onun ordusu üçün qaynar bir cəhənnəmə çevirməliyik.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ənvər Paşa bu iliin fevral ayında Düşənbə hərbi qarnizonunun bütün heyətini əsir götürəndə elə hesab etmişdi ki, ta onun ordusunun qələbəsi tam təmin olunub.
    L e v T r o t s k i. Hə, xatırlayıram. O, bizimkilərdən tələb edirdi ki, Buxara və Xorasandan geri çəkilək.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli Paşanın ordusu Kafirandan Gicuvana sarı çəkildi...
    L e v T r o t s k i. Biz bu yay döyüşlərində ona elə zərbə vurmalıyıq ki, Kafiran da, Gicuvan da toya getməli olsun. Yoldaş Xocayev, biləsən ki, Ənvər Paşa ilə bu döyüşə bizim bütün hərbi arsenal səfərbər olunub. Frunze, Kuybışev, Orconikidze, Kamenev, Peters, Eliva- onların hamısı burada, Səmərqənd və Buxaradadır... (Pauza). Əslində bu işlərə görə Orconikidze məsuliyyət daşıyır. Çünki Ənvər Paşanı Kremlə məhz Serqo Konstantinoviç sırımışdı.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bu cür döyüşlərdə siyasi xadimlər nəyisə həll edə bilməz.
    L e v T r o t s k i. Düzdür... Biz təkcə siyasilərə arxayın deyilik. Bu gün ön cəbhədə bizim Axunov, Volkov, Petrov, Kakurin, Savko, Melkumyan, Barinov kimi cəsur döyüş komandirlərimiz var. Biz həm də onlara güvənirik... Bu gün Buxara qoşun qrupunun minlərlə süngü və qılıncdan başqa, iyirmi topu vardır.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bunu da nəzərinizə çatdırım ki, son günlərdə yüz qıx nəfər kurbaşı, yəni komandir bizim tərəfimizə keçib. Üstəlik, iki min beşyüz sıravi basmaçı silahı yerə qoyub Sovet dövlətinə xidmət edəcəklərinə söz verib.
    L e v T r o t s k i. Bütün bunlar əla... Bizim məqsədimiz həm də Ənvər Paşanı diri tutmaqdır.
    F a y z u l l a X o c ayev. Dogrusu, mən buna inanmıram.
    L e v T r o t s k i. Nə üçün?
    F a y z u l l a X o c ayev. Paşa hədsiz dərəcədə iddialı və məğrur adamdır. O, heç vaxt əsir düşməyə razı olmaz. Belə bir hal yaranarsa, çox güman ki, intihar yolunu seçər.
    L e v T r o t s k i. Mən onun iddiasından xəbərdaram. Türkiyəni təzyiqlə Antanta ilə savaşa məhz o cəlb edib. Revolveri çıxarıb nazirlərin qafasına dirəyib, onlara hədə-qorxu gəlib... Müharibədən türklər nə qazandı? Neç nə. Əksinə, Mudros təslim aktına imza atdı. İngilis-fransız hərbi birləşmələri bütün strateji məntəqələri tudu. Ənvər Paşa sualtı qayıqla o vaxt almanların işğal etdiyi Odessaya, oradan da Almaniyaya qaçdı. İngilislər onun ölüsünü ya dirisini tələb etsələr də almanlar Ənvəri vermədilər. Sonrası da ki, məlum... Əvvəlcə onu bizə Radek, sonralarsa Serqo sırıdı... O, indi burada “İslam Kominterni” qurmaq istəyir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli, o, çox mürəkkəb adamdır.
    L e v T r o t s k i. Yoldaş Fayzulla, eşitdiyimə görə Ənvər Paşanın ordusunda xarici vətəndaşlar da vuruşur.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli... Orada Türküstan əhlindən başqa almanlar, ingilislər, əfqanlar, ərəblər, farslar, hətta ruslar da var.
    L e v T r o t s k i. Deyirlər indi Paşanın ordusuna keçmiş ideya dostlarından biri də qoşulub.
    F a y z u l l a X o c ayev. Yəqin ki, Siz Yusif Ziyanı nəzərdə tutursuz.
    L e v T r o t s k i. Bəli...
    F a y z u l l a X o c ayev. Mən də onun barəsində eşitmişəm.
    L e v T r o t s k i. O, türk ordusunun polkovniki, rus ordusunun isə generalı olub... Nəriman Nərimanovun yaxın dostu və müttəfiqidir. Üstəlik də millətçi...
    F a y z u l l a X o c ayev. Mən onu tanımıram. Yalnız barəsində eşitmişəm..
    L e v T r o t s k i. Mən isə həmin Yusif Ziyanı Balkan müharibəsindən şəxsən tanıyıram. Hələ cahan savaşından əvvəl...
    F a y z u l l a X o c ayev. Maraqlıdır...
    L e v T r o t s k i. Mən o vaxt əvvəlcə Bolqarıstana, sonra isə Rumıniyaya “Kiyevskiy mısl” qəzetinin müxbiri, yəni jurnalist kimi ezam olunmuşdum. Yadımdadır, Yusif Ziya Talıbzadə Balkanlara türk ordusunun tərkibində gəlmişdi. Onunla ünsiyyətimiz tez tutdu. Bir neçə dili, o cümlədən ruscanı yaxşı bilirdi. Ətrafındakılar ona sadəcə olaraq “Axund” deyə müraciət edirdilər... Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, türk mövzusu məni həmişə maraqlandırıb. Hələ onuncu illərin əvvəlində “gənc türkçülər” haqda məqalələr yazmışam...

    Uzaqdan atəş səsləri gəlir. Toplar guruldayır.

    F a y z u l l a X o c ayev. Cənub tərəfdən atırlar. Çox güman ki, Ənvər Paşanın adamlarıdır.
    L e v T r o t s k i. Biz burada otudub müşahidəçi kimi gözləyək, yoxsa...
    F a y z u l l a X o c ayev. Xeyr, yoldaş Trotski, gedək. Uluqbəy Rəsədxanası yaxınlıqda, özü də ən təhlükəsiz yerdədir.
    L e v T r o t s k i. Mənim bildiyimə görə Serqo və Eliava da orada-rəsədxanadadır. Mən onların yanına getmək istəmirəm...
    F a y z u l l a X o c ayev. Atışma səsləri yaxınlaşır. (Divardan asılmış silahlardan birini götürüb pəncərəyə yaxınlaşır). Biz nəsə etməliyik...

    Fayzulla Xocayev pəncərəyə yaxınlaşıb atəş açır. Atışma bir xeyli davam edir.

    L e v T r o t s k i (səs-küyü dinləyərək). Mənim mühafizə dəstəm atəş altındadır. Basmaçılar da o yandan atır... Sığınacaq yeriniz yoxdurmu?
    F a y z u l l a X o c ayev. Zirzəmidə gizlənmək olar...
    L e v T r o t s k i. Elə isə enək zirzəmiyə.

    Lev Trotski və Fayzulla Xocayev çıxırlar. Həyəcan dolu musiqi.
    Səs-küy. Atışma səsi. İşıqlar yanıb-sönür.
    Yaxınlıqdan keçən çovutma güllələrin işıqları parıldayır. Sınan pəncərə şüşələrinin cingiltisi. Qaçışan əsgər siluetləri.
    Uzaqdan atılan topların nəriltisi eşidilir.

    Səhnə dəyişir. Ənvər Paşanın qərargahı. Yaxınlıqda qala divarları. At kişnərtisi eşidilir. Ənvər Paşa və Yusif Ziya.

    Ə n v ə r P a ş a. Bu gün Qurban bayramıdır. Mən adamları istirahətə buraxmaq istəyirəm. Qoy onlar bu gözəl günü öz ailələri, öz doğmaları ilə birgə qeyd etsinlər.
    Y u s i f Z i y a. Paşam, birdən qırmızılar hücum etsələr, onda necə?
    Ə n v ə r P a ş a. Biz Faruq bəylə qırmızıların komutanına məktub göndərmişik. Yazmışıq ki, bu gün bütün dünya müsəlmanlarının müqəddəs bayramıdır. Buna görə də hər iki tərəfin bir-iki günlüyə atəşkəs elan etməsi təklifini irəli sürmüşük.
    Y u s i f Z i y a. Qırmızılar bu təkliflə çətin ki, razılaşsın...
    Ə n v ə r P a ş a (uzaqlara baxır). Niyə ki? Bunu bilmək olmaz... Hə, odur, Faruq bəydir.... Görək nə xəbərlə gəlir?
    Y u s i f Z i y a. İbrahim bəydən bir xəbər çıxmadı.
    Ə n v ə r P a ş a. İbrahim bəyin çaparı gəlmişdi. Yeddi min əsgər göndərəcəyinə söz verib.... İndi bizim on altı min döyüşçüdən ibarət ordumuz var.

    Faruq bəy gəlir. Əsgəri qaydada təzim edir.

    Ə n v ə r P a ş a. Hə, nə xəbərlə gəlmisən, Faruq bəy?
    F a r u q bəy. Paşam, qırmızıların komutanları ilə görüşüb danışdıq. Onlar bizim təklifimizi qəbul etdilər. Dedilər ki, “bu gün bütün dünya müsəlmanlarının bayramıdır, bizim orduda da müsəlmanlar var”. Savaşı üç sutka ərzində dayandırmağa söz verdilər.
    Ə n v ə r P a ş a (Yusif Ziyaya). Gördün, Axund?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, düzünü deyim ki, mənim bu qırmızılara o qədər də etibarım yoxdur.
    Ə n v ə r P a ş a. Heç elə şey olar? Bəs zabit şərəfi?
    Y u s i f Z i y a. Əgər biz söhbəti çar ordusunun zabitləri ilə aparsaydıq, bəlkə də şərəfdən danışmaq olardı. Amma bu ordunun əsgər və zabitlərinin böyük əksəriyyəti ac-yalavaclardan təşkil edilib. Onlar çətin ki, bu durumda zabit şərəfinin nə olduğunu dərk etsinlər...
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, ən ağır döyüşlərdə belə, inam və etibar bizi tərk etməməlidir.
    Y u s i f Z i y a. Paşam, təki sən deyən olsun.
    Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy, tabor və bölük komutanlarına mənim adımdan de ki, üç sutka ərzində atəşkəs elan olunur. Kim istəsə bayramı öz evində, öz ailəsi ilə birgə keçirə bilər.
    F a r u q bəy. Oldu, Paşam. (Nəsə fikirləşib əlini cibinə atır. Çıxartdığı zərfləri Ənvər Paşaya uzadır). Bu məktublar Sizə çatacaq, Paşam...
    Ə n v ə r P a ş a (məktublara baxıb kədərli halda gülümsəyir). Axund qardaşım, get sən də dincəl... Bizi qarşıda yeni döyüşlər gözləyir. (Gülümsəyir). Bu qaynar avqust ayı əsl savaş fəslidir.

    Faruq bəy və Yusif Ziya çıxırlar. Musiqi.

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “Mən Tövfiyayam, Paşam...” (Başını yuxarı qaldırıb düşüncəli halda). Tövfiyə...
    T ö v f i y a. “Mən Tövfiyayam, Paşam.Mən daim sənin yanındayam. Mən səni görür, səni duyur, səni sevir, sənə sarılıram. Amma sən məni görmürsən... Ya bəlkə görmək istəmirsən məni?”

    Qadın danışsa da səsi tədricən azalır. İndi onun səsini həzin musiqi əvəz edir. Ənvər Paşa qadına yaxınlaşır. Tövfiya sanki uça-uça kənara çəkilir. Musiqi artır. Həzin türk musiqisi.
    Qadın tədricən gözdən itir.

    Ə n v ə r P a ş a (ikinci məktubu açıb oxuyur). “Salam, mənim Ənvərciyim...”

    Naciyə Sultan görünür. O, ağ libasdadır.

    N a c i y ə S u l t a n. “Salam, mənim Ənvərciyim. Sənə uzaq Qrünvalddan salamlar göndəririk. Biz yaxşıyıq. Bəs sənin işlərin necədir, canım mənim? Burada qəzetlər yenə səndən yazır. Daim gözlərimin önündəsən. Şəklinə baxıb qürur duyuram. Nə yaxşı ki, bu dünyada varsan, Ənvərciyim...”

    Naciyə Sultan səhnədə olsa da səsi bir müddətdən sonra tədricən eşidilməz olur və onun səsini həzin musiqi əvəz edir. Ənvər Paşa ayağa durub Naciyə Sultana, daha doğrusu onun xəyalına yaxınlaşır.

    Ə n v ə r P a ş a “Naciyeciğim, sevgili sultanım, cici efendiciğim…
    ... Ah… Naciye, beni unutma, sev ve sadık kal. Düşün ki, yalnız seni düşünen ve dünyayı yalnız seninle güzel görecek birisi uzaklarda senden sadakat ve muhabbet dileniyor. Seni kucaklar, öper, yavrularımla birlikte Hakk’a emanet ederim...”

    Qadın sanki havada uçaraq ondan uzaqlaşır və yavaş-yavaş qeybə çəkilir.

    Səs-küy. Ənvər Paşa pəncərədən eşiyə baxır. Atışma səsləri. Yusif Ziya, Davlatmand bəy və Faruq bəy gəlirlər. Onlar həyəcanlıdır.

    Ə n v ə r P a ş a. Bu güllə səsləri haradan gəlir?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, axı mən dedim...
    D a v l a t m a n d bəy. Xəyanət... Qırmızılar hücuma keçiblər. Biz isə bütün döyüşçüləri evlərinə buraxdıq...
    F a r u q bəy. Paşam, biz nə etməliyik?
    Ə n v ə r P a ş a. Nə etməliyik? (Düşüncəli halda). Vuruşmaqdan başqa çıxış yolumuz varmı?..
    Y u s i f Z i y a. Otuz döyüşçü ilə bir ordunun qarşısına çıxmaq...
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, hər halda əl-qolumuzu yanımıza salıb təslim ola bilmərik. Görünür, bu da Allahın bir sınağıdır...
    D a v l a t m a n d bəy. Elədir. Döyüşçünün borcu döyüşməkdir. Qalan işləri tanrı özü bilən məsləhətdir...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəylər, gedək silahları götürək. Sonra hamı at belinə. Faruq bəy, gözətçiləri ayağa qaldır.
    F a r u q bəy. Oldu, Paşam...

    Onlar iti addımlarla gedirlər. Əvvəlcə döyüş cəngisi, sonra at kişnərtisi eşidilir.
    Qırmızı Komandir tövşüyərək qaça-qaça gəlir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (əlini kimə doğrusa uzadaraq ucadan). Eheyyy... Atəş! Niyə durmusuz? Atəş deyirəm... Bizə əmr gəlib ki, Paşanı diri-diri ələ keçirək. Bilirsiz də, Paşa kimdir? O, özünü İslam silahlı qüvvələrinin Ali baş komandanı, Xəifənin yeznəsi və Məhəmmədin canişini adlandırır... Deyilənə görə o, qiyafəsini tez-tez dəyişir. Biz haradan bilək ki, bu vuruşduğumuz adamlardan məhz hansı Paşadır? Ona görə basmaçılardan hansı rastınıza çıxsa atəş açın. Hər halda, bu ölənlərdən biri Paşa olacaq... Atəş...

    Qırmızı Komandir atəş aça-aça səhnəni tərk edir. Ənvər Paşa və Davlatmand bəy iti addımlarla gəlirlər. Ənvər Paşanın pencəyinin qolu cırılıb. O, bir əlində qılınc, o biri əlində isə Quran tutub. Davlatmand bəyin əlində silah var.

    Ə n v ə r P a ş a. Mənim atımı vurdular. Güllə qolumu siyirib keçdi...
    D a v l a t m a n d bəy. Mənim atım da ayağından yaralandı.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Faruq bəy hanı?
    D a v l a t m a n d bəy. O da yaralanmışdı... Amma döyüş meydanındadır.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Axund Yusif Ziya?
    D a v l a t m a n d bəy. Axund vuruşa-vuruşa irəli gedirdi. Amma üstümüzə sel kimi axıb gələn bu qoşunun qarşısında duruş gətirmək mümkün deyil...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Usman Xoca harada qaldı?
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəylə danışmağa getdi.
    Ə n v ə r P a ş a. Biz bu qırmızılara inandıq... Amma buradan sağ çıxmağa ümidim var hələ... Düşənbəyə sarı üz tutmalıyıq...
    D a v l a t m a n d b ə y. Biz artıq Şirabad və Baysin cəbhələrində mövqeləri itirmişik. (Pauza). Bu alçaq qırmızılar bütün yolları bağlayıblar... Bura Çaqandır... Mənim kiçik vətənimdir. (Əlini irəli uzadır). Buradakı hər daş, hər ağac mənə tanışdır. O tərəf isə Balcuvandır...
    Ə n v ə r P a ş a. Biz bu qırmızı seli yarıb keçməliyik, Davlatmand bəy...
    D a v l a t m a n d b ə y. Bu selin ucu-bucağı görünmür, Paşam... Odur, düz üstümüzə gəlirlər...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs o yandan gələn kimdir?
    D a v l a t m a n d b ə y. Faruq bəydir.

    Faruq bəy qaça-qaça gəlir.

    F a r u q bəy. Biz mühasirədəyik, Paşam. Qırmızı komutan təslim olmağımızı tələb edir.
    Ə n v ə r P a ş a. Təslim olmaq? (Acı-acı gülür). Ha-ha-ha... Təkcə onu görməyəcəklər.
    D a v l a t m a n d b ə y. Biz son gülləyə, son qırmaya qədər vuruşacağıq.
    Ə n v ə r P a ş a. Onlar Ənvər Paşanı dəmir qəfəsdə görmək istəyirlər. Amma bu, onlara qismət olmayacaq... Pələng qəfəsdə ola bilməz... Olsa da o, pələng deyil.
    F a r u q bəy. Paşam, kənara çəkilmək lazım...
    Ə n v ə r P a ş a. Çəkilməyə bir yer yox... Bu yandan İbrahim bəy bizi aldatdı... O yandan “qırmızılar” xəyanət etdi... Seyid Alim xan də vədinə əməl etmədi... Eşitdiyimə görə, bu döyüşə Trotski ilə Orconikidze Səmərqənddən rəhbərlik edirlər. Amma onların arzuları gözündə qalacaq.

    Uzaqdan bərq vuran alov dillərinin şəfəqləri titrəşir.

    F a r u q bəy. Davlatmand bəy, Ənvər Paşa, qırmızılar qərargaha od vurdular. Geri çəkilməliyik.
    Ə n v ə r P a ş a. Qışlağa girə bilmərik. Çünki onda bu alçaqlar bütün evlərə od vurar, adamları gülləboran edər, qurşuna tutarlar.
    D a v l a t m a n d b ə y. Qala divarının arxasına çəkilməliyik...

    Onlar kənara çəkilirlər. Qırmızı Komandir qaçaraq gəlir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (əlini irəliyə doğru uzadaraq ucadan). Ehey, atəş! Atəş əmri verildi! Atəş deyirəm sizə... Heç kəsə rəhm etməyin... Bütün cinahlardan hücum... Arxamca gəlin!..

    Ənvər Paşa, Davlatmand bəy və Faruq bəy görünürlər. Sonra Ənvər Paşa qala divarının arxasına çəkilir. Qılınc cingiltisi eşidilir. İnilti, ah-uf, fəryad nidaları eşidilir. Sürəkli atəş səsləri. Bir qədər sonra Ənvər Paşa qılıncını başı üstündə hərləyərək görünür və yenidən yox olur. Onun qala divarları arxasında kimlərləsə vuruşduğu hiss olunur. Ənvər Paşa yenə görünür, onun qoltuğunda Quran var. Qırmızı Komandir uzaqdan görünür.

    Ə n v ə r P a ş a. And olsun bu müqəddəs Qurana ki, mən son nəfəsimədək bu savaş meydanını tərk etməyəcəm...
    D a v l a t m a n d b ə y. Mən də...
    F a r u q bəy. Paşam, mən də...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Atəş!.. Atəş açın...
    Ə n v ə r P a ş a. Haydı, arxamca gəlin... Qana-qan, ölümə-ölüm. Mənim başım ya bədənimin üstə dayanmalıdır, ya da nizə üstündə... Məh həyatımda çox qanlar, çox ölümlər görmüşəm... Amma əcəl məndən həmişə uzaq gəzib. Görünür, bu gün özüm öz ölümümün şahidi olacağam...

    Ətrafı tədricən tüstü-duman bürüyür. Qırmızı Komandir Ənvər Paşanı nişan alıb atır. Ənvər Paşa səntirləsə də yıxılmır, qala divarına söykənir.

    D a v l a t m a n d b ə y. Alçaq. İndi səni it kimi gəbərdəcəyəm...

    Davlatmand bəy nişan alıb Qırmızı Komandirə atəş açır.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Əclaflar... Basmaçı köpək uşağı... Sizin gülləniz qırmızı komandirin zirehli sinəsini deşə bilməz.
    D a v l a t m a n d b ə y. Elə isə al yenə gəldi...

    Davlatmand bəy arəş açır. Qırmızı Komandir qışqıraraq yerə sərilir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (sürünərək irəliyə doğru can atır, sanki iməkləyir). Ehey... Ənvər Paşa buradadır. Onu diri tutmalıyıq... İrəli... İrəli...
    Ə n v ə r P a ş a. Sən Ənvər Paşanın heç meyitinə də yaxın düşə bilməyəcəksən...
    D a v l a t m a n d b ə y (Qırmızı Komandiri nişan alaraq). Bu qırmızı köpək ölmək istəmir. Al gəldi...

    Atəş səsləri. Atışma. Ənvər Paşa irəiyə doğru addım atır. Qara-boz əsgər siluettləri onları əhatə edir, mühasirəyə alır. Qırmızı Komandir sürünə-sürünə kənara çəkilir. Hər tərəfdən atəş açılır.
    Ənvər Paşa qılıncını havada oynadaraq qala divarının arxasına keçir. Dəmir cingiltisi, güllə səsləri eşidilir. Az sonra Ənvər Paşa ləngərli-asta hərəkətlə səhnəyə gəlir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Atəş!..

    Tüstü. Duman. Səs-küy. İnilti. Atəş səsləri.
    İndi səhnədə döyüşçü-basmaçı geyimində yalnız üç adam var: Ənvər Paşa, Davlatmand bəy və Faruq bəy. Onlar hər tərəfdən gülləbarana məruz qalıblar. Əvvəlcə Ənvər Paşaya beşaçılandan ard-arda beş güllə açılır.

    D a v l a t m a n d b ə y (Qırmızı Komandirə atəş açır). Bu köpək hələ gəbərməyib...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Beşaçılanın bütün güllələri Ənvər Paşanın bədəbibə sancıldı... Ta mənə ölüm yoxdur. Ölsəm belə, qəhrəman kimi dəfn ediləcəm... Amma çox istərdim ki, son nəfəsdə də olsa belə Qırmızı Bayraq ordeninə layıq görülüm... Və o ordeni mənim mundirimin yaxasına yoldaş Trotski sancsın...
    D a v l a t m a n d b ə y. Bir bu axmağın son arzusuna bax... Yaxası ordenli ölmək istəyir.
    Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy...
    F a r u q bəy. Paşam...

    Ənvər Paşa qala divarına söykənib bir müddət ayaq üstə “donub” qalır. Sonra hər tərəfdən qurşuna tutulan Davlatmand bəy və Faruq bəy bir qədər irəli yeriyib Ənvər Paşaya yaxınlaşırlar. Davlatmand bəy başını onun çiyninə dayayır.

    F a r u q bəy. Paşam... Ölmə Paşam... Komutanım Davlatmand bəy... Ölmə... Amandır, ölməyin... Ölməyin...

    Bu əsnada Qırmızı Komandir sürünərək yenidən ayaga qalxıb silahını onlara sarı tuşlayır. Həmin an Yusif Ziya və Usman Xoca görünür. Onlar eyni vaxtda Qırmızı Komandirə atəş açırlar. Qırmızı Komandir haray çəkib yerə sərilir.

    Y u s i f Ziya (Ənvər Paşa ya yaxınlaşır). Ənvər bəy... Paşam....
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, mən artıq bu nahaq dünyanı tərk edirəm...
    U s m a n Xoca. Paşam, sən hələ yaşamalısan...
    Ə n v ə r P a ş a. Biz aldandıq... Amma döyüş davam edir. Deyəsən, bu qırmızı qasırğa rədd olub getdi...
    U s m a n Xoca. Biz bu qırmızı taundan canımızı qurtara bilsəydik...
    D a v l a t m a n d b ə y. Basmaçılar toparlaşırlar.

    Uzaqdan şüarlar eşidilir: “Yaşa, yaşa, Ənvər Paşa!”. “Davlatmand bəy, işin olsun avand bəy!..”

    Ə n v ə r P a ş a. Bizim mücahidlərdir...

    Davlatmand bəy yavaş-yavaş dizi üstə çökür.

    U s m a n Xoca. Aman Allah... Davlatmand bəy!..
    F a r u q bəy. Davlatmand bəy!.. Komutanım...
    Y u s i f Ziya. İlahi, bizim millətimiz nədən bu zülmə düçar olmalıdı? Paşam...
    Ə n v ə r P a ş a (divara söykənmiş halda). Axund, hər başlanğıcın bir sonu olur. Bu Quranı və bu qılıncı götür. Məni özün dəfn edərsən... Yasin surəsini özün oxuyarsan... Axund... Bir xahişim də var. Əgər qərargaha gedə bilsən, oradan mənim döyüş çantamı götürərsən... O çantada Naciyə Sultana yazdığım son mətkub var... O məktubu öz ünvanına çatdırarsan... (Pauza). Hə, deyəsən, Davlatmand bəy keçindi... Usman Xoca, Davlatmand bəylə hər ikimizi bir yerdə dəfn edin... Məzarı dərin qazın. Qoy yağılar bizim cəsədimizi tapa bilməsinlər. Ölümümüz mübarək...

    Yusif Ziya qılıncı və Quranı alır, öpüb gözünün üstünə tutur.
    Ənvər Paşa yavaş-yavaş yerə çökür.
























    Epiloq

    Yusif Ziya və Usman Xoca səhnənin önünə gəlirlər. Uzaqdam minarədən yüksələn əzan səsi eşidilir.
    Əlində Quran tutmuş Yusif Ziyanın səsi həmin əzançının sısinə qoşulur.

    Əzan səsini kədər dolu musiqi əvəz edir. Və həmin anlarda Naciyə Sultan və Tövfiya bir xəyal kimi zühur edirlər. Onlar yerə uzanmış Ənvər Paşanın və Davlatmand bəyin başı üzərində əvvəlcə dövrə vurur, sonra isə bəyaz heykəl və ya başdaşı kimi donub qalırlar.
    Uzaqdan atəş səsləri eşidilir.

    Harayasa tələsən silahlı əsgər siluetləri və onlara qoşulub gedən bütün iştirakçılar qeybə çəkilir.
    İşıqlar yanıb-sönür. Səhnədə yalnız havada oynayan, işıqda parıldayan bir qılınc görünür.

    Musiqi sədası get-gedə yüksəlir.
    Tamaşanın bütün iştirakçıları səhnəyə gəlir.

    Pərdə
    Son
    Qeyd:
    Əsərin bütün iştirakçıları real tarixi şəxsiyyətlərdir.











    ÜÇÜNCÜ SAHİL
    və yaxud
    “Sonuncu instansiya”
    (İki pərdəli tarixi-siyasi dram)

    İştirakçılar:


    Q r i q o l Robakidze
    Ş a l v a (S a l v a) Maqlakelidze
    F ə t ə l i b ə y Düdənginski (Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli)
    K n u t Hamsun
    O l q a Çexova
    E l l a Trebe
    A l t m a n
    M i r o s l a v a




    Birinci pərdə


    Berlin. Divarlarından müxtəlif xalqların görkəmli simalarının-mədəniyyət və dövlət xadimlərinin portretləri asılmış böyük otaq-ofis. Otağın iki yana (sağ və sol tərəflərə) və arxaya açılan qapısı. Yan qapılardan biri əsasən xidmətçilər, digəri iştirakçıların giriş-çıxışı üçündür. Ardxa qapı salona açılır və tamaşaçı həmin salonu görmür.
    Köhnə rəflərdə qalaqlanmış kitablar, habelə jurnal və qəzet dəstləri nəzərə çarpır. Nəhəng, qədimi mizin arxasında kreslo və kətillər.
    Otağın divarındakı lövhədə „Kulturzentrum“ („Mədəniyyət mətkəzi“) sözü yazılıb.
    40-cı illərin məşhur melodiyası- “Bavariya rəqsi” potefonda səslənir.
    Otağın və otqdakı əşyaların ümumi görünüşündən alman mühitinin ab-havasını duymaq çətin deyildir.
    Altman və Miroslava otaqda yır-yığış edirlər. Əvvəlcə onlar pəncərə pərdələrinin arxasında olduqlarına görə gözə dəymirlər, amma söhbətləri, səsləri, gülüş və qəhqəhələri eşidilir. Az sonra onlar səslənən melodiyanın ritminə uyğun olaraq yüngülcə rəqs edə-edə otağın mətkəzinə sarı gəlirlər. Aytman nimda, amma səliqəli paltarda, Miroslava yaxası geniş açıq uzun donda. Onların əllərində yelpiyə bənzəyən fırça və ya kiçicik süpürgələr vardır. Musiqi səsi tədricən azalsa da bir müddər səslənməkdə davam edir.

    A l t m a n. Hə, frau Miroslava, deməli hər şey qaydasındadır.
    M i r o s l a v a. Canım, nə fraubazlıqdır?
    A l t m a n. Yaxşı, onda olsun “froylyayn”… (Gülür). Hə, necədir, indi xoşuna gəldi?
    M i r o s l a v a. Altman, yaxşı olar ki, mənə elə öz adımla müraciət edəsən, yəni sadəcə: Miroslava. Ya da ki, Slava… Yəni, nə “froylyaen”a ehtiyac var, nə də ki, “frau”ya…
    A l t m a n. Almanlar diqqəti, nəzakəti xoşlayan adamlardır axı...
    M i r o s l a v a. Herr... (Gülür). Daha doğrusu, Altman, unutma ki, burada alman olsaq da, alman deyilik. Yəni nə ondanıq, nə də bundan... A l t m a n. Daha doğrusu, biz burada alman olmasaq da, məhz almanıq.
    M i r o s l a v a. O da doğru fikirdir. Ən başlıcası odur ki, biz nasist deyilik.
    A l t m a n. Və biz faşist də deyilik.
    M i r o s l a v a. (Mənalı tərzdə). Biz indi sadə alman adamlarıyıq. Əslində isə, biz kommunistik.
    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, sən məndən daha əvvəl buradasan. (Əlini otaqdakı stol, stul və divardakı şəkillərə sarı uzadaraq). Səncə, buraya gələnlərin hamısı ziyalıdır? Yəni, höchste Intellektualität…
    M i r o s l a v a. (Divardan asılmış lövhəyə -„Kulturzentrum“a işarə ilə). Bəli. Bura mədəniyyət mərkəzidir. (Eyhamla). Bu ki sənə yaxşı məlumdur. Yəni bu barədə kifayət qədər məlumatlı olmalısan.
    A l t m a n. Müharibənin bu vurçatlasında nə mədəniyyətbazlıqdır belə?
    M i r o s l a v a. Elə söz danışırsan ki... Guya özün bilmirsən ki, buraya yığışanların məqsədi nədir?
    A l t m a n. (Eyhamla). Bilirəm. Amma istəyirəm ki, bilik və təəssüratım bir az da zəngin olsun. (Gülür). Ruslar demişkən, yağın bol olması sıyığı korlamaz... (Ciddiləşir).

    Bundan sonra Miroslava danışdıqca barəsində məlumat veriləcək şəxsin divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür. Beləliklə, işıq şüaları altında əvvəlcə Qriqol Robakidzenin foto-şəkli görünür.

    M i r o s l a v a. Bax, daim o kresloda əyləşən Qriqol sənə qismən tanışdır. Burada ona çox vaxt “batono” deyə müraciət edirlər. Bax bu da onun şəkli… Qriqol Robakidze... (Əlindəki yelpik- süpürgə ilə sanki potretin tozunu təmizləyərək). Qriqol gürcü yazıçısıdır. Almaniyada çoxdan, otuzuncu illərin əvvəlindən yaşayır. Stalinin, eeee, Stalin yoldaşın yerlisi olsa da, bu Yer üzündə bəlkə də rəhbərə ən çox nifrət edən adamlardan biri odur. Həmişə deyir ki, “mən o tirana görə vətəni tərk etmişəm”… Hər kəslə öz dilində danışır. Yəni fransız, alman, ingilis, rus dillərini əla bilir. Təkcə arada öz hərbçi yerlisi ilə doğma dilində danışır.
    A l t m a n. Hə, Şalvanı deyirsən yəqin...

    İşıq Salva Maqlakelidzenin şəklinin üstünə düşür.

    M i r o s l a v a. Bəli, Şalvanı deyirəm. (Əlindəki yelpik- süpürgəni portretin üstündə gəzdirərək). Onun əsl adı Salva Maqlakelidzedir. Vermaxtın zabitidir, üstəlik də hüquq alimi. İnqilabdan əvvəl burada-Almaniyada təhsil alıb. Müharibə başlayarkən Almaniyanın Sovet İttifaqındakı səfiri olmuş Verner fon der Şulenburq ilə yaxın münasibətləri olub.
    A l t m a n. (Maqlakelidzenin portretinə işarə ilə). Bəs bu adam Şulenburqu haradan tanıyır?
    M i r o s l a v a. Məsələ burasındadır ki, Şulenburq əvvəllər, haradasa onbirinci ildən sonra bir müddət həm Tiflisdə, həm də Türkiyənin Ərzurum şəhərində konsul olub. Soralar, yəni onsəkkizinci ildə isə Gürcüstanda menşevik hökuməti qurularkən gürcü-alman sazişinin bağlanmasında iştirak edib. Salva ilə oradan tanışdırlar.
    A l t m a n. Mənim bildiyimə görə, Şulenburq qırxbirinci ilin 22 iyununda Hitlerin müharibəyə başlamaq barədə göndərdiyi notanı Molotova təqdim edərkən fürerin böyük səhvə yol verdiyini söyləyib.
    M i r o s l a v a. Bəli, burada hamı bilir ki, Şulenburq indi Hitlerə qarşı çıxan siyasətçidir. Hətta, burada bəziləri belə hesab edir ki, o, bizim, yəni Sovetlərin casusudur.
    A l t m a n. (Diqqətlə Miroslavanı və ətrafı süzür). Yaxşı, bura bax Miroslava, bütün bunlar öz yerində, burada birdən bizim söhbətimizi dinləyən kimsə, lap elə nəsə olmaz ki?
    M i r o s l a v a. Arxayın ola bilərsən ki, bizi heç kəs dinləmir. Mən burada hər dəlmə-deşiyə bələdəm. Adamların buraya gəlməsinə isə hələ bir qədər vaxt var. Axı hələ səhər tezdəndir... (Pauza). Hə, söhbətimiz Maqlakelidzedə qaldı məncə. Gürcüstanda menşeviklər devrildikdən sonra bu millətçi general əvvəlcə Riqaya, oradan Parisə, sonra da Berlinə gəlib. Müharibə başlayandan sonra çox fəallaşıb. Tez-tez Polşaya gedir. Orada və burada emiqrantlardan ibarət döyüşçülər hazırlayır. O, hələ də əmindir ki, Gürcüstanda köhnə hökumət təzədən bərpa olunacaq.
    A l t m a n. Lap o Robakidze kimi...
    M i r o s l a v a. Hə, elədir. Amma hərdən onların arasında fikir ayrılığı, mübahisə də olur. Hətta, bəzən öz gürcü dillərində az qala qışqıra- qışqıra danışırlar.
    A l t m a n. Olsun ki, heç mübahisə etmirlər. Bütün qafqazlılar bu cür ucadan danışırlar. O cümlədən də gürcülər...
    M i r o s l a v a. Ola bilər... Axı mən onların dilini anlamıram.
    A l t m a n. Yaxşı olar ki, sən burada heç onların almanca olan söhbətini də “anlamayasan”... (Eyhamla). Elə mən özüm də...
    M i r o s l a v a. Elədir. Mən onların nə barədə danışdığına “fikir vermirəm”... Bunları mənə xatırlatmağa ehtiyac da yoxdur, Altman.
    A l t m a n. Miroslava, eməliyyat tezliklə icra olunmalıdır. (Eyhamla). Bizə verilən tapşırıqda bu işin nə vaxt başa çatacağı vaxt da göstərilib.
    M i r o s l a v a. Bilirəm, Altman. Hələ ayın sonunacan vaxtımız var.

    Küçədən hay-küy səsi eşidilir.

    A l t m a n. Küçədən gələn o nə səs-kydür elə?
    M i r o s l a v a. Hə, son günlər o meydançaya yaman çox adam yığışır. Mən təxminən bilirəm onlar nə istəyir... Amma bu “mərkəzə” gələnlər həmin məsələ barədə məndən daha çox məlumatlıdır.

    Altman və Miroslava pəncərəyə yaxınlaşıb eşiyə sarı boylanırlar. Ucadan səslənən nida və şüarlar səslənir: „Es gibt keine!“, „İst das Demokratie?“, „Halt die Klappe!“, „Hitler, du liegst falsch!“, „Mitbürger, Ordnung halten…“

    A l t m a n. Hmmm... Fürerə qarşı şüarlar səslənir...
    M i r o s l a v a. Bəli, artıq alman xalqı Hitlerin kim olduğunu anlayır...
    A l t m a n. Miroslava, biz maksimum dərəcədə ehtiyatlı olmalıyıq.
    M i r o s l a v a. Bilirəm.

    Addım səsləri eşidilir.

    A l t m a n. Deyəsən, gələn var.
    M i r o s l a v a. Hə, ta onların gələn vaxtıdır.

    Onlar tez əl-ayağa düşür, otaqda “təmizləmə” işləri aparırlar. Qriqol Robakidze və Salva Maqlakelidze daxil olurlar. Qriqol səliqəli mülki geyimdə, Salva hərbi geyimdədir.

    S a l v a. Salam, kollegen.
    Q r i q o l. Salam, rusiyalı dostlar.
    A l t m a n. Salam, gün aydın.
    Q r i q o l. İşlər necə gedir, frau Miroslava?
    M i r o s l a v a. Təşəkkür edirəm, Qriqol Titoviç, hər şey qaydasındadır. Q r i q o l. (Üzünü Salvaya tutaraq). Şalva, siz buralarda az olursunuz. Buzim bu dostları tanıyırsızmı?
    S a l v a. Əlbəttə, tanıyıram. Daha doğrusu, qismən tanıyıram. Bu xanım Miroslavadır. Səhv etmirəmsə, əslən rus ya ukraynalıdır.
    M i r o s l a v a. Bəli, atam rus, anamsa ukraynalıdır. (Altmana sarı). Bu isə Altmandır.
    Q r i q o l. Altman isə sovetlərdən canını qurtarıb gəlmiş almandır. (Altmana sarı). Elə deyilmi?
    A l t m a n. Doğru buyurursuz, Qriqol Titoviç. Allah sizdən razı olsun. Düzdür, mən əslən-kökən almanam. Amma sovet almanıyam. Siz olmasaydınız bilmirəm burada, bu qərib ölkədə mənim taleyim necə olacaqdı... Orada onsuz da bizə divan tuturdular. Amma burada da yaşamaq elə asan deyil.
    S a l v a. Yaşamaq heç yerdə asan deyildir. Gərək yaşamaq üçün çox şeydən keçəsən.
    M i r o s l a v a. Elədir. Bəli.
    A l t m a n. Allah sizdən razı olsun. Sovetlərdə biz almanlara elə zülm edirdilər ki, öz adımızı da yaddan çıxarmalı olurduq.
    S a l v a. Bəyəm orada təkcə almanlara zülm olunub?
    Q r i q o l. Mən də o fikirlə razı deyiləm ki, orada konkret olaraq hansısa xalqa divan tutulub. Bolşevizm taunu bütün xalqların taleyini məhv edib.
    S a l v a. Bolşevizm bütün bəşəriyyətin taunudur.
    Q r i q o l. Elədir. Bax biz gürcüyük. Guya Stalin də gürcüdür. Amma o gürcülərin ən böyük düşmənidir.
    M i r o s l a v a. Elədir. Düz buyurursuz.
    Q r i q o l. Yaxşı, bütün bunlar öz yerində. Bu gün bizim qonaqlar olmalıdır. Onları elə-belə qarşılamaq olmaz. Nəsə etmək lazımdır. Frau Miroslava, siz onları az-çox tanıyırsız. Birisi məşhur norveç yazıçısı Knut Hamsundur.
    M i r o s l a v a. Bəli, cənab Hamsunu tanıyıram…
    Q r i q o l. O birisi bizim Şalvanın həmkarı Fətəli bəy Düdənginskidir ki, onu da görmüsüz.
    M i r o s l a v a. Əlbəttə, cənab Fətəli bəyi çox yaxşı xatırlayıram.
    Q r i q o l. Digər qonağımız isə frau Olqadır... Olqa Çexova...
    M i r o s l a v a. Oooo... Nə gözəl. Olqa Çexova çox məşhur aktrisadır.
    Q r i q o l. Hə, yaxşı, bəs indi biz nə edək?
    S a l v a. Batano, bəlkə qonaqlar üçün elə burada xudmani, eksklüziv bir süfrə açaq.
    Q r i q o l. Məncə pis təklif deyil. Süfrədə çox şeyə ehtiyac yoxdur. Yüngül məzə ilə, yəni ruslar demiş yığcam “zakuska” ilə keçinərik. Mənim içki kolleksiyamda gürcü şərabı var.
    M i r o s l a v a. Narahat olmayın, indi süfrəni hazırlayarıq. Altman, sən mənə kömək et.
    A l t m a n. Oldu. Bu dəqiqə.

    Miroslava və Altman yan otağa keçirlər. Bir azdan qab-qacaq cingiltisi eşidilir. Salva düşüncəli halda Qriqolun qoluna girir və onlar səhnənin önünə sarı gəlirlər.

    S a l v a. Batano, siz bu Altman deyilən adamı haradan tanıyırsız?
    Q r i q o l. Necə bəyəm? Nəsə bir hadisə olub?
    S a l v a. Yox. Sadəcə olaraq mən bu adamdan şübhələnirəm.
    Q r i q o l. Kimdən? Altmandan? O, yazığın birisidir. Miroslavanın tanışıdır. Gəlib burada bizə əl-ayaq verir. Özü də dilsiz-ağızsızın biridir. Dindirməsən danışan deyil.
    S a l v a. İndi adamları danışmağından çox, susmağından tanımaq olur.
    Q r i q o l. Siz nədənsə buraya gələn adamların çoxundan şübhələnirsiniz, batano Şalva.
    S a l v a. Mənim vəzifəm elə bundan ibarətdir də, batano Qriqol.
    Q r i q o l. Amma mən də sizdən şübhələnirəm.
    S a l v a. Məndən? (Təəccüblə). Nəyə görə?
    Q r i q o l. Daha doğrusu, sizinlə Miroslavadan. (Gülür). O da sizi görəndə nədənsə pörtüb qızarır.
    S a l v a. Düz deyirsən. Bunu mən də hiss edirəm. Di gəl ki, bu, necə deyərlər, həqiqətə uyğun deyil. Yəni özün yaxşı bilirsən ki, mən öz həyat yoldaşım Qretaya sədaqətli olmuşam. Amma yeri gəlmişkən, madam ki, bu mövzuya toxunduq, bir məsələni də deyim. Mən Altmandan şübhələndiyim kimi, Fətəli bəy də Miroslavadan şübhələnir.
    Q r i q o l. Əlbəttə, mənim Fətəli bəyə hörmətim böyükdür. Amma zənnimcə hamıdan şübhələnmək, heç də yaxşı əlamət deyildir.
    S a l v a. Batano, bu, bizim peşə xəstəliyimizdir. Dediyim kimi, biz hamıdan şübhələnməliyik. (Gülür). Yaxşı, batano, son vaxtlar nə yazırsız? Yeni kitablarınız gözlənilirmi?
    Q r i q o l. Bəli, lap bu günlərdə təzə kitablarım çap olunub. Fətəli bəy gəlincəyə qədər sizə göstərərəm... (Əli ilə qonşu otağı göstərir). Orada, salondakı rəflərdədir o kitablar.

    Gürcü melodiyası səslənir. Musiqi get-gedə güclənir. Bir müddət Qriqol və Salvanın nə barədə danışdığı eşidilmir. Daha sonra onlar arxa tərəfdəki otağa-salona keçirlər. Miroslava və Altman gəlirlər.

    A l t m a n. Deyəsən, bunlar qonaq gözləyirlər.
    M i r o s l a v a. Bəli. Bu gün burada tədbirləri olacaq. Bir azdan Fətəli bəy gələcək. Sən onu görməmüsən?.
    A l t m a n. Belə... Ötəri.

    İşıq Fətəli bəy Düdənginskinin şəklinin üstünə düşür.

    M i r o s l a v a. Fətəli bəy Düdənginski əslən azərbaycanlıdır, yəni türkdür... Peşəkar hərbçidir. Mənə verilən məlumata görə, o, sovet-fin müharibəsində iştirak edib. Sovet hökumətinin orden-medallarını alıb. 41-ci ildə müharibə başlayarkən ön cəbhədə olub. Əsir düşüb. Allah bilir, bəlkə də almanlara könüllü təslim olub. İndi Vermaxın ən üzdə olan komandirlərindən biridir.
    A l t m a n. Yaxşı, bu Düdənginskinin istəyi nədir?
    M i r o s l a v a. O da gürcülər kimi, öz vətəni Azərbaycanı müstəqil və azad görmək istəyir. Belə hesab edir ki, ruslar Qafqazı zorla istila ediblər.
    A l t m a n. Gör bir bu adi, bu sadə otağa kimlər toplaşır. Burada hansısa əməliyyatı keçirmək... (Eyhamla). Bu, bizə baha başa gələcək… Amma başqa yol yoxdur.
    M i r o s l a v a. Tələsmək lazım deyil. Hər şeyin öz vaxtı var.
    A l t m a n. Mən ehtiyat edirəm ki, birdən bunlar ya duyuq düşər, ya da bizi qabaqlayalar... (Mənalı tərzdə). Sən də elə düşünürsən?
    M i r o s l a v a. Sən nəyə əsasən belə düşünürsən?
    A l t m a n. Bizə kim qarant verə bilər ki, bunların sovet kəşfiyyatı ilə əlaqəsi yoxdur?
    M i r o s l a v a. Altman, sən məni də qorxuya salırsan.
    A l t m a n. Mən bu sualları dərindən düşünməyimiz üçün verirəm. Biz maksimum ehtiyatlı olmalıyıq.
    M i r o s l a v a. Susss... Gələn var.

    Azərbaycan musiqisi səslənir. Fətəli bəy Düdənginski gəlir. Başının işarəsi ilə Altman və Miroslavayla salamlaşır.
    Az sonra Salva və Qriqolun daxil olur. Onlar Fətəli bəylə əl verib görüşür, bir-birlərini qucaqlayırlar. Musiqi tədricən azalır. Altman və Miroslava qonşu otağa keçir.

    F ə t ə l i b ə y. Sizi görməyə çox şadam.
    Q r i q o l. Mən sizi görəndə öz gəncliyimi, Bakıda keçirdiyim bəxtəvər çağları xatırladım.
    S a l v a. Düzü, elə mənim də ürəyimdən o hisslər keçir.
    F ə t ə l i b ə y. Mən də sizinlə görüşəndə Tiflisi yadıma salıram. Axı mən hərbi məktəbi əvvəlcə Tiflisdə bitirmişəm. Və gözəl Tiflisi xatırlayanda daim həyəcanlanıram… Qəlbim riqqətə gəlir.
    F ə t ə l i b ə y. Bilirəm ki, əsgər öz əsgər dostu haqda yalnız yaxşı şeylər danışa bilər. (Gülür. Salvaya). Elə deyil, batano?
    S a l v a. Elədir.
    Q r i q o l. Bəs əsgər niyə? Axı sizin hər ikiniz yüksək çinli zabitisiz...
    F ə t ə l i b ə y. Mən öz ölkəmin adi bir əsgəri olmağı, yad eldə generalssimus olmaqdan üstün hesab edirəm. (Pauza. Salvaya).
    Q r i q o l. Elə bu dəqiqə Salva ilə sizin barənizdə danışırdıq. Mən onu da duyuram ki, siz Tiflisi həqiqətən laaap çox sevirsiz...
    F ə t ə l i b ə y. Heç şübhəsiz… (Gülür). Amma soz bu “çox” sözünü çox mənalı tərzdə dediniz.
    S a l v a. Tamamilə doğrudur, dostum. Tiflisin adı çəkilərkən sizin həyəcanlandığınızı mən bir yazıçı kimi aydın hiss edirəm.
    Q r i q o l. Ta bu həyəcanın səbəbini bilməyə nə var ki? Biz hamımız gənc olmuşuq. (Əli ilə havada qadın fiqurunun siluetini “cızır”). Səhv etmirəm ki? Əslində biz elə indi də gəncik.

    Gülüşürlər. Azərbaycan musiqi səslənir. Onlar əvvəlcə rəqs edirlər. Sonra qol-qola tutub nə barədəsə danişirlar. Musiqi tədricən yavaşıyır.

    S a l v a. Yaxşı, süfrə açılanacan bəzi məsələləri müzakirə edək. Fətəli bəy, işləriniz necə gedir?
    F ə t ə l i b ə y. İndi hər şey çətinliklə başa gəlir. Amma biz gecə-gündüz çalışırıq.
    Q r i q o l. Biz qafqazlılarda adətdir, çox vaxt adamlarla ilk tanışlıqda onun haralı olduğunu soruşurlar. Bilirəm, siz türksüz, azərbaycanlısız...
    F ə t ə l i b ə y. Mən sizi anladım. Yəqin ki, sizi mənim öz məmləkətimizin hansı güşəsindən olmağım, yəni tarixi vətənim maraqlandırır... (Gülür). Mən Naxçıvanda doğulmuşam. Əslən Düdəngi kəndindənəm. Müharıbədən əvvəl Tiflis hərbi-piyada məktəbini bitirmişəm. Bir müddət Azərbaycan atıcılıq diviziyasının zabiti olmuşam. Moskvadakı Hərbi-mühəndislik Akademiyasında təhsil almışam... Sonra müharibə başladı. Təbii ki, mən döyüşə sovet zabiti kimi atılmışdım. Amma əsir düşdükdən bir müddət sonra mən almanlara qoşuldum, yəni onların tərəfinə keçdim...
    S a l v a. Fətəli bəy, düzünü deyin, bu “qoşulma” beləmi sadə oldu? Yosa...
    F ə t ə l i b ə y. Əlbəttə, yox. Mən əsirlikdə çox əzab-əziyyət çəkdim. Hətta, bir neçə dəfə intihara əl atmaq istədim. Görünür, tanrının əmri ilə sağ qalmağım məsləhət imiş.
    S a l v a. Mən özüm onillərdir bu cür hisslərin pəncəsində çırpınıram.
    Q r i q o l. İndi “bu tərəfə” keçməyinizə peşiman olmamısız ki? Elə hər ikinizdən soruşuram.
    S a l v a. Batano, sən mənim yaramın qaycağını qoparırsan. Əlbəttə, mən istərdim ki, öz xalqıma xidmət edim. Amma bolşeviklər buna imkan verdilər ki?
    F ə t ə l i b ə y. Mən də təzadlı fikirlərin caynağında çabalayıram. İnsan bəzən öz arzularının əksinə getməli olur. Amma bir az ona görə təskinlik tapıram ki, burada da öz insanlarımız üçün əlimdən gələni etmişəm. İmkanım olan qədər soydaşlarımıza əl tutmuşam. Əlbəttə, daha çox hərbi əsirləri deyirəm.
    Q r i q o l. Mən bu barədə eşitmişəm. Bir neçə gün əvvəl çeçen yazıçısı, Abdurahman Avtorxanov gəlmişdi yanıma. Sizin barənizdə bir xeyli xoş sözlər dedi.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, mən Abdurahman Genazoviçlə yaxın dostam. O, ötən il almanlar tərəfə könüllü keçib. Əvvəlcə ona inanmırdılar, elə bilirdilər ki, sovet şipionudur. Sonra hər şey aydın oldu. Mən də Avtorxanovla bir xeyli ünsiyyətdə oldum. Bu mərd çeçen, öz xalqının azadlığı üçün çalışdığına görə, öz vətənində bolşeviklərin zülmünə məruz qalmış, dəfələrlə həbs olunmuşdu.
    Q r i q o l. Lenin çar Rusiyasını xalqlar həbsxanası adlandırırdı. Bolşeviklər həmin həbsxananı dağıdıb əvəzində daha qotxunc, daha müdhiş bir zindan yaratdılar.
    S a l v a. Fətəli bəy alman hərbçisi Qlogerlə birgə ilk Azərbaycan batalyonuna başçılıq edib. Onun batalyonu ötən il 17-ci ordunun tərkibində Taqanroqa qədər gedib çıxmışdı. O, Kubanda böyük igidlik göstərib. Almanlar özləri belə onun döyüş qabiliyyətinə heyran qalmışdılar. Hətta, şöhrətsevən faşist zabitlərinin bir çoxu bizim qafqaz oğluna qibtə edirdi. (Gülür). Hələ paxıllıq edənləri demirəm. O, öz millətinin fəxri olmalıdır.
    Q r i q o l. Mənim də həyatımın mühüm bir dövrü Azərbaycanla bağlı olub. 19-cu ildə o vaxt yenicə fəaliyyərə başlayan Bakı Dövlət Universitetində dərs demişəm. Xatırlayıram, o zaman universitetdə cəmi iki fakültə vardı: tarix-filologiya və tibb fakültələri. Mən orada filoloqlara alman və rus dillərində Alman romantizmi barədə mühazirələr söyləyirdim. Xatırlayıram, Milli Şuranın sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə universitetdə Osmanlı ədəbiyyatı tarixindən dərs deyirdi. O, çox savadlı, əzmkar bir kişi idi. Eşitmişəm indi o da mühacirətdədir.
    F ə t ə l i b ə y. Mən bu günlərdə Məmməd Əmin bəylə görüşəcəyəm. O, Berlindədir. Azərbaycanlı əsirlərin azad olunmasına çalışır.
    Q r i q o l. Görəndə məndən salam deyərsiz. Hətta, imkan olarsa elə burada görüşə bilərik.
    F ə t ə l i b ə y. Çalışaram sizi görüşdürüm.
    Q r i q o l. O zaman Qafqazda hələ Sovet hakimiyyəti qurulmamışdı. Azərbaycansa sanki bir azadlıq adası idi. Azadlıqsevər rus ziyalılarının özləri də Bakıya can atırdılar. O zaman neft Bakısı sözün əsl mənasında çiçəklənirdi. Təəssüf ki, bu cür azadlığın ömrü cəmi iki il çəkdi... (Əsəbi halda gəzişir). Bir yandan da neft bumu... Əslində bütün bu baş verən faciələrin kökündə elə neft amili dayanırdı. Bu bisavad bolşeviklərin ən böyük zərbəsi ziyalılara dəydi. Onlar öz aləmlərində qurduqları yeni cəmiyyətə uyğun yeni adamlar yetişdirirlər.
    F ə t ə l i b ə y. Amma...
    S a l v a. Lakin...
    Q r i q o l. Bəli, amma və lakin bu yeni insan tiplərinin çoxu ikiüzlü kimi yetişir, satqın kimi böyüyür, şarlatan kimi formalaşır. (Ətrafa boylanır. Ucadan). Yaxşı, bizim bu alman soydaşlarımız harada qaldı?

    Altman və Miroslava daxil olurlar.

    S a l v a. Batano, sanki siz nədənsə narahatsınız.
    F ə t ə l i b ə y. Bəlkə biz narahat edirik sizi?
    Q r i q o l. Narahatam, bəli. Amma bu, qətiyyən sizin gəlişinizlə bağlı deyil. Bir azdan mən sizinlə birlikdə öz qonaqlarımı qarşılayacam. Onlar çox tanınmış adamlardır. Artıq vaxt yetişib. Qonaqlarımız indilərdə məşhur Köhnə muzeyin qarşısına gəlməlidirlər.
    S a l v a. Yəqin ki, Altes Muzeyi deyirsiz.
    Q r i q o l. Bəli, onlar həm də sizin qonaqlarınızdır... (Gülür). Hamısı tanınmış adamlardır. Knut Hamsun, Olqa Çexova, Ella Trebe...
    F ə t ə l i b ə y. Oooo... Bəli, hamısı tanınmış simalardır. Amma aralarında bir bolşevik xanım da var...
    Q r i q o l. Bilirəm, Ellanı deyirsiz... O, ideologiyanın qurbanıdır. Amma çox ağıllı xanımdır. Bizim yollarımızı siyasət ayırsa da, insanlıq birləşdirir. (Üzünü Altman və Miroslavaya tutaraq). Biz tezliklə qayıdacağıq. O vaxtacan süfrəmizi açarsız.

    Qfiqol, Fətəli bəy və Salva çıxırlar. Musiqi. Altman və Miroslava çay stolunu hazırlayırlar.

    A l t m a n. Miroslava, bunların qonaqlarını sən də tanıyırsan? Birinin adı mənə tanış gəldi- Knut... (Gülür). Knut ha...

    Miroslava danışdıqca Kunt Hamsunun divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür.

    M i r o s l a v a. Əlbəttə, sən Kunt Hamsun haqda eşitmisən. Norveç yazıçısıdır. Yaşı səksəni keçib. Lap dəqiq desəm, o, ötən əsrin 59-cu ilində doğulub. Nobel mükafatçısıdır. Bu mükafatı 20-ci ildə “Torpağın şirəsi” romanına görə alıb. Hamsunun əsərləri Rusiyada da çox çap olunub. “Aclıq” adlı romanı onu dünyada tanıdıb. Bizim Maksim Qorki vaxtilə onu çox tərifləyib, dünyanın ən böyük yazıçısı adlandırıb.
    A l t m a n. Hmmm… Bir buna bax. “Aclıq” ... Eşitmişəm. Bəyəm o, yenə acdır? İndi nə istəyir?
    M i r o s l a v a. Kunt yalnız alman mədəniyyətini qəbul edir. Hitleri dünyanın yeganə lideri hesab edir.
    A l t m a n. Maraqlıdır. Və eyni zamanda dəhşətlidir. O boyda ağla malik bir yazıçı olasan, özünün də belə kiçik ürəyin ola.
    M i r o s l a v a. Yəqin ki, Olqa Çexovanı da tanıyırsan.
    A l t m a n. Adını eşitmişəm. Yazıçı Çexovun qohumudur deyəsən. Doğrumu?

    Miroslava danışdıqca Olqa Çexovanın divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür.

    M i r o s l a v a. Olqa əslən almandır. Yəni ruslaşmış alman. Vaxtilə Rusiyaya gəlmiş alman Konstantin Knipperin ailəsindəki üç uşaqdan biridir. On altı yaşında Moskvaya gedən Olqa Bədaye Teatrda fəaliyyətə başlayır və orada yazıçı Anton Çexovun böyük qardaşı Aleksandrın oğlu Mixail Çexova ərə gedir. Mixail də çox məşhur aktyordur. O, hazırda Amerikadadır. Hə, həmin bu Olqa 20-ci ildə Almaniyaya gəldi. Buranın vətəndaşlığını qəbul edib. Mixaildən çoxdan boşanıb. Pərəstişkarları az deyil. Bu gün alman səhnəsində rus pyeslərinin ən yaxşı ifaçısıdır. Ada adlı qızları var, o da aktrisadır. (Əlini irəli uzadır). O şəkli görürsən?

    Divarda daha bir şəkil görsənir. Həmin şəkildə Çexova və Hirler üzbəüz dayanıb söhbət edirlər.

    A l t m a n. Bıy... Bu, nədir? Xanım Çexovanın yanındakı Hitler deyil?
    M i r o s l a v a. Bəli... Düz tapmısan… Məsələ burasındadır ki, bu xanımı həm yoldaş Stalin sevir, həm də Hitler. Orası da qəribədir ki, fürer də bizim əziz rəhbərimiz kimi incəsənəti, o cümlədən teatrı çox sevir.
    A l t m a n. Bunlar dedilər ki, qonaqların sayı üçdür. Doğrumu? Bəs üçüncü?
    M i r o s l a v a. Hə, elədir. Ella da onlarla gələcək.
    A l t m a n. Ella?
    M i r o s l a v a. Bəli. Ella Trebe...

    Miroslava danışdıqca Ella Trebenin divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür.

    M i r o s l a v a. Ella Trebe əqidəli, sınanmış bir kommunistdir. Onyeddi ildir ki, bizim partiyanın üzvüdür. Əsl soyadı Bayerdir. Trebe onun ərinin familiyasıdır.
    A l t m a n. Yaxşı... Amma mən bir şeyi anlamadım...
    M i r o s l a v a. Bilirəm sən nəyi nəzərdə tutursan. Ellanın bu mərkəzdə nə işi var, eləmi?
    A l t m a n. Bundan başqa, o, kommunistdir, buradakıların isə az qala hamısı bolşevizmə nifrət edən adamlar. Onları nə birləşdirir axı?
    M i r o s l a v a. Onları bir yerə toplayan mədəniyyətdir, ədəbiyyatdır, incəsənətdir. Ella Trebe Hayneni, Şilleri əzbərdən bilir. Puşkindən alman dilində çoxlu şeirlər bilir. Tolstoyun vurğunudur. Robakidzenin yaradıcılığını sevir. Elə Kunt Hamsun da onun bəyəndiyi yazıçıdır.
    A l t m a n. Deyəsən, incəsənət bunların hamısının zəif yeridir. Başları xarab olub yəqin… Böyük ideyalar olan yerdə incəsənətə nə ehtiyac? Elə bir yana baxanda yoldaş Stalin düz elədi...
    M i r o s l a v a. Nəyi? Nəyi düz elədi?
    A l t m a n. Yolundan azmış bu ədəbiyyat-mədəniyyət adamlarının çoxunu cəzalandırdı... Qoy ağılları başlarına gəlsin. Elə gəlir də...
    M i r o s l a v a. Əlbəttə...

    Həyəcanlı musiqi sədası eşidilir.

    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, biz gecikirik. (Titrək səslə). Məsələni tez həll etməliyik. (Əlini cibinə atıb kiçik torba çıxarır). Bunu onların xörəyinə qatmaq lazımdır.
    M i r o s l a v a. (Diksinir). Onlar burada nadir hallarda nahar edirlər. Yaxınlıqda “Sonuncu instansiya” adlı restoran var. Çox vaxt oraya gedirlər. Ofisdə yalnız çay və ya kofe içirlər.
    A l t m a n. Hmmm… “Sonuncu instansiya”....Olsun çay-kofe… “Dozanı elə onlara da qatmaq olar. Vaxtı itirmək olmaz. Tapşırıq belədir. “Cek” belə tələb edir. Əslində iki cür plan var. Daha doğrusu, bir planın iki mərhələsi. Əvvəlcə “doza” vermək, sonra isə “Parabellum”la məsələyə xətm vermək. (Əlini atıb pencəyinin cibində gizlətdiyi tapançanı çıxarır, bir xeyli silaha tamaşa edib onu təzədən gizlədir). Bax, vəziyyət belədir, Slava.
    M i r o s l a v a. Altman, bu heç də asan məsələ deyil. Tələsmək olmaz. Bir də ki, mənim bildiyimə o “doza”nı yalnız şəraba qatmaq olar.
    A l t m a n. İndi biz gözləməliyik ki, görək onlar nə vaxt şərab içəcəklər? Gecikmək olmaz. Unutma ki, bizim qohum-əqrabalarımızın hamısı “çeka”nın girovundadır. (Ucadan). Sən ki bunu yaxşı bilirsən... Özümüz heç, çekistlər orada onları qarışqa kimi əzərlər. Vaxt gözləmir.
    M i r o s l a v a. Açığı, mən bir də ondan qorxuram ki, o zəhərli içkini əvvəlcə bizim özümüzə içirdələr.
    A l t m a n. Bu, sənin ağlına haradan gəldi?
    M i r o s l a v a. O hərbçilər çox ayıq adamlardır. Hiss edirəm ki, bizdən şübhələnirlər.
    A l t m a n. Bu, çətin ki, onların ağlına gəlsin. (Ətrafı dinləyərək). Ssss… Sakit… Deyəsən, gəlirlər.

    Hay-küy. Melodiya dəyişir. Qriqol Robakidze, Şalva Maqlakelidze, Fət əli bəy Düdənginski ilə yanaşı yeni qonaqlar – Knut Hamsun, Olqa Çexova, Ella Trebe daxil olurlar. Knut əlindəki, qadınlarınsa çiyinlərindəki çantaları bir küncə atırlar. İndi tamaşanın bütün iştirakçıları eyni bir məkandadır. Əvvəlcə səs-küydən və yüksək musiqi səsindən gedən söhbəti ayırd etmək olmur. Sonra musiqi tədricən azalır. İştirakçılardan ayaq üstə duranlar da, əyləşənlər də var. Amma arada vəziyyət dəyişir, yəni əyləşənlər ayağa durur, ayaq üstə duranlarsa əyləşir.

    Q r i q o l. Hə, bir daha xoş gəlmisiz. Biz qonaqları Qafqaz adəti üzrə də qarşılaya bilərik, Avropa ənənəsi ilə də... Yəni çay da içə bilərik, şərab da...
    K n u t. Elə çay yaxşıdır.
    O l q a. Mənim də etirazım yoxdur.
    E l l a. Mən də çoxluğun fikrinə tabe oluram.
    S a l v a. Ella, adətən bolşeviklər çoxluğu öz fikirlərinə tabe etdirmək istəyirlər. Siz onlardan fərqli olaraq çoxluğun rəyinə tabe olursuz.
    F ə t ə l i b ə y. Görünür, xanım Trebe burada demokratik fikirli adamların çox olduğunu nəzərə alaraq bu cür addım atmağa məcburdur.

    Gülüşmə.
    Altman və Miroslava çıxırlar.

    E l l a. Dostlar, gəlin hər sözdə siyasi fikir axtarmayaq.
    K n u t. Amma nə edəsən ki, siyasət indi bizim nəinki bütün həyatımıza, hətta, məişətimizə daxil olub.
    Q r i q o l. Yaxşı, cənab Hamsun, sizin tərəflərdə vəziyyət necədir?
    K n u t. Ürəkaçan bir şey yoxdur... Bildiyiniz kimi, hazırda mənim ölkəm Norveç faşistlərin hakimiyyəti altındadır. Qoy olsun. Bizim kimi kiçik xalqlara belə güclü himayədar lazımdır. Amma bu cür hakimiyyətlər xalqı əzmək üçün yox, onun xidmətində durmaq üçün lazımdır. Nə yazıqlar ki, bizim ölkənin bu güngü rəhbərlər mənim xalqıma divan tutur. Mən Vidkun Kvislinq və Yozef Terboven kimi alçaq rəhbərləri nəzərdə tuturam. Mən bu günlərdə Hitlerlə görüşəcəyəm. Hörmətli fürerə bu barədə məlumat vedəcəyəm. Bu adamların Norveçdə törətdikləri bəd əməllər barədə ona danişacağam. Mən bizim başçıların əməlini təkcə qanunazidd hərəkət adlandıra bilmərəm. Bu adamlar əsl vəhşiliklər törədirlər. Əhali polis rejimindən boğaza yığılıb.
    E l l a. Cənab Hamsun, Sizin o adını çəkdiyiniz rəhbərlər Hitlerin öz yetirmələridir.
    O l q a. Yox, mən deməzdim ki, onlar Hitlerin adamlarıdır. Bu cür tiplərin hamısının arxasında Göbbels dayanır.
    E l l a. Olqa Konstantinovna, mən bilirəm, Hitler Sizin böyük pərəstişkarınızdır. Amma Göbbels Sizi sevmir...
    S a l v a. Yeri gəlmişkən, mən bit teatr həvəskarı kimi bilirəm ki, Olqa Konstantinovna Gerinqin arvadı aktrisa Emmi Gerinqin yaxın rəfiqəsidir.
    F ə t ə l i b ə y. Əslində Gerinqlə Hitler həm də qohumdur. (Pauza). Hitler onların qızının xaç atasıdır.
    O l q a. (Gülür). Fətəli bəy, doğrusu, elə bilirdim ki, reyxsmarşal Gerinqin xanımı Emmini təkcə mən yaxından tanıyıram. Sən demə, onların qızı Eddanın xaç atasının kim olduğu da çoxlarına bəlli imiş. Çox şadam ki, buradakıların hamısı teatrı sevən adamlardır. Cənab Robakidze ilə cənab Hamsun isə bütün dünyanın sevdiyi yazıçılardır. Mənim ən böyük arzum həm də bu iki böyük sənətkarın əsərlərində rol oynamaqdır. Mən Qafqazı Avropada daim təbliğ edirəm. Axı mən özüm də Qafqazda doğulmuşam...
    Q r i q o l. Təəssüf ki, bir çox ölkələrdə, hətta, Avropanın bəzi dairələrində Qafqaz və qafqazlılar vəhşi kimi təqdim edilir.
    K n u t. Mən ötən əsrin sonlarında Qafqazda olmuşam. Bakı və Tiflislə bağlı təəssüratlarımı “Nağıllar səltənətində” memuarımda ətraflı yazmışam. Həmin səfərdən bir neçə il sonra, 1903-cü ildə “Çariça Tamara” adlı bir pyes də yazdım. Düzdür, əsər uğur qazanmadı. Amma mənim Qafqaza olan sevgim sonsuzdur. Bir də ki, mən dramaturgiya sahəsində özümü nəinki Anton Çexovla, heç cənab Robakidze ilə də eyni tərəzidə görmürəm...
    Q r i q o l. Yox, məsələ heç də elə deyil...
    O l q a. Batano Qriqol, çox təvazökarsız. Mən sizin yaradıcılığınıza pis bələd deyiləm… İyirminci illərdə Gürcüstan Dövlət Teatrında sizin “Londa”, “Malştrem”, “Lamara” adlı pyesləriniz uğurla oynanılıb.
    F ə t ə l i b ə y. Mən hələ Tiflis hərbi-piyada məktəbində təhsil alarkən byazıçı Qriqol Robakidzenin adını çox eşitmişdim. Allaha şükür, indi onun adı bütün Avropada məşhurdur.
    O l q a. Mən o zaman mətbuatdan oxumuşdum ki, 30-cu ildə gürcü teatrı “Lamara” tamaşasını Moskvada göstərərkən Stalin də orada olub...
    Q r i q o l. Etiraf etməliyəm ki, məni 30-cu illərin repressiyasından məhz teatr xilas edib. 31-ci ildə Tiflisdəki Rustaveli teatrı Almaniyaya qastrola hazırlaşarkən mən buraya gəldim. Məlumat aldım ki, vətənə qayıtsam məni güllələyəcəklər. Bir daha geri dönmədim.
    K n u t. (Qriqola). Mən onu da bilirəm ki, Siz buraya, Almaniyaya gələndən sonra Hitler və Mussolini haqda kitab yazmısız. Bu, çox yaxşı jestdir.
    Q r i q o l. Doğrudur, yazmışam. Amma bu, qətiyyən jest deyil. Hitlerlə bağlı kitab “Xarici şairin baxışı” başlığı ilə çap olunub. Mussolini haqda yazdığım kitabın isə adı isə belədir: “Günəşlə qeyd olunmuş”. Sual oluna bilər: bu kitabları yazmaqda mənim məqsədim nə olub?
    K n u t. Doğrudan da yaxşı sualdır...
    Q r i q o l. Əvvəla, daim belə düşünmüşəm ki, mənim doğma Gürcüstanımı bolşevizm əsarətindən yalnız güclü Avropa dövlətləri xilas edə bilər. İkincisi, mən bu kitablar vasitəsi ilə bu son illərdə dünyada çox məşhur olan iki dövlət xadiminin portretini yaratmaq istəmişəm. Ona qalmış, mənim Nitsşe, Lenin, Stalin haqda da bu cür yazılarım var. Üçüncüsü, Hitler haqda kitab “Pifaqor sxemi” əsasında yazılıb. Mən orada millətçi-sosialist dünyagörüşünü daxildən sarsıtmışam. Dördüncüsü, məni şəxsiyyətlərin “miqyası” yox, onların mahiyyəti cəlb edib.
    O l q a. Çox maraqlıdır. Mənim ürəyimdən keçənləri siz dedyirsiz, batanı...
    Q r i q o l. Dostlar, məni insanların görünən yox, görünməyən tərəfi maraqlandırıb həmişə... Və mən belə hesab edirəm ki, əsl yazıçı həm də öz yaşadığı zamanın salnaməçisi olmalıdır.
    K n u t. Hə, bu, yaxşı bir şərh oldu. Yeri gəlmişkən, Stefan Sveyq və Romen Rollan Qriqol Robakidzenin yaradıcılığına yüksək qiymət veriblər. Eşidib-bilməyənlər üçün onu da əlavə edim ki, Fransa Akademiyası hələ 1933-cü ildə Qriqol Robakidzeni Nobel mükafatına namizədliyə irəli irəli sürmüşdü, amma o, bundan qəti şəkildə imtina etdi.
    S a l v a. Mən bu barədə ilk dəfədir ki, eşidirəm. Niyə etiraz etmisiz, batano Qriqol?
    Q r i q o l. Vəziyyət belə tələb etdi. (Gülür). Adam hər şeyi danışmaz ki...
    K n u t. Əsl səbəbi mən deyim. Cənab Qriqol öz namizədliyini geri götürdü ki, mükafat İvan Buninə nəsib olsun...
    F ə t ə l i b ə y. Hə, o rus yazıçısına...
    O l q a. Hə, o da böyük yazıçıdır.
    E l l a. Gərək o, vətəninə dönük çıxmayaydı.
    K n u t. Vətəndə qalsaydı çoxdan güllələnmişdi...
    Q r i q o l. Dostlar, ədəbiyyatın bircə milləti olur. Bu mənada mən Nizamiylə, Şekspirlə, Hüqoyla, Şillerlə,Tolstoyla eyni millətdənəm. Hətta, onlarla qohumam. Bütün həqiqi və böyük sənətkarların hamısının qan qrupu eyni olur.
    K n u t. Elə mən də bu cür düşünürəm.

    Altman və Miroslava əllərində çay padnosu gəlir və gedirlər.

    Q r i q o l. Hə, çayımız da gəldi.

    Onlar çay içə-içə söhbət edirlər. Sonrakı Miroslava tez-tez otağa daxil olub-çıxır. Altmanın gizli həyəcanı duyulur və onun hərəkətlərini həyəcanlı musiqi müşayət edir.

    F ə t ə l i b ə y. Gürcüstan çayının ətrini mən uzaqdan duydum.
    O l q a. Bəh-bəh… Doğrudan da çox ləzzətli çaydır.
    E l l a. Bəli, çaya söz yoxdur.
    K n u t. Çay gözəldir. Amma...
    Q r i q o l. Bilirəm, siz nə demək istəyiriniz, əziz dost. “Amma şərabın öz yeri var”. Eləmi?
    K n u t. Əzizim Qriqol, deyəsən sizin ürək oxumağınız da var.

    Gülüşürlər.

    S a l v a. Əgər icazə versəniz biz Fətəli bəylə birlikdə yemək tədarükü görə bilərik.
    O l q a. Əvvəla, biz qadınlar dura-dura siz nə üçün yemək tədarükü görməlisiz?
    E l l a. İkincisi, şəxsən mən heç nə yemək fikrində deyiləm.
    K n u t. Onda üçüncüsünü də mən deyim: qətiyyən narahat olmayın. Mənim ehtiyat şərabım var.
    F ə t ə l i b ə y. Madam ki, söhbət bu məcrada getdi, onda mən də dördüncüsünü deyim: Sabah mən sizin hamınızı bu tərkibdə “Zur letzten Instanz” restoranına dəvət edirəm. Dünən maaşımı almışam.
    O l q a. Oooo... “Zur letzten Instanz” restoranı... Biz ona «У последней инстанции» deyirik. Ora biz rusiyalıların əsas görüş yeridir.
    F ə t ə l i b ə y. Hə, qəribə adı var: “Sonuncu instansiyada”... Orada çox gözəl yeməklər hazırlayırlar. Hətta, Qafqaz xörəkləri də olur.
    K n u t. Dostlar, mən sabah protokol qaydası üzrə səhər tezdən Reystaxda olmalıyam. Dəvətliyəm. Adolfla görüşüm var.
    O l q a. Fürer sənət adamlarını çox qiymətləndirir. Axı o, həm də rəssamdır.
    E l l a. Bu məsələdə heç bir dövlət başçısını Stalin yoldaşla müqayisə etmək olmaz. O da vaxtilə şeirlər yazıb.
    K n u t. Bu cür təhlilləri indi saxlayaq...
    F ə t ə l i b ə y. Məncə, “Sonuncu instansiyada” birisi gün görüşmək daha yaxşı olardı.
    O l q a. Doğrudan da Qafqaz qonaqpərvərliyi başqa bir aləmdir.

    Miroslava gəlib stəkanları dəyişmək istəyir.

    K n u t. Amma biz lap elə bu dəqiqə bu görüşü “Akvivat”la qeyd edə bilərik. Əslində “Akvivat” gürcü şərabı ilə rus arağı arasında bir körpü də hesab etmək olar.
    S a l v a. Bu, çox maraqlıdır…

    Bayaqda arada yan qapıda görünən, nəsə vurnuxan Altman da gəlir. Knut çantasını götürüb qurdalayır. Altman və Miroslava ayaq saxlayıb dayanır, bir-birlərinə mənalı tərzdə nəzər salırlar və onların həyəcanlı olduqları hiss olunur.

    K n u t. Hə, tapdım. Kitabların arasında gizlənibmiş. (Çantasından çıxartdığı şüşəni sanki hamıya göstərmək üçün yuxarı qaldırır). Bilirsiz nədir “Akvivat”? Əlbəttə, bilirsiz, bu, latınca “həyat suyu” deməkdir. Biz indi bu “suyun” dadına birlikdə baxarıq. Hə, necə fikirdir?
    F ə t ə l i b ə y. Bəlkə bu “həyat suyu”nu elə birisi gün “Sonuncu instansiyada” sınaqdan keçirək.
    Q r i q o l. Hə, bu da yaxşı təklifdir.
    K n u t. Yox, canım. Nə “birisi gün”. Fətəli bəy, siz tərəflərdə yaxşı bir məsəl var... (Qriqola sarı baxır). İndi xatırlayıb deyərəm...
    Q r i q o l. Bu günün işini sabaha qoymaq olmaz.

    Gülüşmə.

    O l q a. Qafqaza mənim qonşum türk idi. O, deyirdi ki, dəmiri isti-isti döymək lazımdır.

    Gülüşmə.

    K n u t. Yaxşı, bu şüşənin ağzını kim daha yaxşı aça bilər?
    A l t m a n. Əlbəttə, Slava aça bilər. Elə deyil, Miroslava?
    M i r o s l a v a. Açaram… Mətbəxdə şüşə ağzı açan var…

    Altman və Miroslava cəld çıxırlar. Musiqi. Qadınlar və kişilər rəqs edirlər. Az sonra Altman və Miroslava əllərində padnos gəlirlər. Şərab artıq badələrə süzülüb. İçki şüşəsi də padnosun içindədir. Musiqi səsi tədricən azalır. Badələr stolun üstünə düzülür.

    F ə t ə l i b ə y. Bəs niyə altı bakal?
    A l t m a n. Axı burada siz altı nəfərsiz, cənab Düdənginski…
    M i r o s l a v a. Bəli, elədir.
    S a l v a. Biz səkkiz nəfərik, sizinlə birlikdə…
    A l t m a n. Biz şərab işmirik. Yalnız vodka…
    M i r o s l a v a. Mən, ümumiyyətlə, dilimə içki vuran deyiləm.
    F ə t ə l i b ə y. Amma bu gün hamımız içəcəyik.
    K n u t. Canım, içmirlərsə, özləri bilərlər.
    Q r i q o l. Əlbəttə, içkidə və sevgidə zor yoxdur.
    F ə t ə l i b ə y. Sözün qısası, hamımız birlikdə içəcəyik. Gəlin əyləşək süfrə arxasında.

    Musiqi. Həyəcanlı melodiya. Hamı, o cümlədən Altman və Miroslava stol arxasına keçirlər. Onların da badələrinə içki süzülür. Hamı badələri qaldırır.


    K n u t. Qafqazlılar tost deməyi sevir və bunu bacarırlar. Mən təklif edirəm ki, bu məclisi əziz dostumuz Qriqol idarə etsin.
    O l q a. Bəli, bu, yaxşı təklifdir. Buyur, qatso...
    E l l a. Bəs ruslar demiş, bu içkini müşayət edən “zakuska” hanı?
    A l t m a n. Mən bu dəqiqə yüngül bir şey gətirərəm… Mətbəxdə buterbrot var.


    Altman cəld ayağa qalxır. Süfrənin kənarındakı iri ilgək sanki “təsadüfən Altmanın pencəyinin düyməsinə ilişir. Süfrə Altmanın arxasınca sürüşür, stolun üstündə nə varsa hamısı yerə tökülür. Ani sükut.


    K n u t. Nə baş verdi?
    A l t m a n. (Yaxsından sallanan süfrənin ilgəyini düymədən aralayaraq). Lütfən bağışlayın... Süfrənin ilgəyi mənim pencəyimin düyməsinə ilişdi.
    Q r i q o l. Eybi yox. Bəlkə də belə məsləhət imiş...

    Hamının pərtliyi hiss olunur. Miroslava cəld qonşu otaqdan döşəmə ağacını gətirir və təmizlik işinə baxır, içəridə səliqə-sahman yaratmağa çalışır.
    Adamlar ayaq üstədir.
    Musiqi.

    Pərdə












    İkiinci pərdə

    Həmin məkan. Artıq divardakı şəkillər yığışdırılıb. Altman və Miroslava otaqda təmizlik işləri aparaq söhbət edirlər. Və söhbət əsnasında diqqətlə bütün künc-bucağı nəzərdən keçirir, qab-qacaqları əllərinə götürüb baxır, tez-tez pəncərədən bayıra boylanırlar. Altman xüsusilə diqqətlidir, hər yerə göz gəzdirir. Onların bir qədər həyəcanlı olduqları hiss edilir.
    Musiqi.

    A l t m a n. Eşitdin də...
    M i r o s l a v a. Eşitdim...
    A l t m a n. Nəyi?
    M i r o s l a v a. Sənin nə dediyini… Daha doğrusu, nə demək istədiyini.
    A l t m a n. Yaxşı, mən nə demək istəyirəm?
    M i r o s l a v a. Bilirəm ki, “Sonuncu instansiya”da baş verən partlayışı demək istəyirsən.
    A l t m a n. Düzdür. Hmmm... “Sonuncu instansiya”... (Pauza). Qəribədir... Çox qəribədir.
    M i r o s l a v a. Qəribə olan nədir?
    A l t m a n. Partlayış “bizimkilər” restorandan çıxandan iki-üç dəqiqə sonra baş verdi.
    M i r o s l a v a. Burada qəribə olan nədir ki?
    A l t m a n. Sanki onları kimsə xəbərdarlıq edib.
    M i r o s l a v a. Bu, necə ola bilər?
    A l t m a n. O qafqazlı generallar çox ayıqdırlar. Hətta, qazdan da ayıq... Bəlkə də onlar partlayış ehtimalını əvvəldən duyublar.
    M i r o s l a v a. İnanmıram. Bu, bir təsadüf də ola bilər… (Pauza). Bura bax, Altman, bəs sən o gün burada baş verənlərdən nə anladın?
    A l t m a n. Mən bu əməliyyata əvvəldən hazır idim. Yaxamdakı ilgək də əvvəlcədən hazırlanmışdı... Əgər bir az ehtiyatsız tərpənsəydim, yəqin ki, biz artıq bu dünyada deyildik.
    M i r o s l a v a. Bəli... Elədir. Bura bax, Altman, necə başa düşürsən, onlar bizim planımızdan bir şey anladılar, ya yox?
    A l t m a n. Mən o yazıçıları deyə bilmərəm, onlar belə şeylərdə çox da diqqətli deyillər. Amma o generallar bizdən çox şübhələnirlər.
    M i r o s l a v a. Bu, onların professional vərdişlərindən irəli gəlir. Adətən, hərbçilər hamıdan şübhələnirlər. Onların peşəsi bunu tələb edir.
    A l t m a n. Biz çox ləngiyirik, Miroslava. Lap çox... Cek haqlı olaraq bizi tələsdirir. (Pauza). Unutma ki, biz və ailəmiz yüzfaizli girovuq...
    M i r o s l a v a. Bilirəm. Amma vəziyyət elə gətirib ki… Axı hər şey bizdən asılı deyil.
    A l t m a n. Biz bu dəfə başqa üsuldan istifadə etməyə məcburuq.
    M i r o s l a v a. “Başqa üsul”? O, nə üsuldur elə, Altman?
    A l t m a n. Ta “dozaya” ehtiyac yoxdur...
    M i r o s l a v a. Bəs onda… Biz nə etməliyik?..
    A l t m a n. Yumruq boyda bir bomba hər şeyi həll edəcək.
    M i r o s l a v a. Bu, çox riskli bir addım olar…
    A l t m a n. Başqa yol yoxdur. Hər şeyi Ceklə danışmışam... Bu məsələni mən özüm həll edəcəyəm. Sən narahat olma, Miroslava... Bu faşist tör-töküntülərini başqa cür aradan götürmək mümkün deyil.
    M i r o s l a v a. Bəs Ella Trebe? O ki, kommunistdir…
    A l t m a n. Ellanı da onlara qatmaq olar.
    M i r o s l a v a. Mərkəz buna necə baxar?
    A l t m a n. Mərkəz necə baxacaq? Bəyəm orarakılar bilmir ki, təkcə dirilərdə deyil, elə ölülərdə də azlıq çoxluğa tebedir? Biz Ellaya görə bu boyda əməliyyatı korlaya bilmərik ki... Bir də ki, Ella daim onlarla birgə olmur axı...
    M i r o s l a v a. Əgər birdən birlikdə olsalar, onda necə?
    A l t m a n. Biz gələcəyə nikbin baxırıq. Biz kommunistik.
    M i r o s l a v a. Deyəsən, gəlirlər…

    Qriqol Robakidze və Salva Maqlakelidze daxil olurlar.

    Q r i q o l. Salam, dostlar. İşlər necədir?
    A l t m a n. Salam... Təşəkkür edirik...
    S a l v a. Salam, kommunistlər…

    Altman və Miroslava qorxu və təəccüblə əvvəlcə yeni gələnlərə, sonrasa bir-birlərinə baxırlar.

    Q r i q o l. Şalva, sən niyə elə düşünürsən ki, sovetlərdən gələnlərin hamısı bolşeviklərdir?
    S a l v a. Mən nə sovet adamlarını, nə də bolşevizmə inananları ittiham edirəm. Mən o mənfur rejimi pisləyirəm. O ki qaldı bu iki nəfərə… Nədənsə, mənə elə gəlir ki, onlar kommunizmə yad olmayan adamlardır…
    Q r i q o l. Sənin də qəribə mühakimələrin var, Şalva... Hə, dostlar, bəlkə bir fincan kofe içək?

    Altman və Miroslava gözləşib cəld qonşu otağa keçirlər.

    S a l v a. Batano, indi vəziyyət elədir ki, biz istər-istəməz hamıdan, hər halda çox adamdan şübhələnməli olmuşuq. Niyə gizlədək, Stalinin də, lap elə Hitlerin də əli çox yerə çatır. Bir-birinə qənim kəsilmiş hər iki dövlətin və hər iki rəhbərin dünyaya səpələnmiş agentlərinin sayı-hesabı yoxdur.
    Q r i q o l. Bilirəm... Amma onlar bu gedişlə çox uzağa gedə bilməzlər. Bəli, dünya indi dolaşıq, sonu görünməyən bir labirintə düşüb. Bəşəriyyət, nəhayət, günlərin bir günü həmin labirintdən xilas olub aydın bir yola çıxacaq. Bütün bu baş verən faciələrin kökündə bilirsiz nə dayanır? İnsanların əksəriyyətinin nadanlığı.
    S a l v a. Özü də belələri siyasilər arasında daha çoxdur.
    Q r i q o l. Xətrinizə dəyməsin, ən çox da hərbçilər arasında.
    S a l v a. Sizinlə razıyam. Generalların əksəriyyəti, canlı adamdan çox, cansız-ruhsuz maşınlar kimi hərəkət edirlər. Onların mütləq əksəriyyəti isə fantaziyadan uzaq adamlar, bir sözlə əmrə müntəzir qullardır.
    Q r i q o l. Nədənsə bizdə sərkərdələr daha çox “sərt peşə sahibləri” kimi ad çıxarıblar. Əslində isə mahiyyət bir az ayrı cür olmalıdır. Mən hərbçi olmasam da dünya sərkərdələrinin həyatına yaxşı bələdəm. Vaxtilə Napoleon deyib ki, müharibə aparmaq kimi ciddi bir işi hərbçilərin öhdəsinə buraxmaq olmaz...
    S a l v a. Bəlkə bu işi yazıçıların öhdəsinə buraxmaq lazımdır? (Gülür). Eləmi, batano?
    Q r i q o l. Hər halda, qraf Lev Tolstoy Birinci Nikolaydan daha yaxşı hərbçi və dövlət başçısı olardı.
    S a l v a. Mən sizin fikrinizə yüz faiz şərikəm.
    Q r i q o l. Yaxşı, bəs sənin dostun harada qaldı?
    S a l v a. Fətəli bəyi deyirsiz? Yəqin ki, indilərdə gələr. İndi onun işi başından aşıb-daşır. Çox vətənpərvər adamdır.

    Fətəli bəy Düdənginski görünür. Altman və Miroslava onu qapıda qarşılayır. Fətəli bəy başının işarəsi ilə onlarla görüşür. İçəri keçib Qriqol və Salvaya əl verir. Altman və Miroslava gözdən itirlər.

    F ə t ə l i b ə y. Salam, dostlar.
    Q r i q o l. Salam, salam...
    S a l v a. Fətəli bəy, işləriniz necədir?
    F ə t ə l i b ə y. Təşəkkür edirəm.
    Q r i q o l. Fətəli bəy, Sizin vətənlə əlaqəniz olurmu?
    F ə t ə l i b ə y. Vətənlə əlaqə deyəndə ki... Mən Azərbaycan haqda məlumatları indiyəcən yalnız hərbi əsirlərdən və alman qəzetlərinin yazdıqlarından almışam.
    S a l v a. Elə mən də o cür...
    Q r i q o l. Azərbaycan mənim çox sevdiyim bir ölkədir. Heç bilirsiz orada mənim necə canlara dəyən dostlarım vardı. Mən gəncliyimdə tez-tez Bakıya gedər, orada auditoriyalarda şeirlər oxuyardım. O vaxt Rusiyada Sovet hakimiyyəti qurulmuşdu, amma Azərbaycan və Gürcüstan azad, demokratik bir respublika idi. İndi mən Bakıdakı poeziya məclislərində öz şeirlərini oxuyan Sergey Qorodetski, Vasili Kamenski, Mixail Struve, Tatyana Veçorka, Yuri Degen, Georgi Xarazov, Osip Mandelştam kimi istedadlı insanları, yəni öz dostlarımı xatırlayıram... İlahi, biz onda necə də xoşbəxt idik...
    F ə t ə l i b ə y. Mən vaxtilə ədəbiyyat həvəslisi olmuşam. O adların çoxu mənə tanışdır.
    Q r i q o l. Həmin adamların çoxunun sonrakı həyatı faciələrlə başa çatdı...
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, təəssüf ki, elədir.
    Q r i q o l. Sovetlərdə, daha doğrusu Azərbaycanda, mənim arvadım qalıb, Nina. Nina Petrovna. Onun atası Tiflisdə Domansklar adlanan zadəganlar ailəsindəndir. Ninanın anası isə Azərbaycanın Quba rayonunda hakimdir. Orada, Qubada mənim Ninadan olan ciyərparam qalıb, onun adı Miradır. Bilirəm, Nina məndən sonra ailə qurub. Elə mən də ikinci dəfə evlənmişəm... (Pauza). Nə edəsən, bu, həyatdır.
    F ə t ə l i b ə y. Elədir, bəli...
    Q r i q o l. Bayaq Şalva dedi ki, başınız nəsə bərk qarışıb.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, çox məşğulam. Mən əsasən əsirlərlə işləyirəm. Amma məsələ burasındadır ki, həmin əsirlərə nə burada inanırlar, nə də orada, vətəndə.
    S a l v a. Elədir. Bizim əsirlərə Hitlerlə Stalinin münasibəti eynidir.
    F ə t ə l i b ə y. Elə bu səbəbdən də legionerlər məcbur olub burada özlərinin birləşmələri yaratdılar.
    S a l v a. Sizin ilk dəstələr artıq üçüncü ildir ki, fəaliyyət göstərir.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, bizim hərbi əsirlərindən ibarət olan bu legion dəstələrimiz Stalinin 41-ci il 16 avqust tarixli əmrindən sonra formalaşmağa başlayıb.
    S a l v a. Mən hətta, həmin əmrin nömrəsini də xatırlayıram. 270-ci əmr.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, həmin sənəddə əsir düşən bütün komandir və komissarların məhv edilməsi əmr edilirdi.
    Q r i q o l. Bu, nə qədər amansız bir qərardır.
    S a l v a. Fətəli bəy, almanlar sizin əsgərlərin döyüş qabiliyyətini yüksək qiymətləndirirlər.
    F ə t ə l i b ə y. Qəribə bir dünyada yaşayırıq. Doğru deyirlər ki, müharibənin öz qanunları olur. Bizə “özümüzünkülər” yiyə durmayanda “düşmənlər” sahib çıxdılar.
    S a l v a. Elədir... Elə biz də həmin vəziyyətlə qarşılaşdıq.
    F ə t ə l i b ə y. Hazırda Berlində bizim yüzlərlə azərbaycanlı əsgər məçkunlaşıb. Bizim “Aslan”, ruslarınsa “Lev” adlandırdığı dəstədə min nəfərə yaxın azərbaycanlı döyüşçü var. Onlar ötən il Suxumi istiqamətdə gedən döyüşdə fərqləniblər. Bu il həmin batalyon 162-ci türk piyada diviziyanın tərkibinə daxil olub.
    S a l v a. Mən bunları bilirəm. Sizinkilərin döyüş bacarığını ştab rəisi general-leytenant Qrayfenberq çox yüksək qiymətləndirib.
    F ə t ə l i b ə y. Bu ilin əvvəllərində mən özüm də mayor Qlogerlə birlikdə Kuban istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak etmişəm.
    S a l v a. Bütün bunlar barədə məlumatım var.
    Q r i q o l. Çox maraqlıdır...
    F ə t ə l i b ə y. Bundan başqa Azərbaycan türklərindən ibarət 805-ci ötən ilin sonlarında Nalçik və Mozdok uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşub. Onlarla batalyonumuzsa bu ilin əvvəlindən döyüşdədir.
    S a l v a. Mən 819-cu batalyonun fəaliyyəti barədə eşitmişəm. Səhv etmirəmsə bu, “Cavad xan” adlanan piyada dəstədən ibarətdir.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, həmin batalyon Cavad xanın adını daşıyır. Yəqin ki, bilirsiz kimdir Cavad xan. Bu adam vaxtilə Gəncənin xanı olub. Ruslara qarşı vuruşub. Gəncə düz bir ay general Sisyanovun ordusuna müqavimət göstərib. Qeyri-bərabər döyüşdə Cavad xan həlak olub.
    Q r i q o l. Bu barədə eşitmişəm. Hətta, onu da bilirəm ki, ruslar Azərbaycanı tutandan sonra, 1826-cı ildə Cavad xanın oğlu Uğurlu xan Gəncəni təzədən ələ keçirdi. Amma bu, çox qısamüddətli bir hakimiyyət oldu. Mən onu da bilirəm ki, Cavad xanın nəşi Gəncədəki Cümə məscidində dəfn olunub. Mən o qəbri görmüşəm. Bilmirəm həmin məzar indi qalır, ya yox. Axı bu kommunistlər həm də goreşənlik etməyin mahir biliciləridir.
    S a l v a. Kommunistlər hər bir yerdə “xalq düşməni” axtarırlar. Onlar az qala hər kəsin simasında bir potensial antikommunist obrazı görürlər. Elə bizə də satqın kimi baxırlar...
    F ə t ə l i b ə y. Halbuki mən Alman ordusunun tərəfinə türk xalqının nümayəndəsi kimi keçmişəm. Mən bu orduda öz xalqımın azadlığı uğrunda mübarizə aparıram. Mən müstəqil Azərbaycan Demokratik Respublikasının yenidən bərpası edilməsi uğrunda vuruşuram.
    Belə hesab edirəm ki, indi SSRİ adlanan bu əcaib ölkənin tərkibindəki bütün xalqlar öz müstəqilliyini yenidən bərpa etməlidir.
    S a l v a. Mən Sovet dövlətini quranların əməlinə çoxdan bələdəm. Belə götürəndə həmin dövləti quranların arasında Qafqaz bolşevikləri daha çox idi. Amma nəticə necə oldu? Ən çox əzab çəkən, qurban verən də qafqazlılar oldu. 17-ci ildən başlayan qanlı repressiya yenə davam etməkdədir. 37- ci il isə izahı və təhlili hələ uzun illər vaxt tələb edəcək bir ölüm kabusu kimi qalacaq tarixdə... Tökülən haqsız qanlardan sovetlərin bayrağı rəngində bir okean düzələ bilərdi...
    Q r i q o l. Şalva, siz repressiya dediniz, sanki yaralarımın qaysğı yenidən qoparıldı. Mənim neçə dostum repressiyanın qurbanı oldu. Ehh... Dərdimiz o qədər böyükdür ki, danışmaqla kiçilmək əvəzinə, daha da böyüyür.
    F ə t ə l i b ə y. Nə qədər hərbçilərimiz məhv edildi…
    Q r i q o l. Hələ ziyalılarımız… Yadımdadır, dostum Paolo Yaşvilidən şair Titsian Tabidzenin əleyhinə ifadə almaq istəyirdilər. Paolo buna razı olmayıb özünü güllələdi. Az sonra Tabidzenin özünü də güllələdilər. Nikolo Mitsişvili kimi neçə-neçə istedadlı qələm adamları məhv edildi. Yazıçılar Birliyinə və Tiflis Universitetinə rəhbərlik etmiş Malakiya Toroşelidze bolşevizmi nə qədər təbliğ etsə də belə, yenə repressiyadan yayına bilmədi. Dirijor Yevgeni Mikeladze, rejissor Aleksandr Axmeteli, rəssam Dmitri Şevardnadze kimi istedadlı adamlar edam olundu. Biz nələr görmədik, ilahi?
    F ə t ə l i b ə y. Repressiya nəticəsində bizim xalqımızın da ən ləyaqətli, ən savadlı, ən bilikli adamları qurşuna tuşlandı.
    Q r i q o l. 31-ci ildə Beriya otuz iki yaşında Gürcüstana rəhbərlik etməyə başladı. Gürcü əhalisinin, xüsusən ziyalıların qara günü ən çox ondan sonra başladı. Beriya təkcə ziyalıları yox, elə öz yaxın həmkarlarını da aradan götürdü. Kartvelişvili, Qoqoberidze, Mamuliya, Okucava, Mdivani, Eliava kimi bolşeviklər repressiya olundular. Əlbəttə, Beriya bunları təkbaşına edə bilməzdi. Bütün bu qətllərin başında yüksək çinli bolşeviklər dayanırdı.
    F ə t ə l i b ə y. Bizdə Müıfiq, Seyid Hüseyn, Sanılı, Əhməd Cavad, Simurq, Çobanzadə kimi adamlar məhv edildi.
    Q r i q o l. Bilirəm. Mən az qala onların hamısı ilə tanış idim. Sizin Cavid kimi dahi şairiniz, Yusif Vəzir kimi böyük yazıçınızın sürgünə göndərildiyini də bilirəm. Allah bilir, onların sonrakı taleyi necə oldu? Bəyəm bu qanlı dəyirmanda təkcə bizimkilər əzildi? Yox. Rusların özlərinin ən istedadlı adamları məhv edildi. Şair Osip Mandelştam, rejissor Meyerxold, bioloq Vavilov, yazıçı Boris Pilnyak... Güman edirəm ki, Yesenin və Mayakovski kimi şairlərin ölümündə də çekistlərin barmağı olub.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, bolşeviklərin qurduğu sistem bütün dünyaya bir göz dağıdır.
    Q r i q o l. Mən o sistemdən qurtulmaq üçün buraya, Avropaya üz tutdum. Amma Avropanın da öz faciələri var... Bütün dünya problemlər girdabındadır. Və bunların basilica səbəbkarı, günahkarı biz insanlarıq.
    S a l v a. Batano, günahkar biz deyilik. Bizim təkan verib irəliyə itələdiyimiz insanlardır. Bəli, insanların öz seçdikləri tiranlar qayıdıb insanlara zülm etməyə başladılar. Az qala hər yerdə elədir. Elə bizim Qafqazda da…
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, elədir. Bu gün bizim Qafqaz ölkələrinin rəhbərlərinin tökdüyü qanları Qafqazın ən böyük çayları olan Kürlə Araz yuyub apara qurtara bilməz. Bizim mühacirətdə olan xadimlərdən biri təxminən belə bir söz deyib…
    S a l v a. Düz də deyib… Nə edək ki, biz bu gün öz vətənimizi müdafiə edə bilmirik, başqa ölkədən nicat diləyirik?
    F ə t ə l i b ə y. Yox, deməzdim ki, biz Vətən üçün bir iş görmürük. Elə təkcə Sizin adınızı daşıyan 795-ci “Şalva Maqlakelidze” batalyonunu götürək… Bu batalyon ötən il Şimali Qafqaza qədər gedib çıxmışdı…
    Q r i q o l. Hə, mən bu barədə eşitmişəm…
    F ə t ə l i b ə y. Bundan başqa, 796-cı, 797-ci, 798-ci, 799-cu batalyonların Fransada göstərdiyi şücaət də məlumdur… Bunların hamısı Şərq legionuna tabedir. Madam ki, indi söhbət hərbdən düşdü, bir məsələni də deyim… Çoxları bilmir ki, 1942-ci ilin noyabr-dekabr ayında alman təyyarələri Hitlerin əmri ilə Tiflisi bombardman etməyi planlaşdırmışdı. Bunun qarşısını məhz Şalva Maqlakelidze aldı.
    Q r i q o l. Bax, etiraf edim ki, mən bunu bilmirdim… Düzdür, onun çox gənc ikən Tiflisin general-qubernatoru olduğunu bilirdim. Mənimlə eyni şəhərdən, Kutaisidən olduğunu da bilirdim. (Gülür). Amma bax bunu bilmirdim. Görünür, bu, hərbi sirrdir. Şalva, bəlkə bu məsələyə bir az aydınlıq gətirəsiz…

    Qəmli, hüznlü bir musiqi səslənir.

    S a l v a. Bəli, belə bir faciə baş verəcəkdi… Mən Vermaxtın zabiti kimi əvvəlcədən bilirdim ki, Tiflisə genişmiqyaslı hücum hazırlanıb.
    Q r i q o l. Tiflisə?
    S a l v a. Bəli. Qafqaz istiqamətinə milyonluq bir ordu hücuma keçmişdi. Faşist təxribatçı-kəşfiyyatçı qrupları isə öz işlərini Qafqazda uğurla görməkdə idilər. Artıq Qafqaz şəhərlərinin əhalisi panika işində idi. Vermaxtın ordusu Şimalı Qafqazı ələ keçirmişdi. Bakı və Tiflis isə, necə deyərlər, beşaddımlıqda idi...
    Q r i q o l. Gözəl Bakı. Neft şəhəri…
    F ə t ə l i b ə y. Qalanını mən deyim. Alman təyyarələri Tiflisi bombardman etmək istəyirdi. Fürer strateji bir məntəqə kimi Tiflisi Yer üzündən silmək istəyirdi. Onda Salva qəti etirazımı bildirdi... (Pauza.) Və ordu Tiflisin sərhəddində dayanmalı oldu.
    Q r i q o l. Mənimçün çooox maraqlıdır...
    Təyyarə uğultusu eşidilir. Hamı başını qaldırıb pəncərədən yuxarı boylanır.
    S a l v a. Yenə haranısa bombalayacaqlar... Hə, fürer mənim etirazımı və planı pozduğumu eşidib çox qeyzlənmişdi. O, sonralar dəfələrlə bildirdi ki, bizim Qafqaz əməliyyatını özümüzə dost hesab etdiyimiz qafqazlılar pozdu, məğlubiyyətimiz oradan başladı...
    Q r i q o l. Düz hərəkət etmisiz... Bizə cəhənnəmə çevrilmiş Qafqaz deyil, cənnnət misallı Qafqaz lazımdır. Ən azı bu şücaətə görə gürcülər, habelə bütün qafqazlılar Şalvanı heç zaman unutmamalıdır.
    F ə t ə l i b ə y. Bizi həm qarşıdan zərbələr gözləyir, həm arxadan...
    Q r i q o l. Nə faşistlər mələkdir, nə də kommunistlər. Ara yerdə adi, günahsız insanların qanı axır.
    F ə t ə l i b ə y. Amma o “adi insanların” da günahı az deyildir. Bütün dünyada tiranlar hakimiyyətə o “adi” dediyimiz insanların çiynində gəlirlər.
    S a l v a. İndi biz elə bir zamanda yaşayırıq ki, dünyanı titrədən hadisələrin çoxuna təsir göstərə bilmirik.
    Q r i q o l. Doğrudur, böyük cinayətlərin arxasında həmişə böyük dövlətlərin rəhbərləri dayanıb. Amma buna baxmayaraq, biz öz imkanlarımız daxilində öz insanlarımıza kömək etməliyik. Nə yazıqlar ki, çox vaxt qələmin sözü keçmir, belə yerdə qılınclar “danışır”.
    F ə t ə l i b ə y. Elədir... Toplar atılanda muza susur...
    S a l v a. Bu gün Almaniya tərəfdə yüz min qafqazlı vuruşur. Təkcə gürcü legionunda 20 min gürcü var. Fürer bütün Qafqaz xalqlarına müstəqillik vəd edib.
    F ə t ə l i b ə y. Biz qafqazlılar bolşeviklərdən o qədər zərbələr almışıq ki, gəl görəsən...
    S a l v a. Rusiya hətta gələcəkdə müstəqil, azad, demokratik bir ölkə olsa belə, biz onunla yalnız qonşuluq əlaqələri saxlaya bilərik. Yox, bizim rus xalqı ilə heç bir ixtilafımız yoxdur. Amma fakt budur ki, Rusiya ordusu bu son yüzilliklərdə yalnız öz qonşularının torpaqlarını işğal etməklə məşğul olub.
    F ə t ə l i b ə y. Doğrusunu deyim ki, mən hələ bu faşistlərin də səmimiliyinə çox inanmıram.
    Q r i q o l. Hitlerin biz biz qafqazlılara münasibəti ikibaşlı səciyyə daşıyır. O, bizə tam inanmır…
    S a l v a. Hər adamın öz şəxsi marağı olan kimi, hər dövlətin də öz maraq dairəsi olur. Mən hərbçiyəm, siyasətçi deyiləm. Belə hesab edirəm ki, bu gün Hitleri ən çox düşündürən məsələ almanların qələbəsini təmin etməkdir. Digər xalqlara o, ikinci növ kimi baxır.
    F ə t ə l i b ə y.Hitler nəinki bizə, zənnimcə heç öz yaxın ətrafındakı adamlara belə, inanmır.
    Q r i q o l. Biz öz xalqımızın müstəqilliyinə qovuşması üçün lazım gələrsə canımızdan belə keçməyə hazır olmalıyıq.
    F ə t ə l i b ə y. Bu ilin sonlarında Berlində Azərbaycan Milli Məclisinin qurultayı keçiriləcək. Mən həmin qurultayda alman hökuməti qarşısında bir neçə mühüm məsələ qaldıracağam. Tələb edəcəyəm ki, Alman hökuməti Azərbaycanın müstəqilliyini tanısın, bizim milli hərbi hissələr vahid bir komandanlığa tabe olsun, əsgərlərimiz almanlarla bərabər səviyyədə qəbul edilsin, əsir düşərgələrindəki bütün soydaşlarımız tezliklə azad olunsun... Amma... Nə edəsən ki, bura vətən deyil. Bizə isə inam azdır...
    S a l v a. Mənə çatan məlumatlara görə vətənimizdə məni və mənim kimi adamları ittiham edirlər. Bizi satqın adlandırırlar. Ta çoxları bilmir ki, biz burada öz vətənimizin azadlığı uğrunda vuruşuruq...
    F ə t ə l i b ə y. Təbii ki, məni də satqın kimi qələmə verirlər. Allah özü şahiddir ki, mən burada öz vətən oğullarımın yolunda hansı müsibətlərə düçar olmuşam. Mən əsirlərimizi alman ordusunun ağır tanklarının tırtılları, dəmir çəkmələrinin zərbələri altındax xilas etməyə çalışmışam. Almaniyada elə bir qospital, elə bir əsir düşərgəsi yoxdur ki, mən oraya baş çəkib özümüzünküləri axtarmayım...
    Q r i q o l. Ehhh... Danışmaqla dərd qurtaran deyil ki... Sizin böyük şairiniz necə deyirdi: “Dərdimi dəvənin belinə yığsan əriyib çöpə dönər, iynənin gözündən keçər”... (Pauza). Yaxşı, bəs bizim bu dostlarımız harada qaldı? Bəlkə yolu azıblar?

    Musiqi. Sanki 1-ci pərdədəki gəlişin bir hissəsi, yəni qonaqların gəlmə səhnəsi yenidən təkarar olunur. Belə ki, əvvəlcə səs-küy eşidilir. Sonra yüngül melodiya səslənir. Qonaqlar – Knut Hamsun, Olqa Çexova, Ella Trebe daxil olurlar. Knut əlindəki, qadınlarınsa çiyinlərindəki çantaları bir küncə atırlar. İndi tamaşanın bütün iştirakçıları eyni bir məkandadır. Əvvəlcə səs-küydən və yüksək musiqi səsindən gedən söhbəti ayırd etmək olmur. Sonra musiqi tədricən azalır. İştirakçılardan ayaq üstə duranlar da, əyləşənlər də var. Amma arada vəziyyət dəyişir, yəni əyləşənlər ayağa durur, ayaq üstə duranlarsa əyləşir.

    K n u t. Budur, biz gəldik.
    O l q a. Amma qorxa-qorxa gəldik. (Əlini yuxarı qaldırır). Çünki yuxarıda uçan təyyarələr yerdə gəzən adamlara yaxşı heç nə vəd etmir. Bu, onların qorxunc uğultusundan hiss olunur.
    E l l a. Alman xalqı öz sevimli fürerindən hələ çox bəlalar görəcək.
    O l q a. Ella, yaxşısı budur, biz siyasətə qarışmayaq.
    E l l a. Biz siyasətə qarımasaq da, siyasət bizə qarışır.

    Gülüşmə.

    Q r i q o l. Cənab Knut, gözlənilən görüş baş tutdumu?
    K n u t. Bəli... Mən Adolfla görüşdüm. Fürer nədənsə mənim öz ölkəmizin rəhbərləri ilə bağlı dediyim mənfi fikirlərə reaksiya vermədi.
    Q r i q o l. Yəni susdu, heç nə demədi?
    K n u t. Yox, susmadı. Sözlərimi sonacan dinlədi. Amma sonra qısaca onu dedi ki, müharibə şəraitində sərt rejimin olması labüddür.
    Q r i q o l. Bəs siz nə dediniz?
    K n u t. Mən ona dedim ki, cənab Hitler, mən bunu sərt rejim yox, qanunsuzluğun son həddi adlandırıram. Bizim ölkədə hər cür vəhşiliyə rəvac verir, adamları qarışqa kimi əzirlər. Buna xalq necə dözsün?
    Q r i q o l. Bəs o nə cavab verdi?
    K n u t. O, bunun əvəzində mənim yaradıcılığımla maraqlandı. Mən dedim ki, son vaxtlar ciddi bir şey yazmıram… O, dedi ki, imkanın çatan qədər yazmaqda davam et… Mən dedim ki, təbiət hər bir quşa müəyyən bir yüksəkliyəcən qalxıb uçmaq imkanı verib. Əgər həmin quş onun üçün müəyyən edilmiş məsafədən yüksəyə uçmaq istəyərsə, qanadları qırılar, yerə düşüb məhv olar… Ta o, heç nə demədi… Sonra mən Göbbelslə görüşdüm.
    O l q a. Hmmm... Göbbels. O, necə də nadandır...
    K n u t. Heç də elə deyil... Deməzdim ki, o, axmaqdır...
    E l l a. Hitler Olqa Konstantinovnanın pərəstişkarıdır. Amma Göbbels onu sevmir...
    K n u t. Amma mən Göbbelslə dostam və onunla görüşdüm.
    O l q a. Hmmm... Göbbels... O, fitnəkarın biridir.
    K n u t. Mən Nobel mükafatının medalını cənab Göbbelsə bağışladım. O medal düz 23 il idi ki, mənim yazı masamın üstündə idi.
    Q r i q o l. Bu, yəqin ki, bu, sizin Üçüncü Reyxin təbliğat nazirinə ehtiram əlamətinizdən irəli gəlir.
    K n u t. Bəli. Şübhəsiz.
    Q r i q o l. Yaxşı, bəs həmin mükafatın pulu necə? (Gülür). O da Göbbelsə çatıb?...
    K n u t. Pulu çoxdan xərcləmişəm.Yazıçıda pul qalar bəyəm? (Gülür). Siyasətçilərə isə pul yox, orden-medal daha gərəklidir. Bir də ki, biz cənab Göbbelslə, dediyim kimi, çoxdanın dostuyuq.
    Q r i q o l. Görəsən, o, Sizin yazdıqlarınızdan bir şey oxuyubmu?
    K n u t. Əlbəttə, oxuyub. Hətta, mənə oxuduqlarının məzmununu da danışıb. O, Sizin yazılarınızı da oxuyub. Göbbels çox mütaliəli adamdır.
    Q r i q o l. Bu cəhətdən, yəqin ki, o, yalnız Stalinlə yarışa bilər. (Yüngülcə gülür). Çox güman ki, eşitmisiz, Sovetlərin baş kommunisti də mütaliəni çox sevir.
    K n u t. Eşitmişəm… Hətta, onu da eşitmişəm ki, Molotov bir neçə ciddi tədbirdə mənim “Aclıq” romanımdan sitatlar çəkib. O ki qaldı Stalinə, bilirəm, o, sənin yaxın tanışlarından biridir. Yeri gəlmişkən, Siz onu necə xatırlayırsız?
    Q r i q o l. Mən Stalinlə şəxsən tanış idim. Tiflisdə və Moskvada dəfələrlə görüşmüşdüm. Hər ikimiz təxminən yaşıdıq. Təbii ki, o məni daha çox bir yazıçı kimi tanıyırdı. Xatırlayıram, “Lamara” adlı pyesim otuzuncu ilin iyununda Moskvada nümayiş olunarkən Stalin də tamaşaçılar arasında idi.
    K n u t. O, sizin təsəvvürünüzdə necə qalıb?
    Q r i q o l. Təsəvvür… Təsəvvür aldadıcı da ola bilər. Əsas məsələ təsəvvürdə yox, ortada olan faktlardadır. Faktlarsa onun haqqında yaxşı heç nə demir. Stalin öz bədənindən dərisini çıxarıb atmış bir ilandır. Bu ilan hamını zəhərləməyə hazırdır. O, insanlarda yalnız mənfi cəhət axtarır. O, Allaha inanmır, amma özünü adamlara Allah kimi sırımaq istəyir. İstəyir ki, tabeliyində olan və olmayan bütün insanlar onun qarşısında daim mütü və günahkar görünsünlər.
    K n u t. Məncə o, bədənindən dərisini yox, ruhunu çıxarıb atıb...
    Q r i q o l. Hə, bu daha doğru yanaşmadır…
    K n u t. Məni daim bir sual düşündürür: niyə məhz Stalin? Bəyəm o boyda Rusiyada Lenindən sonra başqa bir adam tapılmadı ki, hakimiyyəti ələ alsın? O, bu qədər fövqəladə insan olub?
    Q r i q o l. Bəli, hətta bu gün belə, çoxları belə hesab edir ki, bolşeviklərin ən ağıllısı, ən bilklisi Stalin olub. Elə deyil. Mən deyərdim ki, üzdə olan o bolşevik təbəqəsinin ən qaniçəni, ən qəddarı, ən amansızı məhz Stalin idi. Elə bu keyfiyyərləri onu siyasi səhnənin önünə çıxartdı…
    K n u t. Bəs onda belə bir tipin hakimiyyətə gəlməsinə xalq necə razı oldu?
    Q r i q o l. Xalq. Razılıq… Bilmirəm siz hansı xalqı nəzərdə tutursunuz. Bolşeviklər elan etmişdilər ki, onlar kasıb-kusub hökuməti qururlar. Rusiyadakı əhalinin çoxu kasıb-füqaralar idi. Savadsız və kasıb adamlarsa çox vaxt savadlı və varlı təbəqəni sevməz.
    O l q a. Hə, çox vaxt elə olur...
    E l l a. Xeyr. Heç də elə deyil.
    Q r i q o l. Fakt budur ki, savadsız bolşeviklər oxumuşlara divan tutmağa başladılar. Rusiya ziyalısı və ziyası olmayan bir zülmətxanaya çevrildi..
    K n u t. Amma, öz aramızdır, mənim bildiyimə görə, xalqı inqilaba təhrik edən bolşeviklərin arasında ziyalılar da çox idi.
    Q r i q o l. Bəli, onların arasında oxumuş adamlar da vardı. Sonrakı mərhələdə savadsız və içi zülmətlə dolu olan bolşeviklər həmin adamları, yəni özlərinin az-çox savadı olan həmkarlarını məhv etməyə başladılar.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, onlar bir az ayrı cür, yəni bir az müstəqil düşünın silahdaşlarını da qurşuna tuşlayıb gəbərtdilər. Artıq Sovetlərin qurucusu olan Buxarin, Rıkov, Zinovyev, Kamenev, Tomsk kimi yüzlərlə bolşevik aradan götürülüb. Tuxaçevski, Yakir, Feldman kimi hərbçilər güllələnib.
    Q r i q o l. Trotskinin başını isə uzaq Meksikada əzdilər... Bu işlərə kim rəhbərlik edib? Bolşeviklər.
    S a l v a. Elədir. Mən bolşevizmə nifrət edirəm.
    E l l a. Burada, çoxlarının mədh etdiyi Hitlerin vətənində elə müdhiş hadisələr baş verir ki, gəl görəsən... Artıq bizdə insan ən ucuz əşyadan belə ucuzdur. Biz özümüz də əşyalaşmaqdayıq.
    O l q a. Əlbəttə, Almaniyada da repressiyalar olub.
    E l l a. Ella, “olub” yox ey, olmaqdadır.
    O l q a. Ola bilər... Müharibə gedir. Güllə atılırsa, insan da ölməlidir.
    Q r i q o l. İnsanlar tarix boyu öz yaratdıqları ölüm maşınlarının qurbanına çevrilib.
    K n u t. Çoxdan deyilmiş bir fikri xatırladım: “Bir nəfərin ölümü faciə, çox adamın ölümü statistikadır”...

    Altman və Miroslava məcməyidə çay və kofe gətirib stolun üstünə qoyub gedirlər. Ümumiyyətlə, bu iki “qulluqçu” arada bir görünür, sonra sakitcə çıxırlar.

    E l l a. Mənim yaxın rəfiqəm var idi- Elza Uri. Özü də məndən çox yaşlı bir qadın idi. Gözəl əsərlər müəllifi idi...
    Q r i q o l. Onu mən də tanıyıram. Daha çox uşaqlar üçün yazır. Bəs Siz onun haqqında niyə gələcək zamanda danışırsız?
    E l l a. O, artıq yoxdur...
    Q r i q o l. Necə yəni yoxdur? Axı mən onu bir neçə ay əvvəl görmüşdüm...
    E l l a. Bəli, Elza Uri ta bu dünyada yoxdur. Onu bir müddət əvvəl, bu ilin əvvəlində həbs etdilər və...
    Q r i q o l. Həbs?..
    E l l a. Və sonra mənim bu yaşlı rəfiqəm edam olundu...
    Q r i q o l. Edam? Bunu kim etdi? Nə üçün? Nəyə görə? Bu ləyaqətli qadına kim qıydı?
    E l l a. Millətçi sosialistlər... Faşistlər... Baş verən bütün bu faciələrin başında məhz Adolf Hitler dayanır. Biz hər şeyi öz adıyla çağırmalıyıq. Ta pıçıltı ilə daçışmağın vaxtı keçib. Hitler bizim xalqımızı məhvə sürəkləyir... Özü də təkcə biz almanları yox, bütün bəşəriyyəti.
    Q r i q o l. Dostlar, Qafqazda bir məsəl var, deyirlər, “bir dəli bir quyuya daş atdı, o daşı yüz ağıllı çıxara bilmədi”. İndi bir quyuya iki dəli daş atıb. O daşı çıxarmaq lap çətin olacaq.
    K n u t. Biz indi oturub o daşları çıxaranı axtarmalıyıq?
    Q r i q o l. Gəlin, əvvəlcə çayımızı içək… Daşları sonra çıxararıq.
    F ə t ə l i b ə y. Yox, hələlik çay içməyək... Dayanın.

    Hamı təəccüblə bir-birinə baxır.

    S a l v a. Belə məsləhət olunur. (Pauza). Bu gün çox şey məlum ola bilər.
    Q r i q o l. Görünür, bizim bilmədiyimiz məsələlər var. Bəzən hərbçiləri də dinləmək lazımdır.

    Gülüşmə.

    K n u t. Yaxşı, cənab Qriqol, bəlkə yeni kitablarından verəsiz bizə?
    Q r i q o l. Kitab da olacaq. Amma indi hamımız birlikdə bir portretə baxmağa dəvət edəcəm. Əvvəlcə gərək soruşam: Edvard Munk adı sizə bir ey demir ki?
    K n u t. Siz Edvard Munku haradan tanıyırsız? (Həyəcanla). O, mənim yaxın dostumdur… Bu yaxınlarda onun səksən yaşı olacaq.
    Q r i q o l. İndi biz onun bir neçə əsərinə birlikdə tamaşa edəcəyik. Gəlin, keçdik o biri otağa…
    K n u t. Nə gözəl… Nə gözəl oldu.

    Otaqdakılar çıxır. Altman və Miroslava gəlirlər. Həyəcanlı musiqi.

    A l t m a n. (Ətrafa boylanır). Hə, artıq hər şey qaydasındadır.
    M i r o s l a v a. Qaydasında olan nədir? Sən nəyi nəzərdə tutursan, Altman?
    A l t m a n. Tələsmə. İndi deyərəm.
    M i r o s l a v a. (Boylanır). Bunlar heç çaya da əl vurmayıblar.
    A l t m a n. Hmmm… Aydındır. Hərbçilər bu ziyalıların başında şübhə toxumu əkiblər.
    M i r o s l a v a. Altman, xəbərin olsun ki, alman əks kəşfiyyatı alman antifaşistlərinin radiostansiyasını ələ keçirib. “Qırmızı kapella” adlanan qrup ifşa olunub. Hitler qəzəblənib deyib lo, burada, qulağımızın dibində, yəni Almaniyada neçə vaxtdır “Qırmızı kapella” oxuyur, bizsə onun səsini eşitməmişik.Bundan sonra ...
    A l t m a n. Bilirəm. Eşitmişəm. Bundan sonra nəinki Almaniyada, hətta Belçika və Fransada olan “Qırmızı kapella”çılar da ələ keçirildi. Onların hamısı edam olundu.
    M i r o s l a v a. Qorxuram bizi də ələ verələr...
    A l t m a n. (Gülür). Qorxma, canım... Bəyəm biz “kapella”çıyıq?
    M i r o s l a v a. Sən gülürsən... Amma bizi ələ verənlər ola bilər...
    A l t m a n. Kim? Kim bizi sata bilər?
    M i r o s l a v a. Elə özümüzünkülər. Elə sənin o “Böyük şef” dediyin adam... Axı onu da tutublar.
    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, indi bizim söz güləşdirməyə vaxtımız yoxdur.
    M i r o s l a v a. Nə etməliyik?
    A l t m a n. (Qonşu otağa işarə ilə). Onlar qayıdıb bu otağa gələndən sonra biz buranı tərk etməliyik.
    M i r o s l a v a. Altman… Bəyəm sən nəsə etməyə hazırlaşırsan?
    A l t m a n. Artıq hər şey hazırdır… Saat mexanizmi ilə işləyən bombanı lazım olan nöqtədə yerləşdirmişəm. Qalır təkcə bombanın işə düşmə vaxtını müəyyən etmək.
    M i r o s l a v a. Altman… Sən nə danışırsan? Bunu sonra…
    A l t m a n. Ta “sonra” yoxdur. Bu, son gündür. Tapşırıq belədir. (Əlini qonşu otağa sarı uzadır). Onlarsa artıq bizdən şübhələnirlər.
    M i r o s l a v a. Altman… (Həyəcanla onun əlindən tutur). Tələsmə…
    A l t m a n. Biz gecikə bilmərik.

    Qonşu otaqdakılar söhbət edə-edə gəlirlər.

    K n u t. Əzizlərim, bilirəm, yəhudilər məni sevmir. Səbəb nədir?.. Mənim yəhudilərlə elə bir problemim yoxdur. Guya Hitler də yəhudilərin düşmənidir.
    S a l v a. Üçüncü Reyxi və o cümlədən şəxsən Hitleri maliyyələşdirən yəhudi maqnatlarıdır.
    E l l a. Müharibəyə qədər Almaniyada yarım milyon yəhudi yaşayırdı. Dava başlayan kimi onların yarıdan çoxu buradan çıxıb getdi.
    S a l v a. Məsələ bir az dolaşıqdır.
    K n u t. Nə mənada?
    S a l v a. Yəhudilərin çoxu vermaxt ordusunun tərkibində vuruşub.
    E l l a. Bu, ola bilməz..
    F ə t ə l i b ə y. Niyə ola bilmir ki? Mən özüm də bunun şahidiyəm. Bundan başqa, Sovet rəhbərliyinin özü etiraf edir ki, minlərlə alman yəhudisi əsir düşüb. Hitlerin “fəxri arilər” siyahısında 150 varlı yəhudinin adı var. Bunu bütün Almaniya bilir.
    E l l a. Əslində Hitlerin savaşı təkcə kommunistlərlə və yəhudulərlə deyil. Bu nekrofil bütün dünya ilə savaşır. O, bütün bəşəriyyətə müharibə elan edib.
    K n u t. Eşitdiyimə görə, Stalinin də yəhudilərlə münasibəti qaranlıqdır.
    E l l a. Stalinin ətrafındakıların çoxu yəhudilərdir ki... Molotov, Kaqanoviç...
    O l q a. Hətta, deyilənə görə, Hitlerin özü yəhudi əsillidir. Çarli Çaplin “Böyük diktator” filmində deyir ki, Hitler yəhudi dəlləyinə o dərəcədə oxşayır ki, mən onları dəyişik salıram.
    K n u t. Hmmm... Hitler- yəhudi?... Maraqlıdır.
    O l q a. Bəli, qəzetlərin bir çoxu yazır ki, Hitler yəhudi mənşəlidir. Hitlerin atası Aloisin anası Mariya, Adolfun atası Aloisi qulluqçu işlədiyi evin yəhudi sahibindən qazanmışdır. Sonralar Mariya ərə getmiş və Alois atalığının soyadını götürmüşdür. Atası Alois Hitler əvvəllər çəkməçi olub, lap Stalinin atası Vissarion kimi.
    F ə t ə l i b ə y. Hitlerin hakimiyyətə gəlməsində Amerika və Avropadakı məlum qüvvələr də maraqlı olub. Və ən çox da yəhidilər... Pullu, imkanlı yəhudilər. Onu maliyyələşdirənlərdən biri yəhudi Frist Tissen idi. Sonralar o, Hitlerlə düşmən oldu və qaçıb Fransaya getdi. Bu yaxınlarda kitabı şıxıb, adı da belə: “Hitleri mən maliyyələşdirmişəm”. K n u t. Şəxsən mən hitlerə dünyanın xilaskarı kimi baxıram. O, ədalətli rəhbərdir.
    E l l a. Cənab Knut, siz hansı ədalətdən danışırsız? Almaniyada Nasist partiyasindan başqa bütün siyasi partiyaların fəaliyyəti dayandırılıb. Hitler deyir ki, yəhudilər və bolşeviklər dünya üçün zəhər kimi təhlükəlidir.
    S a l v a. Sovetlər birliyində bu məsələ daha əvvəl həll olunmuşdu. Bolşeviklər bütün siyasi partiyaları nəinki ləğv etmiş, hətta özlərinin bütün rəqiblərini məhv etmişdilər. Bir partiyanın diktaturasına nail olmaq üçün milyonlarla insanın qanı axıdıldı.
    F ə t ə l i b ə y. Elə bolşeviklərin 17-ci ildə hakimiyyətə gəlməsində rol oynayan qüvvələri nasistlərin sələfi adlandırmaq olar...
    O l q a. Doğrusunu deyim ki, məni insanların aqibəti daha çox düşündürür. Onlar havayı yerə, heç nəyə görə həlak olurlar.
    E l l a. Mən əminəm ki, bolşeviklər faşistlərin axırına çıxacaq. Vətənpərvərlik qələbə çalacaq.
    F ə t ə l i b ə y. Ruslar almanların öhdəsindən təkbaşına gələ bilməyəcəklər. Stalin Çörçill və Ruzveltin timsalında Amerika və İngiltərəni gələcək müttəfiq qismində görür.
    S a l v a. Rusiya öz əsgərlərini ət maşınının ağzına atmaqdan çəkinmir. Bu, vətənpərvərlik deyil axı...
    E l l a. Vətənpərvərlik deyilsə, bəs onda nədir? Almanlar Rusiyaya soxulub, ruslar da öz vətənlərini qoruyurlar.
    S a l v a. Yaxşı, bəs onda ruslar Polşaya soxulanda polyak əsgəri öz vətənini qoruyubsa buna nə deyək? Ruslar Finlandiyaya soxulanda fin vətəndaşı öz vətənini qoruyubsa buna nə deyək? Ruslar lap elə Qafqaza, Pribaltikaya, Orta Asiyaya, Moldoviyaya, Ukraynaya soxulanda həmin ölkələrin xalqları öz vətənini qoruyubsa, bəs buna nə demək olar?
    F ə t ə l i b ə y. Ruslar hansı dövlətin üzərinə hücum edirlərsə bunu haqq-ədalət uğrunda mübarizə kimi təqdim edirlər...
    K n u t. Mən də elə düşünürəm ki, Hitler dünyanı rus əsarətindən xilas etmək istəyir.
    E l l a. Hitler... “Xilaskar”... Adolf təkcə kommunistlərin deyil, bütün bəşəriyyətin düşmənidir. Bunu söz adamları daha yaxşı dərk etməlidirlər. Düzünü deyim ki, mən nə cənab Knutun, nə də cənab Robakidzenin fikirləri ilə razılaşmıram.
    Q r i q o l.Ellacan, axı siz Soverlər birliyində olmamısız… Orada bolşeviklərin hansı cinayətlər, hansı fəlakətlər törətdiyindən xəbərsizsiz. Bu gün az bütün Avropa bolşeviklərə qarşı vuruşur.
    F ə t ə l i b ə y. Təkcə Vermaxtın ordusunda Sovetlərə qarşı Avropanın 15 ölkəsindən iki milyon adam vuruşur.
    K n u t. Xanım Ella, bəli, siz uzaqdan-uzağa Sovetlərin vurğunusuz. Gercəkliyi görməmisiz. Bəyəm Qriqol Robakidze xoş güzərandan tərk edib öz vətənini? Artıq orada onun kitabı bağlanmaq üzrə idi, yəni edam olunmaq ərəfəsində idi.
    Q r i q o l. Elədir... Sveyqin önsözü ilə çıxan, az sonra Romen Rollanın təriflədiyi “İlan dərisi” Sovet İttifaqındakı tənqidçilər tərəfindən kəskin tənqidə məruz qaldı. Yazırdılar ki, mən bu romanı burjua oxucuları üçün yazmışam. Mənə burjua yazıçısı kimi ölüm hökmü hazırlanırdı.
    K n u t. İttihama bir bax... Guya oxucunun da burjuası, proletarı olurmuş...
    Q r i q o l. Mən Almaniyaya gələndən sonra bir neçə roman yazmışam. Onların arasında “Öldürülmüş qəlb” mənə daha əzizdir. Əsər 31-ci ildə yazılıb. Mən bu əsərdə Stalin fenomeninin mahiyyətini ilk dəfə açmışam.
    K n u t. Eşitdiyimə görə, Siz Hitlerin müşaviri olmusuz. (Gülür). Bu, düzdürmü?
    Q r i q o l. Bəli, bu barədə mən də eşitmişəm. (Gülür). Siz onun necə naziriisizsə, mən də onun o cür müşaviriyəm, cənab Hamsun.

    Gülüşmə.

    K n u t. Əlbəttə, mən belə şayiələrə inanmıram.
    S a l v a. O vəzifələrdə Fətəli bəylə biz ola bilərik.
    O l q a. Bu, çox gözəl alardı.

    Gülüşmə.

    Q r i q o l. Bütün bunlar yalan və iftiradır. Mən heç Almaniyanın vətəndaşı da deyiləm. Mən burada miqrantam. Mən öz ölkəmin azad olacağı günü gözləyirəm. Mən gözləyirəm ki, indi bizim faşist Almaniyası dediyimiz bu məmləkətin ordusu günlərin bir günü mənim vətənimi istilaçılardan, işğalçılardan azad edəcək.
    F ə t ə l i b ə y. Biz hamımız o günü səbrsizliklə gözləyirik.
    Q r i q o l. Amma məsələ burasındadır ki, get-gedə mənim Hitlerə olan münasibətim də dəyişməkdədir. Hərdən düşünürəm ki, deyəsən Hitler də elə Stalin kimi əbləhin, axmağın, ruslar demiş idiotun biridir.
    K n u t. Niyə bu qənaətə gəlirsiz?
    Q r i q o l. Mən alman-faşist əsgərlərinin törətdikləri biabırçılıqlar, faciələr barədə elə şeylər eşidirəm ki... Hətta, bildiyimə görə onlar uşaqları nizəyə keçirir, qadınları zorlayır, evləri talan edirlər. Mən bir yazıçı kimi bu cür halları necə təqdir edə bilərəm?
    O l q a. Aman Allah, indi insan insanın ən qorxulu düşməni olub… Bundan axmaq iş nə ola bilər?
    E l l a. Bəli, bu cinayətlər faşizmin mahiyyətindən doğur.
    Q r i q o l. Mən insanları yalnız əməllərinə görə qiymətləndirirəm. Mən bütün millətləri azad və xoşbəxt görmək istəyirəm. Mən bir insanın digər bir insan üzərində, eləcə də bir millətin digər bir millət üzərində hökmranlığını qəbul edə bilmərəm. Mən heç bir “izm”i və “ist”i qəbul etmirəm. Mən siyası döyüşlərdən uzaq adamam. Çoxları bilmir ki, mən burada daim gestaponun nəzarəti altındayam. Mən hər cür əsarəti və zülmü ittiham edirəm. Mən bütün dünyanı və dünyadakı bütün insanları xoşbəxt görmək istəyirəm… Eh, Vətən, Vətən…

    Hüznlü melodiya səslənir. Get-gedə musiqinin səsi ucaldığı üçün söhbətin ardı eşidilmir. Sonra rəqs havası ifa olunur. Fətəli bəy Olqa ilə, Salva Ella ilə rəqs edir. Bütün bu söhbətlər zamanı Altman və Miroslava arabir çay və kofe gətirir, sonda gözləşib gedirlər. Musiqi ifası zamanı onlar otağın (səhnənin) güncünə çəkilib danışırlar.

    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, mən hər şeyi hazırladım. Bir neçə dəqiqədən sonra burada elə bir tufan qopacaq ki, gəl görəsən.
    M i r o s l a v a. Altman, sən nə danışırsan? Bəs biz?
    A l t m a n. Biz indi yavaş-yavaş aradan çıxmalıyıq.
    M i r o s l a v a. Necə yəni “yavaş-yavaş” ? Bəs bunlara bir söz deməyək?
    A l t m a n. Əlbəttə, vidalaşmaq lazımdır. Deyək ki, təcili işimiz çıxdı. Axı bu bizim bunlarla sön görüşümüzdür. (Qolundakı saata baxır). Bir neçə dəqiqədən sonra partlayış olacaq. Vaxt itirmək olmaz.
    M i r o s l a v a. Onda sən özün de. Mən o qafqazlı hərbçilərdən qorxuram. Onlar çox zəhmlidir.
    A l t m a n. Yaxşı, mən özüm deyərəm onlara. (Ucadan). Biz icazə alıb getməliyik.

    Altman irəli yeriyib nə barədəsə söhbət edən yazıçılara yaxınlaşır, təzim edir. Bu əsnada musiqi qəfildən kəsir.

    Q r i q o l. Altman, buyur.
    A l t m a n. Möhtərəm Robakidze, Miroslava ilə mən təcili getməliyik. Evdə xəstəmiz var.
    Q r i q o l. Buyurun, buyurun... Problem yoxdur. Bəlkə sizə bir kömək lazımdır?
    A l t m a n. Təşəkkür edirəm. (Üzünü Miroslavaya tutur). Miro-slava, hazırlaş, indi gedirik.
    F ə t ə l i b ə y. Dayanın... (Ucadan). Siz hara gedirsiz?
    S a l v a. Siz hələlik heç yerə getməyəcəksiz.
    Q r i q o l. Uşaqlar, niyə belə deyirsiz axı? (Əli ilə Altman və Miroslavanı göstərir). Bunların xəstələri var, getməlidirlər.
    Q r i q o l. Biz gedəndə bunlar da gedərlər.
    F ə t ə l i b ə y. Bizsə hələ buradayıq.
    K n u t. Axı nə baş verib?
    E l l a. Əslində mən də getməliyəm. (Divardakı saata baxır). Dünən gesatapodan order gəlib.
    O l q a. Xeyir ola, Ella? Nə məsələdir?
    S a l v a. Xanım Ella, siz nə zaman istəsəniz gedə bilərsiz.
    F ə t ə l i b ə y. Bizdən asılı olan nə varsa edərik.
    E l l a. Məni bir neçə dəfə gestapoya çağırıb antifaşist kimi sorğu-suala çəkiblər. Olsun ki, bu, mənim sizinlə son görüşümdür. Hiss etmişəm, məni edam edəcəklər.
    O l q a. Bıy, siz nə danışırsız?
    K n u t. Edam?
    Q r i q o l. Edam?
    E l l a. Bəli...
    Q r i q o l. Nə edam? Ola bilməz.
    K n u t. Ella, görürəm siz yorğunsuz... Gedin bir az dincəlin.
    Q r i q o l. Hə, siz gedin, Ella. Sabah görüşərik.
    E l l a. Yaxşı, hələlik. Daha doğrusu, əlvida.

    Hüznlü musiqi. Ella çıxır.

    A l t m a n. Biz təcili getməliyik.
    M i r o s l a v a. Biz… Biz… İndi bizi gözləyirlər.
    F ə t ə l i b ə y. Biz hələ buradayıq.
    S a l v a. Birazdan hamımız birlikdə gedəcəyik.
    Q r i q o l. Vallah, mən heç nə anlamıram.
    M i r o s l a v a. Altman… Altman, indi biz nə edək?
    A l t m a n. Biz getməliyik... Bizi heç kəs saxlaya bilməz.

    Altman cəld bir hərəkətlə əlini cibinə atıb tapança çıxarır, havaya atəş açır, Miroslavanın əlindən tutub qapıya sarı dartır. Onlar bir göz qırpımında gözdən itirlər.

    F ə t ə l i b ə y. (Mundirinin altından silahını çıxararaq). Tez olun otağı tərk edin. Görək bu alçaqlar haraya qaçdılar? Hamı eşıyə. Cəld. Cəld olun.
    S a l v a. (Silahını çıxarıb qapıya yaxınlaşır). Çox güman ki, buraya bomba qoyublar. İlk gündən ürəyimə dammışdı ki, bunlar sovet çekistləridir. Nəyiniz varsa tez götürün. Cəld. Cəld olun.
    F ə t ə l i b ə y. Bayaq xosunlaşmalarından bildim ki, nəsə hazırlayırlar.
    Q r i q o l. Axı onlar elə adama oxşamırlar.
    F ə t ə l i b ə y. Biz onları ələ keçirməliyik.
    Q r i q o l. Fətəli bəy, Salva, ehtiyatlı olun...
    F ə t ə l i b ə y. Cənablar tez olun. Tez olun. Biz onları ələ keçirməliyik.

    Salva və Fətəli bəy cəld otaqdan çıxırlar. Otaqdakılar qapıya yaxınlaşa-yaxınlaşa həyəcanla söhbət edirlər.

    E l l a. Bomba qoyublar?
    O l q a. Haraya? Buraya?
    K n u t. İnanın ki, mən heç nə anlamıram.
    Q r i q o l. Belə çıxır ki, bayaq qaçan dostlarımız burada bizə qarşı sui-qəsd hazırlayıblar.
    K n u t. Hər şey ola bilər. Elə isə cəld olun...

    Otaqdakılar çıxırlar. Həyəcan dolu musiqi.
    Bayırda atışma səsi eşidilir. Salva və Fətəli bəyin ucadan verdikləri əmr eşidilir: “Dayanın. Silahı atın. Atəş açacağıq...”
    Az sonra partlayış səsi eşidilir. Tüstü-duman ətrafı bürüyür. Havada oynaşan işıqlar. Həyəcan siqnalı.
    Musiqi səsi daha da artır.
    İştirakçıların hamısı, Ella Trebedən başqa, ağır, addımlarla səhnənin önünə çıxırlar. Fətəli bəylə Salva indi Altmanla Miroslavanın qolundan bərk-bətk yapışıblar.

    F ə t ə l i b ə y. Hə, bu da son.
    S a l v a. Yox, bu hələ son deyil.
    Q r i q o l. Doğrudan da bizi ölüm gözləyirmiş. Lap “Sonuncu instansiyada” olduğu kimi.
    K n u t. Sanki içində üzdüyümüz gəmi qəzaya uğrayıb. İndi nəhəng çayın dalğalarını yara-yara sahilə doğru üzməliyik.
    F ə t ə l i b ə y. İndi yaşadığımız dünyanın özü o qəfil fırtınadan daha qorxuludur.
    S a l v a. Biz hələ bilmirik hansı sahilə üzməliyik.
    K n u t. Sahilsə yaddır...
    O l q a. Hər halda o iki sahildən birinə doğru üzməliyik.
    Q r i q o l. Əslində mənə o sahil də yaddır, bu sahil də. Mən üçüncü sahili seçmişəm. Mən həmin o üçüncü sahilin adamıyam.
    F ə t ə l i b ə y. Biz hamımız eyni sahildə olmalıyıq. Dayandığımız sahil bizim “Sonuncu instansiyamızdır”...
    S a l v a. Təəsssüf ki, indi sahillər çox qorxuludur.
    K n u t. Cənab Qriqol, mənim də öz gizli sahilim var. Amma üstümə gələn dalğalar məni hər an qorxuzur.
    Q r i q o l. Tarixi vətənimdə məni bir sahildə, bu qürbət eldə isə digər sahildə görürlər. Əslində hər iki tərəf yanılır. Mən üçüncü sahildəyəm. Hər bir çayın üçüncü sahili mövcuddur. Mən o üçüncü sahildə dayanmışam.

    İştirakçılar səhnənin önünə gəlirlər. İndi səhnədə yanğının yerində şamlar yanıb bərq vurur.
    Radiodan diktorun səsi eşidilir: “Antifaşist Ella Trebe edam olunmuşdur”

    Az sonra sanki rupordan Qriqol Robakidzenin əks-səda verən gur səsi eşidilir: “Mən nə arzu edirəm? Mən dünyaya oktyabr ayında gəlmişəm. Diləyim budur ki, mən bu dünyada olmayanda, hər ilin oktyabr ayında gürcü ana Mtsxetaya gəlsin. Oradakı kilsənin bir hücrəsində şam yandırıb məni yada salsın. Bundan başqa anam Gürcüstandan mənim bir diləyim yoxdur”.

    Musiqi. İştirakçılar yanğın və partlayışdan sonra səhnədə yanan şamlara yaxınlaşıb əyilirlər. Hərə yerdən bir şam götürüb üzü səhnənin dərinliyinə doğru gedirlər. Musiqi səsi tədricən artır, gurlaşır. İştirakçılar yenidən geri qayıdır, əliərindəki şamı yuxarı qaldraraq təzim edirlər.


    Pərdə

    Son






    Müəllifdən

    Mənim bir çox bədii və publisistik yazılarımda, o cümlədən “Teatr meydanı” romanımda gürcü-azərbaycanlı dostluğu barədə dəfələrlə söhbət açışmışdır. “Üçüncü sahil və yaxud “Sonuncu instansiyada” adlı tarixi-siyasi dramda da bu iki xalqın layiqli övladlarının dostluğu bir qırmızı xıtt kimi keçir. Pyesdəki personajların demək olar ki, hamısı real tarixi şəxsiyyətlərdir.
    Əsərin əsas qəhrəmanlarından biri Almaniyada mühacirətdə yaşayan məşhur yazıçı Q r i q o l Robakidzedir. Mən vaxtilə onun həyat və yaradıcılığı ilə bağlı iri həcmli məqalə də çap etdirmişəm. Digər qəhrəmanlar Vermaxtın yüksək çinli zabitləri - F ə t ə l i b ə y Düdənginski və Ş a l v a Maqlakelidzedir.
    Bəs necə oldu ki, mən bu əsəri qələmə aldım?
    Uzun illərdir ki, Almaniyada mənim tanışım yaşayir. Bu, Gülbəniz Qəmərlidir. Gülbəniz xanım olduqca müdrik, mədəni, patriot, ziyalı bir insandır. Ədəbiyyata, mədəniyyətə, incəsənətə dərindən maraq göstərən və bələd olan tanışımın Almaniyada yaşayan qafqazlılar, onların həyatı, işi-gücü haqda söylədiyi və yazdığı məlumatlar istər-istəməz məndə Almaniyada yaşayan həmyerlilərimiz, yəni qafqazlılar haqda maraq oyatdı. Və beləliklə mən İkinci Dünya müharibəsi dövründə mühacirətdə yaşayan, dramatik taleli ziyalı və hərbçilərin həyatı barədə səhnə əsəri yazmaq qərarına gəldim.
    Beləliklə, pyesin ideya müəllifi və eləcə də rus dilinə tərcüməçisi hörmətli xanım Gülbəniz Qəmərlidir.



    Qriqol Robakidzenin “üçüncü sahili”

    Qriqol Robakidze Gürcüstanın böyük ədəbi simalarından biridir. O, öz əsərlərini mükəmməl bildiyi üç dildə- gürcü, rus və alman dillərində yazmışdır.
    Sovetlər dönəmində Robakidzenin əsərlərinə uzun illər tabu qoyulmuşdur. Bununsa müəyyən səbəbləri vardı.
    Məşhur ədib 1880-ci il oktyabr ayının 28-də Kutaisi yaxınlığındakı Sviri kəndində dünyaya göz açıb. İndi səhv etmirəmsə, həmin kəndə şəhər statusu verilib. Robakidzelər ailəsində dörd uşaq vardı: Qriqol və onun üç bacısı. Bəzi mənbələrdə Robakidzenin 1884-cü ildə doğulduğu qeyd olunur. Bunun “günahkarı” yazıçının özü olub. Sonralar o, öz yaşından az göründüyü üçün, bu cür “düzəlişə” qol qoyduğunu etiraf edib.
    Qriqol Robakidze haqda söz açmağımız heç də təsadüfi deyildir. Məsələ burasındadır ki, onun taleyi Azərbaycanla bağlı olub. Bu barədə bir qədər sonra.
    Qriqol ədəbiyyat adamları arasında Qriqoriy Titoviç Robakidze kimi də tanınır.
    Robakidze altı yaşında Kutaisidəki ruhani məktəbinə daxil olmuş, 1895-ci ildən 1901-ci ilə qədərsə ruhani seminariyasında təhsil almışdır. Kutaisidə təhsilini başa vurduqdan sonra 1901-ci ilin avqust ayında Yuryev (İndiki Tartu) universitetinin hüquq fakültəsinə qəbul olunub. Amma təhsil haqqını ödəyə bilmədiyi üçün həmin ilin dekabr ayında universitetdaən uzaqlaşdırılıb.
    Qriqol daim oxumaq, təhsil almaq arzusu ilə yaşayırdı. Elə buna görə də 1902-ci ildə Almaniyaya gedərək Laypsik universitetinin fəlsəfə fakültəsinə daxil oldu.
    Təhsilini başa vuran gənc ədib 1908-ci ildə vətənə dönərək Kutaisi və Tiflis şəhərlərində kütləvi mühazirələr söyləməyə başladı. O, daha çox xarici ölkələrin, xüsusən Avropa xalqlarının ədəbiyyatını və mədəniyyətini tədris və təbliğ edirdi. Dinləyicilər onun hər çıxışını maraqla qarşılayırdılar.
    Robakidze hələ o zamanlar (1907-ci ildən etibarən) tez-tez Rusiyanın paytaxtına səfər edirdi.Əvvəllər onu Fridrix Nitsşenin yaradıcılığı daha çox cəlb edirdi. Peterburqa yaşayan Andrey Belıy, Zinaida Gippus, Valeri Bryusov, Nikolay Qumilyov və başqaları ilə tanışlıq onun həyat və yaradıcılığında yeni bir mərhələnin əsasını qoydu. Bu əlaqələr sonralar dostluğa çevrildi. O, ciddi yaradıcılığa da həmin dövrdən başlamışdır.
    Artıq qeyd etdiyimiz kimi, Qriqol Robakidze vaxtilə Tartu universitetində qısa bir müddətdə də olsa təhsil almışdı. O, yenidən öz arzusunun arxasınca həmin universitetə üz tudu. 1910-1914-cü illər arasında burada hüquq fakültəsində təhsil almağa başladı. Qriqolun Tartudakı tələbəlik illəri başdan-başa axtarışlar dövrü kimi səciyyələndirilə bilər. Fəlsəfi təfəkkürlü yazıçı həmin vaxtlar öz yolunu, daha doğrusu, özünü axtarırdı.
    Təhsil illərində Rokabidze simvolizmlə bağlı təsəvvürlərini daha da genişləndirdi. Universitet dövründə (1913-cü ildə) o, “Həyatın estetik həlli” adlı referat işi yazdı. Sonralar “Kavkaz” qəzetində dərc etdirdiyi elmi-publisistik yazıların bir çoxunda o simvolizmlə və ümumiyyətlə ədəbiyyat haqqında fikirlərini daha da konkretləşdirməyə çalışırdı. Rokabidze simvolizmə nə qədər maraq göstərsə də belə bu cərəyanın çatışmayan cəhətlərini də nəzərə çarpdırırdı.
    Qriqol Robakidze 1915-ci ildə yenidən vətənə döndü.
    Gürcüstana gəldikdən sonra gənc ədib gənc şairlərdən ibarət “Mavi şeypurlar” adlı bir qrup yaratdı. Həmin qurumun əsas vəzifəsi gürcü poeziyasını Qərbi Avropa və rus simvolizmi zəminində yeni bir məcraya yönəltməkdən ibarət idi. Qpupa T.Tabidze, P.Yaşvili, V.Qaprindaşvili kimi istedadlı söz adamları daxil idi.
    Titsian Tabidze öz jurnalının birinci sayında Robakidzeyə həsr etdiyi məqalədə onu “modernizm yevangeleyasını” gürcülər üçün ilk dəfə açan ustad adlandırırdı.(Yevangeleya- İsa peyğənbərin həyatına və təliminə həsr olunmuş kitab və ya kitablar toplusu-F.M.)
    Robakidze gecə-gündüz axtarışda idi. O, daim yeniliyə can atırdı. Artıq bir tədqiqatçı və yazıçı kimi öz ölkəsindən kənarda tanınmağa başlamışdı.
    Onun rus həmkarları Vyaç. İvanov, A.Belıy, A.Blok, K.Belmont, V.Bryusov haqda yazdığı məqalələr öz dəyərini bu gün də itirməyib.
    Qriqol 1917-ci ildə bir müddət Birinci Dünya müharibəsində hərbi müxbir kimi iştirak edib. O, həmin vaxt şəfqət bacısı Nina Domanskaya ilə tanış olub. Tezliklə onlar ailə qurublar. Bu izdivacdan onların Mira adlı qızları dünyaya gəlib. Ninanın və Miranın Azərbaycanla bağlı olan gələcək taleyi haqda bir qədər sonra məlumat veriləcək.
    Gürcüstanın müstəqillik əldə etdiyi mərhələdə (1918-21-ci illərdə) Qriqol Robakidze yeni quruluşun siyasətini can-başla dəstəkləyir, Noy Jordaniyanın hökumətində qanunların redaktəsi və tərtibi ilə məşğul olur. O, dövlət işində çalışmaqla yanaşı, öz pedaqoji fəaliyyətini də davam etdirir, 1918-ci ildə Tiflis Universitetində dərs deməyə başlayır.
    (Qeyd: Noy Nikolayeviç Jordaniya Gürcüstan Demokratik Respublikasının Baş naziri vəzifəsində çalışıb. O, 1869-cu ildə Lançxuti qəsəbəsində doğulub. Hələ tələbə ikən marksizmlə tanış olmuş. Sonralar Gürcüstanda Sosial-Demokrat qrupun rəhbərlərindən biri kimi geniş fəaliyyət göstərmiş, G.V Plexanovun yaxın məsləkdaşı və tərəfdarı olmuşdur.
    1917-ciil fevral hadisələrindən sonra Jordaniya Tiflis Sovetini sədri seçilmişdi. O, Oktyabr çevrilişinə mənfi münasibət bəsləyirdi. Gürcüstanın tam müstəqilliyini müdafiə edən Noy Nikolayeviç 26 noyabr 1917-ci il tarixdə Gürcüstan Milli Şurasının sədri seçildi. Zaqafqaziya Seymi buraxıldıqdan sonra (26 may 1918-ci il tarixdə) o, Gürcüstan Demokratik Respublikasının müvəqqəti parlamentinə, 24 iyul 1918-ci il tarixdənsə Gürcüstan hökumətinə rəhbərlik etməyə başladı. Jordaniya 1919-cu ildə RSFSR-lə saziş imzalanmasının təşəbbüskarı kimi çıxış edib. Həmin saziş 1920-ci ilin may ayında bağlanıb. Bu sazişə görə Rusiya Gürcüstanın suverenliyini qəbul edirdi.
    O zamankı Baş nazir belə hesab edirdi ki, artıq mühüm dövlət sənədindən, yəni bağlanan sazişdən sonra Gürcüstan öz seçdiyi yolla irəliləyəcək, mütərəqqi, sivil dünya birliyinə qoşulacaq. Amma necə deyərlər, sən öz saydığını say... Məlum olduğu kimi, Qızıl Ordu Azərbaycanı və Ermənistanı işğal etdikdən sonra 1921-ci ildə Gürcüstan ərazisinə soxuldu. Beləliklə, gənc milli dövlət süquta uğradı. Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti quruldu. Gürcü dövlətinin və hökumətinin rəhbərləri, ocümlədən Baş nazir mühacirətə getməli oldu.
    Noy Nikolayeviç Jordaniya qalan ömrünü Fransanın paytaxtında yaşamağa başladı. O, ömrünün sonunacan öz mücadiləsini apardı. Görkəmli siyasi xadim 1953-cü ildə vəfat etmişdir. Qəbri Parisdədir. Yeri gəlmişkən, Stalinin “sağ əli” hesab olunan Lavrenti Beriyanın arvadı Nina Teymurazovna Gegeçkori, indi haqqında söhbət açdığımız Jordaniyanın bacısı qızıdır. Jordaniyanın nəvəsi Nikol isə hazırda Ukraynanın Səhiyyə naziri Aleksandr Kvitaşvilinin arvadıdır).
    Gürcüstan Baş nazirinin Noy Jordaniyanın dostu olan Qriqol Robakidze Azərbaycan Demokratiuk Respublikası Milli Şurasının sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə və Bakı Universitetinin ilk rektoru professor V.İ.Razumovski ilə də tanış idi. 1920-ci ilin mart ayında Bakıda rus dilində çapdan çıxmış, "1920-ci il üçün Azərbaycan Respublikasının təqvim-ünvanında" qeyd edilir ki, M.Ə.Rəsulzadə özü də bir müddət BDU-nun Tarixi-filologiya fakültəsində "Osmanlı ədəbiyyatı tarixi”ndən dərs demişdir.
    Robakidze artıq alman ədəbiyyatının bilicisi kimi məşhurlaşmışdı. Elə buna görə də onu bir mütəxəssis kimi Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətində yeni fəaliyyətə başlayan Bakı Universitetinə dəvət etdilər.
    Universitetin açılması barədə qərar 1919-cu il sentyabrın 1-də Azərbaycan Cümhuriyyətinin parlamenti tərəfindən qəbul edilmişdi. Universitet Şurasının 1919-cu il noyabrın 10-da olan ilk iclasında professor-müəllim heyətinin tərkibi təsdiq edilib, 15 noyabr 1919-cu il tarixə Bakı Universitetinin ilk dərs günü kimi daxil olub.
    Bakı Universitetin ilk tədris ilində cəmi 2 fakültə – tarix-filologiya və tibb fakültələri fəaliyyət göstərirdi. Universitetin ilk rektoru Kazan Universitetinin professoru, məşhur cərrah V.İ.Razumovski olmuşdur. Qriqol Titoviç 1919-20-ci illərdə həmin universitetdə alman və rus dillərində Alman romantizmi üzrə mühazirələr söyləməyə başladı.
    Həmin illərdə Azərbaycan sanki özünün intibah dövrünü yaşayırdı. Rusiyada qurulmuş Sovet hakimiyyətini qəbul etməyən rusiyalı sənət adamları axın-axın Bakıya gəlirdilər. Bakı bu dövrdə sənətin, yaradıcılığın bir “azadlıq adası” kimi tanınırdı.
    Güman etmək olar ki, Robakidze bu dövrdə Bakıdakı ziyalılarla da ünsiyyətdə olmuşdur.
    Gürcüstanda qurulmuş müstəqil dövlət 1921-ci il fevral ayının sonlarında süquta uğradı. Qriqol vətəninə qayıtmalı oldu. İlk dövrlərdə yeni qurulan Sovet quruluşu ilə Robakidze arasında kəskin bir “ixtilaf” yox idi. O, 1921-1925-ci illərdə Maarif Nazirliyində İncəsənət şöbəsinə, habelə ölkənin Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik etmişdir.
    Bu illərdə Robakidzenin pyesləri Gürcüstan teatrının səhnəsində uğurla oynanılır. Onun “Londa”, “Malştrem”, “Lamara” dramları bu deyilənlərə yaxşı misaldır.Yeri gəlmişkən, adını çəkdiyimiz “Lamara” əsəri 1930-cu ildə Moskvada uğurla oynanılmışdı və tamaşaçılar arasında Stalin də vardı.
    1925-26-cı illərdə, Sovet hökumətinin hələ tam möhkəmlənmədiyi, nisbətən “demokratik” çağlarında Tiflisdə nəşr olunan “Mnatobi” juranalında məşhur “İlan dərisi” romanı nəşr edildi. Bu əsər digər dillərdə “İlan köynəyi”, “İlan qabığı” adı ilə də nəşr edilib. Həmin roman Qərbi Avropada geniş şöhrət qazanıb. Əsər vaxtilə Almaniyada Stefan Sveyqin təqdimatı ilə nəşr olunub.
    “İlan köynəyi” bir sıra Qərb ölkələrində nəşr edilib uğur qazansa da SSRİ-də ədəbiyyat məmurları tərəfindən ya soyuq, ya da tənqidlə qarşılandı. Partiya mənsublu tənqidçilər belə bir iddiada bulunurdular ki, guya bu əsər burjua cəmiyyətinin oxucuları üçün qələmə alınıb, “milli xüsusiyyətlərdən” uzaqdır. Əsərdəki hadisələr inqilabdan əvvəl baş verir. Amma yazıçının qələmə aldığı hadisələr sanki “yaxın günlərdə” baş verirdi.
    Artıq bütün SSRİ-də olduğu kimi, Gürcüstanda da repressiyalar başlamışdı. Müstəqil düşüncə sahiblərinə, ziyalılara divan tutulurdu. Xüsusilə xaricdə, Avropa ölkələrində təhsil alanlara potensial düşmən kimi yanaşılırdı. Qarşıdan gələn təhlükəni Robakidze yaxşı duyur və görürdü.
    1931-ci ildə Şota Rustaveli adına teatrın kollektivi xaricə qastrola gedir. Robakidze də heyətin tərkibinə qatılmışdı. Həmin səfərdə yazıçı Almaniyada qalmağı qərara alır. Tezliklə öz vətənində onun adını çəkmək yasaq olur. Əsərləri kitabxanalardan yığışdırılır. Keçmiş dostlar da ondan üz çevirməyə məcbur oldular. Sanki Gürcüstanda heç zaman belə bir yazıçı olmayıbmış.
    Robakidze yazırdı: “Sovet İttifaqında düşünürlər ki, mən əks tərəfdəki sahildəyəm. Onlar səhv edirlər. Mən üçüncü sahildəyəm. Hər bir çay bu cür üçüncü sahilə malikdir. O üçüncü sahildə olmayan adamdan nə yazıçı çıxa bilər, nə də sənətkar”.
    Robakidze mühacirət dövründə özünün bir sıra əsərlərini, çox yüksək səviyyədə bildiyi alman dilində qələmə alır. Stefan Sveyq, Romen Rollan kimi dünya şöhrətli yazıçılar gürcü ədibi haqda təqdiredici məqalələr yazırlar.
    Tədqiqatçılar Robakidzenin Avropada yaşadığı dövrü onun həyatının həm yüksəliş, həm də faciəli mərhələsi kimi qiymətləndirir. Həqiqətən, o dövrdə yazıçının əsərləri Qərbdə məşhur idi.
    Amma məsələ burasında idi ki, Robakidze alman ədəbiyyatı ilə yanaşı, alman natsizminə, daha doğrusu faşizmə də müəyyən rəğbət bəsləyirdi. Onun 1939-cu ildə qələmə alınmış “Adolf Hitler. Xarici şairin baxışı” və 1940-cı ildə nəşr olunmuş “Mussolini. Günəşlə manşırlanmış” adlı bestsellerlərdə faşizmə bəraət aydın hiss olunurdu. Bu rəğbətinsə öz konket səbəbi vardı: yazıçı belə hesab edirdi ki, faşizmin qələbəsi dünyada sosializm xofunu aradan qaldırarsa, onun vətəni Gürcüstanda isə müstəqilliyi yenidən bərpa edə bilər.
    Yeri gəlmişkən, yazıçının Stalin haqda da əsəri vardır. Hesab edirəm ki, Qriqol Robakidzenin “Stalin Əhrimənin ruhu kimi” adlı yazısı diktator haqda qələmə alınmış ən yaxşı tədqiqatlardan biridir. Yazıçı öz “qəhrəmanının” (Stalinin) simasında Avestdakı şər allahının yeni bir ampluada zühur etdiyini göstərir. Məşhur Şərq abidəsində şəri qoruyan Əhrimən xeyirin təcəssümü olan Hörmüzə qarşı vuruşduğu kimi, Stalin də xeyirə qarşı çıxıb. Ruhani məktəbinin keçmiş şagirdi Stalin bolşeviklərlə ünsiyyətdən sonra əmin oldu ki, Allah yoxdur. O, bundan sonra özünü tamamilə azad hesab etməyə başladı. O, dərk etmirdi ki, Allahla rabitəsini itirən adam elə kainatla əlaqəsini də itirir. Yazıçı vurğulayırdı: ola bilsin ki, Stalin allahsızlıqdan yaranan boşluğu özü doldurmaq istəyirdi.
    Robakidze Stalini obrazlı şəkildə belə səciyyələndirirdi: “Köhnə dünya ilə onun haqq-hesabı qurtarmışdı.Onunçün nə nəsil, nə xalq, nə inam, nə ruhi bağlılıq mövcud deyildi. Xalqı kütlə, ruhu isə sinif əvəz etmişdi. Bu məsələdə o öz stixiyasında idi. Sosialist ideyasının təcəssümü üçün o tam yetkin idi. Romantikaya və utopiyaya meyli olmadığı üçün Sen-Simonun və Furyenin təlimi onu maraqlandırmırdı. Amma Marksın doktrinası onun şüurunu zəbt etmişdi. Artıq burada həm məntiq, həm də möhkəmlik vardı. Stalin- anadangəlmə bolşevikdir. Nə zamansa başqa adamı xtistianlıqdanəvvəlki xristian adlandırıblar. Stalini tam hüquqla bolşevizməqədərki bolşevik adlandırmaq olar.
    Gürcüstana qeyri-leqal ədəbiyyat Rusiyadan daxil olurdu. Həmin ədəbiyyatlar sırasında arabir Leninin də məqalələri gözə dəyirdi. Həmin yazılar Stalini cəzb etmişdi. Onunçün həyat yenidən başlamışdı. Stalin Leninin ideyalarında kor kimi qarasına gedib gəzdiyi şeyi- marksizm ideyayasının dominizmini əldə etmişdi. Qərbdə “söz” olan bir şey Şərqdə “iş” olmalı idi. Və bu “iş” görünməmiş bir tufan kimi, onsuz da əsasları müharibədən sarsılmış dünyanın başı üzərində guruldamalı idi”.
    Gördüyümüz kimi, elə təkcə təqdim edilən bu kiçik parçada Stalinin obrazı sanki həm bir rəssam, həm də bir psixoloq tərəfindən çəkilib.
    1933-cü ildə yazıçı Almaniyada özünün “Üzülən ürək” adlı yeni romanının nəşrinə icazə verir. Bu əsərdə sənətkar öz qəhrəmanının timsalında insanların başına gətiriləm fəlakətin anatomiyasını açmağa çalışıb.
    Otuzuncu illərdə Almaniyanın bir çox nüfuzlu nəşriyyatları yazıçının alman dilində yazılmış və bu dilə tərcümə olunmuş əsərlərini nəşr edir. “Qafqaz novellaları”, “Meqi. Gürcü qızı”, “İlahənin çağırışı”, “Demon və mif (Magik qeydlər)” bu deyilənlərə misaldır.
    Qriqol Robakidze bütün müharibə boyu Almaniyada yaşamışdı. Almaniyanın məğlubiyyətindən sonra ö başqa ölkəyə köçməyi qərara aldı. Əlbəttə, bu məsələdə vaxtilə Hitler və Mussolini haqda yazılmış əsərlərin də rolu vardı. Amma yazıçı həmin əsərləri qətiyyən faşıst ideologiyasına xidmət edən yazılar hesab etmirdi. O, öz neytral, fərqli mövqeyini ortaya qoymağa çalışmışdı. Axı o, əslində öz dövrünün bütün üzdə olan simaları, o cümlədən, Lenin, Trotski, Stalin haqda da yazmışdı. Sənətkar, özünün dediyi kimi, “üçüncü sahildə” dayanmışdı. Bir də ki, keçmiş simvolist və romantikin Nitsşedən gələn ideyalara inanması-“fövqəlbəşər” aramaq istəyi bu əsərlərdə aydln hiss olunurdu.
    Bəzi mənbələrdə Robakidzenin müəyyən dövrdə Adolf Hitlerin məsləhətçisi olduğu da qeyd edilir. Əlbəttə, bu fikirlər tamamilə əsassızdır. Ortada bu mülahizəni təsdiq edən elə bir inandırıcı fakt yoxdur. Yazıçı kənar, “fövqəltəbii” qüvvələrdən bircə şey umurdu: vətənin xilası. Amma sağlığında onun bu ümidləri puç oldu.
    1945-ci ildə yazıçı İsveçrəyə köçdü. O, indi “intellektual emiqrant” statusu almışdı. Tanınmış ədib yeni mühacirət etdiyi ölkədə də qələmi yerə qoymadı.
    Vurğuladığımız kimi, Qriqol Robakidzenin həyat və fəaliyyətinin bir dövrü Azərbaycanla bağlı olub. Yuxarıda onun vaxtilə Bakı Universitetində dərs dediyi barədə söhbət açmışdıq. Amma məsələ təkcə bu fəaliyyətlə yekunlaşmır. İş burasındadır ki, Robakidzenin ailəsinin, daha dəqiq desək, arvadının taleyi də Azərbaycanla bağlı olub.
    Artıq qeyd etdiyimiz kimi, Qriqol Robakidze gələcək arvadı Nina Petrovna ilə 1915-ci ildə Qarsda tanış olub ailə qurmuşdu. Mərmilər altında başlanan bu odlu sevginin xoşbəxtlik çalarları çox az oldu.
    Nina Petrovnanın qəribə bir taleyi olmuşdur. O, məşhur zadəgan Domanskilər nəslinə mənsubdur. Atası Tiflisdə milyonçu Mirzoyevin işlər idarəsində çalışırdı. Anası isə Azərbaycanın Quba şəhərində yaşayan məhkəmə hakiminin qızı idi.
    Qriqol Robakidze xaricə getdikdən sonra ərlə arvadın nikahı pozuldu. Nina Petrovna öz anasının yaşadığı şəhərə qayıtmalı oldu. Az sonra qadın Aleksandr İvanoviç Meletyevlə ailə qurub Xaçmaz şəhərində yaşamağa başladı. Meletyev 1938-ci ildə repressiya olundu. Nina bütün həyatı boyu məhrumiyyətlər içində yaşamalı oldu. Artıq onun qızı Mira öz doğma atası Qriqol Robakidzenin yox, atalığı Aleksandr Meletyevin familiyasını daşıyırdı. Qızın hətta atasının adı və insialı da dəyişmişdi: Mira Aleksandrovna Meletyeva. Qız sonralar bütün bunları xatırlayaraq deyirdi: “1939-cu ildə Xaçmazda “NKVD” rəisinin oğlu ilə bir sinifdə oxuyurdum. Rəis bir gün məni çağıraraq üzərində “Qriqol Robakidze” yazılmış qovluğu cıraraq dedi ki, heç yerdə bu adı çəkmə”. Bəli, Mira uzun illər öz məşhur atasının kimliyini gizlətməli olmuşdu.
    Sonrakı illərdə Mira Aleksandrovna Meletyeva (əslində isə Mila Qriqoryevna Robakidze) anası Nina ilə Dağıstanın Dərbənd şəhərinə köçdü. Gənc qız burada neft sənayesi sahəsində çalışmağa başladı. Laborantlıqdan böyük mühəndisliyə qədər bir əmək yolu keçdi. Görünür, atasından ona irsi ədəbi istedad keçibmiş. Çünki gənclik illəri arxada qalandan sonra o, bədii yaradıcılıqla məşğul olmağa başladı. 2003-cü ildə Mira Aleksandrovna Meletyevanın (əslində isə Mila Qriqoryevna Robakidzenin) Ukraynanın Xmelnitsk vilayətinin Kamenes-Podolsk şəhərində seçilmiş şeirləri nəşr olundu. Qadın ahıl çağlarında artıq bu şəhərdə yaşayırdı.
    Gürcü yazıçısı Qriqol Robakidze ilə Azərbaycan yazıçısı Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin taleyi arasında bir oxşarlıq mövcuddur. Onların hər ikisi vətəndən kənarda ali təhsil alıb, hər ikisi Avropada yaşayıb. Qriqol Robakidze almanca, Çəmənzəminli fransızca sərbəst yazıb. Hər iki yazıçının əsərlərində paralel dövr və hadisələr qələmə alınıb. Amma onların şəxsi tanışlığının olması barədə ortada tutarlı dəlil yoxdur. Məsələ burasındadır ki, son zamanlar bəzi tədqiqatçılar “Əli və Nino” romanının şöhrətindən “ruhlanaraq” ən ağlasığmaz, qəribə “mülahizələrlə” çıxış edirlər. Həmin “mülahizələrlərdən” birisi də budur ki, guya hazırda məlum romanın müəllifi hesab olunan Əsəd bəy, Azərbaycan yazıçısı Yusif Vəzir Çəmənzəminli ilə Qriqol Robakidzenin əsərlərini cəmləyərək nəşriyyata öz adı ilə təqdim etmişdir.
    Əlbəttə, bunlar uydurmadan başqa bir şey deyildir. Yusif Vəzir Çəmənzəminli xarici mühacirətdən 1926-cı ildə Vətənə dönüb, Qriqol Robakidze isə mühacirətə 1931-ci ildə gedib.
    Yeri gəlmişkən, Robakidze Nobel mükafatı nominantı olmuşdur.
    Yazıçı 1962-ci ildə Cenevrədə klinikalardan birində vəfat edib. O, artıq əldən düşmüş bir qoca, çoxlarının unutduğu bir yazıçı idi. O, Cenevrədə dəfn edilib. Bir müddət sonra gürcü diasporunun təkidi ilə onun nəşi Fransaya gətirilərək Paris yaxınlığındakı Levil-syur-Orj kommunasındakı məzarlıqda dəfn olunub.
    Qriqol Robakidze qələmə aldığı bir yazıda gələcək nəslə öz arzusunu, daha doğrusu, öz vəsiyyətini də bildirmişdir: “Mən bu dünyada olmayan zaman doğulduğum oktyabr ayında gürcü ananın Mtsexiyə gələrək kiçik kilsədə şam yandırıb öz dualarında məni xatırlamasını arzu edirəm. Mən Gürcüstandan özgə heç bir şey xahiş etmirəm”.
    Hazırda Gürcüstanda Qriqol Robakidzenin adına universitet və fond fəaliyyət göstərir.
    Böyük yazıçının son arzusu isə hər ilin oktyabr ayında xatırlanır.
    Əslində bu gün məbəddə Qriqol Robakidzenin dərddən parçalanan ürəyi od tutub yanır. Sadəcə olaraq, indi o ürəyin alovu şamın şöləsinə çevrilib.
    p.s.
    Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Qriqol Robakidzenin maraqlı, zəngin, ziddiyyətlərlə dolu həyatı uzun müddət məni rahat buraxmadı. Onun fəaliyyəti ilə bağlı çoxlu materiallar topladım. Nəhayət, bu azadlıqsevər insan və onun dostları haqda “Üçüncü sahil və yaxud “Sonuncu instansiya”” adlı pyesi qələmə aldım. Həmin əsərin qəhrəmanlarından biri də Azərbaycanlı legionunun başçısı, “Azadlıq” radiosunun Azərbaycan redaksiyasının Baş redaktoru Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli- Düdənginskidir. Mən artıq həmin pyesin ruscaya çevrilmiş variantını A.S Qriboyedov adına Tbilisi Akademik Rus Dövlət Dram Teatrına təqdim etmişəm.


















    QARA ZOLAQ

    (Siyasi-tarixi tragikomediya)

    (4 fəsildən ibarət olan pyesdəki
    hadisələr təbiətin 4 fəslində cərəyan edir)


    İsmayıl Fark (“Şəmsəddin Mehdi oğlu Mehdiyev”) -Albaniyanın Moskvadakı səfirliyinin referenti)
    İdris Şeyxu - Albaniya səfirliyinin əməkdaşı
    Marqarita Feliksovna Dzerjinskaya -psixatr həkim
    Doktor Əliyev - həkim
    Mehdi Mehdiyev -(“Şəmsəddinin atası”)
    1-ci kişi
    2-ci kişi
    General- Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenko.


    Birinci fəsil.
    Yaz fəsli.

    Sadə dekorasiya. Bir küncdə divan və yaxud çarpayı. Digər küncdə isə stol və stullar. Arxada tünd zolaqlara bənzəyən rəngbərəng millər və yaxud şəbəkələr. Bu məkan həm mənzilə, həm otel otağına, həm də ofisə bənzəyir. Və həmin dekorasiya bəzi cüzi dəyişikliklər istisna olunmaqla tamaşanın sonunacan statik qala bilər.
    Musiqi. İsmayıl stulda əyləşib telefonla kiminləsə danışır, əsəbi halda əl-qolunu havada oynadır. Musiqi onun nə dediyini eşitməyə imkan vermir. Sonra o, dəstəyi yerinə qoyur. Ayağa duraraq təsvir olunan məkandan sağa doğru addımlayır. İki nəfər adam - 1-ci Kişi və 2-ci Kişi cəld onun qarşısını kəsir. İsmayıl diksinir, duruxur və bu dəfə istiqamətini dəyişərək sola doğru yönəlir. Həmin iki nəfər yenə onun qarşısını kəsir. İsmayıl arxaya doğru irəliləyir və yenə eyni mənzərə ilə qarşılaşır, yəni artıq tamaşaçıya tanış olan həmin iki nəfər onunla üzbəüz gəlir. Onlar əvvəlcə üzbəüz, sonra isə yan-yana dayanırlar.
    Yeri gəlmişkən, bir zəruri qeyd. 2-ci Kişi daha daha çox 1-ci Kişinin kölgəsi kimi çıxış edir və çox vaxt onun dediklərini təkrarlayır. Bununla yanaşı, 2-ci Kişi az danışsa da, dialoq boyu otaqdakı müxtəlif əşyaları, məsələn, qab-qacağı, kitab-dəftəri, qələm-kağızı, çernilqabını gah diqqətlə nəzərdən keçirir, gah iyləyir, gah qulağına sarı tutub “dinləyir”, gah da dişinə vurub “yoxlayır”.
    p.s. Hadisələr, 1-ci fəsildə əsasən, Moskvada baş verir.

    1-ci Kişi (İsmayıla): -Dayan. Sən hara getmək istəyirsən?
    2-ci Kişi: - Hə, haraya gedirsən? Cavab ver.
    İsmayıl: -Mən heç yerə getmirəm... Mən sadəcə olaraq gəzintiyə çıxmaq istəyirəm.
    1-ci Kişi:- Boş-boş danışma. Gedəcəyin marşrutu biz səndən yaxşı bilirik.
    2-ci Kişi: - Bəli, bilirik. Biz hər şeyi bilirik.
    İsmayıl:- Bilirəm, bilirsiniz. Amma bilmirəm ki, bildiyiniz şeyi məndən niyə soruşursunuz?
    1-ci Kişi:- Bu, bizim daxili işimizdir.
    2-ci Kişi:- Bunun sənə heç bir dəxli yoxdur.
    İsmayıl:- Siz məni izləməkdən bezmədiniz? Mən artıq yorulmuşam. Siz məndən nə istəyirsiniz?
    1-ci Kişi: -Sən bu sualı öz şefinə ver və soruş gör o, bizdən nə istəyir?
    İsmayıl: -Mənim şefim Albaniyanın Sovetlərdəki səfiri Nesti Nase idi ki, o da çıxıb gedib Tiranaya... Öz vətənimizə... Ondan bir ay əvvvəlsə sizin səfir Şikin də Tirananı tərk edərək Moskvaya qayıdıb. Bax belə...
    1-ci Kişi:- Bəs İdris Şeyxu?
    İsmayıl:- İdris Şeyxu bizim səfirliyin sıravi bir əməkdaşıdır...
    1-ci Kişi:-Hımmm... Sıravi... “Sıraviyə” bir bax.
    2-ci Kişi:-O, haranın “sıravisidir”?
    İsmayıl:- Qəribə suallar verirsiz... Bəs sizcə o kimdir?
    1-ci Kişi: -Biz onun kimliyinə yaxşı bələdik... Elə sənin də... Hər ikiniz Sovet İttifaqında təxribatla məşğul olursunuz. Hər ikiniz burada baş şefiniz Ənvər Xocanın ideyalarını yaymaqla məşğulsuz. Bildin, “Diplomat”?
    İsmayıl:-Mənim Ənvər Xoca ilə nə əlaqəm ola bilər?.. O, bizim dövlətin başçısı, mən isə bizim Moskvadakı səfirliyin adi bir referenti...
    1-ci Kişi:- Elə şipionların, cəsusların hamısı sənin kimi “adilərdən” olur də...
    2-ci Kişi:- “Adilərin” elə qeyri-adi axmaq işləri olur ki, gəl görəsən. (Əlinə aldığı qələmləri dilinə və dişinə vurur, sonra iyləyir). Səfiriniz niyə aradan çıxdı? O, niyə sizi özüylə aparmadı, “Diplomat”?
    İsmayıl:- Mən İdris Şeyxu ilə bəzi yarımçıq işlərimizi yekunlaşdırıb getməliyik...
    1-ci Kişi:- Aha, “yarımçıq” işlər... O, hansı işlərdir elə?
    İsmayıl:- Sırf texniki məsələlər...
    1-ci Kişi:- Bəs gizli yazışmalar, gizli görüşlər?
    İsmayıl:- Anlamadım... Siz kimin kim ilə yazışmasını vəya görüşünü nəzərdə tutursunuz?
    2-ci Kişi:- “Kimin kim ilə...” Bu, bizim sualımızı təzədən özümüzə qaytarır.
    1-ci Kişi:- Sizin səfiriniz çıxıb gedəndə sonuncu dəfə kiminlə, harada, nə üçün görüşüb və həmin adama nə deyib?
    İsmayıl:- Bu, şəxsən mənə aid olmayan işlərdir. (Pauza). Axı sizə dedim, mən adi bir...
    1-ci Kişi:- Bura bax, sən “adi” referent İsmayıl Farka, bizim adi vətəndaşların başını nə vaxtacan zərərli ideyalarla dolduracaqsan?
    2-ci Kişi:-Nə vaxtacan, hə? (Əlindəki qələmləri yerinə qoyur). “Diplomat”, cavab verəcəksən, ya yox?
    İsmayıl:- And olsun Allaha, mən bilmirəm, söhbət nədən, hansı ideyalardan gedir.

    1-ci Kişi:- Allaha and içirsən?.. Amma sənin rəhbərin Ənvər Xoça bütün dünyaya Albaniyada ateist, sosialist, kommunist dövləti qurduqlarını bəyan etmişdi... Demək sən də kommunist yox, ateist yox, teistsən... Belə ikiüzlülük olmaz. Özü də deyəsən müsəlmansan...
    İsmayıl:-Nəyə və ya kiməsə inanmaq, etiqat etmək hər kəsin öz şəxsi işidir.
    1-ci Kişi:- Sizin Ənvər Xoca və İosif Stalin çox yaxın ideya dostları olub... O mənada ki...
    2-ci Kişi:- O mənada ki, hər ikisi ateist, kommunist, radikalist, opportunist, marksist, üstəlik də militarist olub...
    İsmayıl: -Bütün bunların mənə nə dəxli?
    1-ci Kişi:-Dəxli çoxdur. Sən onların ideyalarının daşıyıcısısan... Sən Stalinçisən... Sən Xruşşov yoldaşın apardığı siyasəti ələ salırsan... Sən Xocaçısan...
    İsmayıl:- Vallah, mən təəccüblənirəm... (Pauza). Siz Krılovun “Qurd və Quzu” təmsilini oxumusuz?
    1-ci Kişi:- Krılov? Hə, Krılov... Qurd kimdir, quzu kimdir? Onların bizə nə dəxli?
    İsmayıl:- O təmsildə deyilir ki, qurd bir bəhanə tapıb quzunu yemək istəyir və ondan soruşur ki, (səsini dəyişərək) “bu su niyə bulanıq axır?” Quzu qurda deyir ki, (səsini dəyişərək ) “mənim bundan xəbərim yoxdur”. Qurd deyir ki, (səsini dəyişərək) “suyu, çayın başında otlayan anan bulandırıb. Mənə nə dəxli günahkar sənsən, ya anan?”
    1-ci Kişi: -Qurd düz deyir, bax çayı başdan bulandıran sənin o sərsəm, axmaq rəhbərlərindir...
    2-ci Kişi:- Bəs sonra nə baş verir?
    İsmayıl:- Sonra? (Pauza). Sonra heç nə...
    2-ci Kişi:- Nə “heç nə”? Elə bilirsən əhvalatın sonunu bilmirik? Qurd quzunu dişinə çəkib parçalayır...
    1-ci Kişi:- Axmaq quzuların taleyi həmişə belə olur... (İsmayıla). Yaxşısı budur ki, sən həm öz taleyin, həm də yaşadığın dövlətin taleyi barədə yaxşı-yaxşı fikirləşəsən...
    İsmayıl:-Yaşadığım dövlətin?
    1-ci Kişi:-Bəli, həm yaşadığın, həm də yaşamaq istədiyin dövlətin... (Müəmmalı şəkildə). Bildin?
    İsmayıl: -Bilmək istəyirəm ki, mən nə etməliyəm?
    1-ci Kişi: -Unutma ki, sən təkcə alban yox, həm də russan...
    İsmayıl: -Rus?
    1-ci Kişi:-Bəli, rus... Harada təhsil almısan- Rusiyada... Harada işləmisən-Rusiyada... Yaxşı bildiyin əcnəbi dil hansıdır- rus dili... Arvadın Marqarita Dromina kimdir- rus... Uşaqların da yarısırusdur.
    İsmayıl:- Bəli, mən gizlətmirəm, arvadım rusdur... Mən qısa bir müddətdə Sövetlər Birliyindəki səfirliyimizdə işləmişəm... Özüm də albanam. Albaniya vətəndaşıyam.
    1-ci Kişi:- Alban... Biz lazım olsa səni öz albanımıza çevirərik...
    İsmayıl:- Anlamadım... O nədir elə?
    1-ci Kişi:- Lazım olsa, anladarıq sənə, “Diplomat”... Necə lazımdırsa.
    İsmayıl:-Sizin dediklərinizdən heç nə başa düşmürəm. Mən nə etmişəm axı? Və yaxud mən nə etməliyəm?
    1-ci Kişi: -Hə, bax bu sonuncu sualın xoşuma gəldi... Deyim, sən nə etməlisən. (Pauza). Biz sənə kağıza yazılmış bir mətn verəcəyik, sən onu ya oxuyub, ya da lap oxumadan belə, imzalamalısan. Vəssalam.
    2-ci Kişi:- Sadəcə imza...
    1-ci Kişi:-Hə, bir də bizim bu söhbəti nə dil bilsin, nə dodaq... Belə yerdə sizdə nə deyirlər? “Dita ka sı, nata ka veşa”. Yəni “gündüzün qulağı, gecənin də gözü var”. Doğrumu?

    Musiqi. 1-ci və 2-ci Kişi İsmayıl ilə üz-üzə dayanır. Onlar bir müddət bir-birlərini sınayıcı nəzərlərlə süzürlər. Onlar nə barədəsə danışırlar. Amma söhbətləri eşidilmir. Az sonra nədənsə qəzəbləndikləri hiss olunan, əllərinin hərəkətindən hədələyici tonla danışdıqlarıaydın hiss olunan 1-ci və 2-ci Kişi cəld bir şəkildə dabanları üstə fırlanaraq, əsgəri addımlarla arad-arda otaqdan cəld çıxırlar.
    Alban musiqisi səslənir. İsnayıl stol arxasında əyləşib başını əlləri arasına alır. İdris musiqinin ritminə uyğun olaraq rəqs edə-edə gəlir. İsmayıl asta-asta ayağa durur, İdrisə yaxınlaşır.
    Musiqi səsi tədricən uzaqlaşır.

    İdris:- (Gülərək İsmayılı qucaqlayır). Sənə nə olub belə? Eşikdə güllü-çiçəkli yazdır, amma sənin qaş-qabağından zəhrimar tökülür. Elə bil Elbasan dağları zəlzələdən uçub dağılıb, sən də qalmısan qayaların altında...
    İsmayıl:- Eh, dağlar üçsa nə var ki... Ay İdris, belə görürəm, mənim bütün dünyam uçmaqdadır... O uçan dağlar da çəkə bilməz mənim dərdimi... Bilmirəm niyə bu gen dünyanı başıma dar ediblər “bunlar”?
    İdris:- Yenə “onlar” gəlmişdilər? (Əli ilə öz çiyninə işarə edir). Bayaq buraya gələndə həyətdə iki şübhəli tip gördüm. Çox güman ki, onlar imiş...
    İsmayıl:- Hə, yəqin ki... Əvvəllər bir az mədəni davranırdılar. İndi isə çox aqressiv olublar. Mənimlə hədə-qorxu tonunda danışırlar...
    İdris:- İsmayıl, mənə açıq de, axı onlar səndən nə istəyirlər?
    İsmayıl:- Qəribə ittihamlar irəli sürürlər mənə qarşı... Guya mən, məhz mən, bunların vətəndaşlarının başını zərərli ideyalarla zəhərləyirəm.
    İdris:- Qəribədir... Sonra?.. Sonra nə deyir, nə istəyirlər?
    İsmayıl: -Mənə dəxli olmayan suallar verir, əcaib cavablar tələb edirlər.
    İdris:- Nədir bunların istəyi, məqsədi?
    İsmayıl: -Açıq desəm, “bunlar” məni şantaj edərək öz təşkilarları ilə əməkdaşlığa cəlb etmək istəyirlər.
    İdris:- Öz təşkilatları?
    İsmayıl: - Hə də... Yəni “kaqebe” ilə əməkdaşlığa...
    İdris:-Niyə məhz səni?
    İsmayıl:-Deyirlər ki, sən bizim öz adamımızsan, sən rus kimi bir şeysən, rusca təhsil alısan, ruslarla dost və qohum olmusan, arvadın da rusdur...
    İdris:- (Gülür). Birincidən başqa, yerdə qalan bütün fikirləri doğrudur də... Sən düz sözə niyə inciyirsən ki?
    İsmayıl:- Sən gülürsən, amma mənim içim sökülür. Tezliklə sən çıxıb gedəcəksən. Amma hiss edirəm ki, bunlar mənim yaxamdan əl çəkmək istəmirlər. Yaxşı bilirsən ki, indiyəcən iki dəfə Tiranaya gedişimə mane olublar...
    İdris:- Yaxşı, tutaq ki, bunlar doğrudan da səni əməkdaşlığa cəlb etmək istəyirlər. Belədə məqsədləri nə ola bilər?
    İsmayıl:-Mən yalnız öz təxminlərimi deyə bilərəm... (Pauza). Bunlar bizim, yəni buradakı səfirliyimizin vasitəsi ilə ölkəmizə təzyiq etmək istəyirlər.
    İdris:- Ölkəmizə?
    İsmayıl: -Bəli... Ən çox da Ənvər Xocaya... Axı bizim rəhbərimiz bunların başçısı Xruşşovu son vaxtlar mütəmadi olaraq tənqid, daha doğrusu, açıq şəkildə təhqir edir. Xoca özünü Stalinin sadiq dostu və şagirdi hesab edir. Hətta, son çıxışlarının birində dedi ki, Xruşşov Stalini iki dəfə qətlə yetirib.
    İdris:- Hə, yadımdadır, Ənvər Xoca belə bir cümlə demişdi... Amma mənasını yaxşı anlamadım.
    İsmayıl: -Mənası o idi ki, Nikita Xruşşov guya Stalini zəhərləyərək həm fiziki cəhətdən məhv edib, həm də onun ideyalarının üstündən xətt çəkib... Yəni Nikita ikiqat qətl müəllifidir.
    İsmayıl:- Sənə bir söz deyim... Bu gedişlə bunlar bu gün Stalini inkar edirlərsə, sabahsa Xruşşovu ifşa edəcəklər. Hələ bəlkə elə bir zaman gələcək ki, Leninin üstündən də qara xətt çəkəcəklər... (Ətrafına nəzər salaraq yavaşdan). Elə bizimki də haçansa ifşa oluna bilər. Son vaxtlar bizim Xoca stalinçi Mao Tszedun ilə dostluq edir. Bunlarsa həm bizi, yəni Abaniyanı, həm də Çini düşmən elan ediblər. (Ciddi və yavaşdan). Amma nə mən bu sözü dedim, nə də sən eşitdin. Anladın?
    İsmayıl:- (Özünü yığışdırır, İdrisə yaxınlaşır). Mən də heç nə eşitmədim.
    İdris:- Yaxşı, de görüm indi biz nə etməliyik?
    İsmayıl:- Düzü, mən son günlər özüm-özümə bu sualı tez-tez verirəm. İndi sənin köməyinə ehtiyacım var. Sanki mən qara zolağa düşmüşəm, oradan çıxa bilmirəm...
    İdris:- Elə bilirsən mən sənin vəziyyətini başa düşmürəm?..
    İsmayıl:- Hər halda sən təcrübəli adamsan...
    İdris:-Ağlıma bir ideya gəlir...
    İsmayıl:-O, nə ideyadır elə...
    İdris:- Səni buradan necə çıxarmaq olar? Bu barədə fikirləşirəm... (Pauza). Fikirləşirəm ki, səni buradan, yəni Moskvadan birbaşa Avropanın hər hansı bir ölkəsinə birbaşa yola salmaq şübhə doğurar. Daha doğrusu, bunlar sənə “ilişə” bilərlər. Moskvadan Tiranaya isə, bildiyin kimi, birbaşa təyyarə reysi yoxdur. Ən ağlabatan marştut səni buradan qatarla Odessaya yola salmaqdır. Oradan gəmi ilə Avropaya gedərsən. Məsələn, Rumıniyaya və yaxud Bolqarıstana... Bolqarıstan daha etibarlıdır... Sonrası asandır, oradan istədiyin miniklə Tiranaya gedərsən. Sofiyadan Tiranaya cəmi dördyüz-beşyüz kilometr yoldur...
    İsmayıl:-Sən deyəni anladım... Amma düşünürəm ki, bu “quyruqlar” mənə elə Odessada da “ilişə” bilərlər...
    İdris:- Hər halda cibində diplomatik pasport var, Odessadan çıxmaq sənə elə də çətin olmaz.
    İsmayıl: -Onda mən nə etməliyəm?
    İdris:-Yola hazırlaş. Moskvadan Odessaya hər gün qatar gedir. Vaxt itirmə... Oldu?
    İsmayıl:- Oldu.
    İdris:- “Esve”yə bilet alarsan... Təhlükəsizliyə görə... Təzə Sovet pulun var?
    İsmayıl: - Bir az var. Narahat olma.
    İdris: -Onda bileti alanda mənə zəng edərsən. Səni yola salmağa gələcəm. Di hələlik.
    İsmayıl: -Zəng edəcəyəm. Hələlik.

    Musiqi. Onlar qucaqlaşır, sonra ayrılırlar. Əvvəlcə İdris çıxır. Daha sonra İsmayıl tez-tələsik yır-yığış edir, əl çantasını götürür, ətrafı diqqətlə nəzərdən keçirir və olduğu yeri tərk edir.
    Musiqi dəyişir. Qatar təkərlərinin səsi eşidilir. İşıqlar yanıb-sönür. Sonra qatar fit çalır. İki nəfərın kölgəsi, titrək qaraltısı görünür. Həmin iki nəfər adam vaqonun dəhlizində var-gəl edirlər. İşıqlar gurlaşanda həmin şəxslərin 1-ci və 2-ci Kişi olduğu aydınlaşır. Onlar dəhliz boyu gəzişir, ətrafa boylanır, vaqondakı kupelərin qapılarını nəzərdən keçirirlər. 2-ci Kiçinin çiynində çanta var.

    1-ci Kişi:-Bu axmaq “Diplomat” elə bilir ki, xəlvətcə aradan çıxıb, canını bizim əlimizdən qurtaracaq... Ay qurtardın ha...
    2-ci Kişi:-Ağzında axmaq deyirsən... Ay qaçdı ha.
    1-ci Kişi:- (Ayaq saxlayır). Bax onun getdiyi kupe budur. Bizə verilən məlumatda belə deyilir...
    2-ci Kişi:-Budur? (Əllərini bir-birinə sürtür). Hə, indi biz nə etməliyik?
    1-ci Kişi:-Onsuz da vaqon bələdçisi bizim kim olduğumuzu bilir... Qapını döyək, görək açırmı?
    2-ci Kişi:-Əgər açmasa?
    1-ci Kişi:-Onsuz da o, gec-tez qatardan düşməlidir. Amma biz onu indi kupedən çıxarıb “hazırlamalıyıq”.

    Kupenin qapısını döyürlər.

    İsmayıl:- (İçəridən). Kimdir?
    2-ci Kişi:-İşıqları yoxlamalıyıq. Qapını açın...
    1-ci Kişi:-Bir az cəld olun.
    2-ci Kişi:- Bütün işıqlar sönüb... (Ucadan). Deyəsən, bu kupedəki naqillərdə dolaşıqlıq yaranıb... Açın qapını.

    İsmayıl çıxır. 1-ci və 2-ci Kişi onu qamarlayıb başına zərbə endirirlər. İsmayıl səntirləyib yıxılır.

    İsmayıl:- Siz nə edirsiniz? Dayanın...
    1-ci Kişi:- Qaçmaq istəyirdin? Haraya? Odessaya oradan da Sofiyaya? Eləmi?
    2-ci Kişi:- Bax belə qaçarsan...
    1-ci Kişi:- Vaxt itirməyək. Növbəti stansiyada düşməliyik... “Xilas torbasını” çıxart.

    Musiqi. 2-ci Kişi çiynindəki çantadan iri bir torba çıxarıb İsmayılın başına keçirir. Səs-küy. 1-ci Kişi və 2-ci Kişi cəld hərəkətlə İsmayılı sürüyə-sürüyə aparırlar. Uzun-uzadı fit səsi. Qatar təkərlərinin səsi uzaqlaşır. Yenə işıqlar yanıb-sönür.



    İkinci fəsil.
    Yay fəsli.

    İşıq gurlaşır. Səhnə dəyişir. Ağ xalarlı və ağ kalpaklı qadın gürünür- bu, Marqarita Feliksovna Dzerjinskayadır. 1-ci və 2-ci Kişi qadınla nə barədəsə astadan danışırlar. İsmayıl başı sarıqlı halda çarpayıda uzanıb. Marqarita Feliksovna əlindəki yelpiklə arada üzünü yelpikləyir.

    1-ci Kişi:- (Qadına). Marqarita Feliksovna, artıq sizin də yaxşı bildiyiniz kimi, bu adam əvvəllər Botkin adına xəstəxanada yatıb. Doğrusu, biz dəqiq bilmirik ki, bu “igid” dəli olub, yoxsa özünü dəliliyə vurub. Amma onu bilirik ki, soyğunçuluq edib. Bir xarici vətəndaşın pasportunu oğurlayıb. Xaricə qaçmaq istəyirmiş. Amma yalandan deyir ki, mən pasport oğurlamamışam, əksinə, mənim pasportumu oğurlayıblar. O, bu cinayət əməlinə görə bir müddət əvvəl Butırsk həbsxanasına göndərilib. Orada aclıq elan edib. Budur, artıq neçə vaxtdır ki, burada Serbski adına Psixatriya institututundadır. Lütfən deyin, Sizin müayinə nə göstərir, bu adam hansı ağlın sahibidir? Ümumiyyətlə, bunun ağlı yerindədirmi?
    2-ci Kişi:-Bu adam başdan-ayağa...
    1-ci Kişi:- (2-ci Kişiyə). Sən sakit ol. Yaxşı tanımadığın adam haqqında əvvəlcədən rəy yaratma. Ortada rəsmi rəy olmalıdır... Möhtərəm həkim bu işləri hamıdan yaxşı bilir.
    Marqarita Feliksovna:- Nə yaman istidir... (Üzünü yelpikləyir). Deyirlər bu ilki yay çox isti olacaq... (Başını yelləyir). Hə, o ki qaldı, xəstəyə... Düzünü deyim ki, belə bir xəstənin buraya gətirilməsi barədə mən bu yaxınlarda məlumat almışam... Bilirsizmi ölkə böyükdür, ruhi xəstələrimizin sayı isə həddindən artıq çoxdur... (Çarpayıya uzanmış İsmayılı diqqətlə süzür). Siz deyən xəstə buralar adamına bənzəmir. Bu, Kubalıdır?
    1-ci Kişi: -Xeyr. Bizimkidir... Daha doğrusu, əslən Azərbaycan vətəndaşıdır. (Duruxur). Bildiyiniz kimi, bəzi azərbaycanlılar da kubalılar kimi bir az qaraşın olur... Mən maraqlanmışam, Azərbaycanda “Kuba” rayonu, hətta, Bakının ortasında “Kubinka” adlı məhəllə var...
    Marqarita Feliksovna:- Belə çıxır ki, bunların kubalılarla qohumluqları var... (Pauza). Hə, şükür, deyəsən, gözlərini açdı... Bəs adı nədir bu Qafqaz qartalının?
    1-ci Kişi:- Bunun öz adı Şəmsəddindir. Şəmsəddin Mehdi oğlu Mehdiyev... Yəni Mehdi atasının adıdır...
    Marqarita Feliksovna:- Anladım. “Mextii oqlı”... Mexti adı mənə tanışdır. Mexti, yəni “Mixaylo”... Mən ötən il bir filmə baxmışam, onun da qəhrəmanı Mexti, yəni “Mixaylo” adlı igid bir azərbaycanlı idi...
    1-ci Kişi:- Bu, bəlkə elə həmin Mehdinin- “Mixaylonun” oğludur?
    Marqarita Feliksovna:- Yooox... Siz nə danışırsınız? Həmin Mexti filmin sonunda ölür. Özü də subay imiş. O, əsl qəhrəman olub... Rolu da simpatiçni bir aktyor oynayır... Eh, siz də... Bundan heç qəhrəman olar?
    1-ci Kişi:- Bu da başqa bir sahədə “qəhrəmanlıq” edib... Xarici vətəndaşın pasportunu...
    Marqarita Feliksovna:- Hə, bayaq bunu dediniz... (İsmayıla yaxınlaşır). Şəmsəddin Mextiyeviç, özünü necə hiss edirsən? (Pauza). Niyə susursan? (Üzünü yülpikləyir). Maraqlıdır, çox maraqlıdır...
    1-ci Kişi: -Şəmsəddinə məncə “Saşa” deyirlər. Saşa, eşidirsən bizi?
    2-ci Kişi: -Saşa, niyə dillənmirsən? Marqarita Feliksovna, bu, bəlkə bizi eşitmir?
    Marqarita Feliksovna:- Yox, niyə ki... Gözləri açıqdır. Hiss olunur ki, deyilənlərə reaksiya verir... Mextiyeviç, eşidirsən məni?
    İsmayıl:- (Başını qaldırıb çarpayıda əyləşir, təəccüblə qadına baxır). Siz kiminlə danışırsız? Şəmsəddin kimdir, Mehdiyeviç kimdir?
    1-ci Kişi:- Marqarita Feliksovna, görürsünüz? Sizin bəzi həkimlər bu adamın psixi xəstəliyinin olmadığını deyirdilər. Ona görə də biz şəxsən sizə müraciət etməyi qərara aldıq.
    Marqarita Feliksovna:- (İsmayıla). Mən səninlə danışıram, Mextiyeviç...
    İsmayıl:- Siz məni kiminləsə səhv salırsız... Mən Şəmsəddin adlı adamı tanımıram... Mənim adım İsmayıl Farkdır. Atam isə Rubeyzi Fark olub.
    Marqarita Feliksovna:- Atan sağdır?
    İsmayıl:- O, ikinci dünya müharibəsində iştirak edib və savaşdan geri dönməyib...
    Marqarita Feliksovna: -Atan harada ölüb?
    İsmayıl:- Onun öldüyü yeri dəqiq bilmirik... O, Albaniya uğrunda vuruşub.
    1-ci Kişi:- Yox bir, Argentina uğrunda... (Başını bulayır). Deyəsən, bu, doğrudan xəstədir, ağlına gələni danışır. Doktor, siz ona inanmayın. Bu adam əslən azərbaycanlıdır, Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunda anadan olub. İndi həmin rayonun adı dəyişərək olub Qasım İsmayılov. Bu da indi öz adını doğulduğu rayonun yeni adı kimi dəyişmək istəyir. Biz bunun atası Mehdi Mehdiyevin sağ və yaxud ölü olmasını dəqiqləşdirmək üçün Azərbaycanın Daxili işlər naziri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Xəlil Mamedoviç Mamedova müraciət etmişik.
    Marqarita Feliksovna:- Sən öz atanı xatırlayırsan, Mextiyeviç?
    İsmayıl:- (Çarpayıdan yerə atılır). Deyəsən, siz hamınız ağzıbir olub məni dəli etmək qərarna gəlmisiz. (Pauza). Dedim ki, mən milliyyətcə albanam. Mən Albaniyanın Sovetlərdəki səfirliyinin işçisiyəm. Mənim atamın adı Rubeyzi olub. O, müharibədən qayıtmayıb...
    Marqarita Feliksovna:- (1-ci Kişiyə). Bəlkə Albaniya səfirliyinə zəng edib orada belə bir adamın olduğunu dəqiqləşdirək?
    1-ci Kişi:- Biz maraqlanmışıq... Albaniya səfirliyinin əməkdaşları çıxıb gediblər öz vətənlərinə. İndi orada yalnız bir- iki nəfər əməkdaş var... Birinin adı İdris Şeyxudur deyəsən... Onlar da getməyə hazırlaşır... (İsmayılı göstərir). Bu isə bir müddət əvvəl müəmmalı bir şəraitdə həmin səfirliyin əməkdaşı İsmayıl Farkın sənədlərini oğurlayıb... Hətta, özünü diplomat elan edib... “Diplomata” bir bax...
    Marqarita Feliksovna:-Nə məqsədlə belə edib?
    1-ci Kişi:- Xaricə, Almaniyaya qaçmaq istəyirmiş...
    Marqarita Feliksovna:- Bəs o adam hanı?
    1-ci Kişi:- Kim?
    Marqarita Feliksovna:- Pasportu oğurlanan səfirlik işçisi...
    1-ci Kişi:- Bax elə maraqlı da orasıdır... Hanı İsmayıl Fark? (Kədərli halda). Özü də öyrənmişik həmin o Fark adlı diplomat çox bacarıqlı bir işçi olub, özü Rusiyada təhsil alıb, arvadı da rus olub... Biz indi Farkın axtarışı ilə də məşğuluq...
    Marqarita Feliksovna:- Maraqlıdır... Çox maraqlıdır... Oğurluq... Pasport... Alban... Diplomat...
    İsmayıl:- Siz nə danışırsız?.. Nə pasport, nə oğurluq? Siz mənə böhtan atırsız.
    Marqarita Feliksovna: -Maraqlıdır, çox maraqlıdır. Bəyəm bu adam alban dilini bilir ki?
    1-ci Kişi:-Yəqin ki, dili haradansa öyrənib... (İsmayıla). “A e di shqipen? Nga e di?”
    İsmayıl:- “Kjo është gjuha ime amtare...”
    Marqarita Feliksovna:-Siz nə dediniz, o, sizə nə cavab verdi?
    1-ci Kişi: -Mən ondan soruşdum ki, sən alban dilini bilirsənmi? O da dedi ki, bu, mənim doğma dilimdir.
    Marqarita Feliksovna:-Ax, bu qafqazlılar... Onlar hər dili bilirlər...
    1-ci Kişi:- Bəli... Hətta, bilmədikləri dildə də danışırlar.
    Marqarita Feliksovna:- (1-ci Kişiyə). Bəs siz bunların dilini haradan öyrənmisiz?
    1-ci Kişi:- Mən elə albanşünasam... Əslində bu adamın özü də tarixi albandır.
    Marqarita Feliksovna: - Necə yəni “tarixi alban?” Bu, azərbaycanlı deyil bəyəm?
    1-ci Kişi:- Əgər düzünü bilmək istəyirsiniszsə, Azərbaycan, həm də tarixən Qafqaz Albaniyası hesab olunub...
    Marqarita Feliksovna:- Maraqlıdır... Çox maraqlıdır...
    İsmayıl:- (Ucadan). Siz nə danışırsız? Nə Qafqaz, nə azərbaycanlı? Mən Azərbaycanın yalnız adını eşitmişəm.
    Marqarita Feliksovna:- Necə yəni yalnız adını eşitmisən? Bəyəm sən öz dilinini, yəni Azərbaycan dilini bilmirsən?
    İsmayıl:-Mən o dili niyə, nə üçün bilməliyəm və haradan öyrənməliyəm?
    2-ci Kişi:- Doğma dilindir də... Niyə bilmirsən?
    Marqarita Feliksovna:- Bəli, bizdə belələri var... Onlara kosmopolit deyirlər... Amma mən onlara antimilli ünsürlər deyərdim... (Üzünü yelpikləyir). Ox, nə istidir... Bu, alban dilini bilir, rus dilini bilir, yəqin ki, ingiliscə də bilir, amma öz doğma dilini bilmir. Ayıb olsun sənə...
    İsmayıl:- Sizə ayıb olsun!.. Zorla mənim boynuma qoymaq istəyirsiniz ki, alban deyiləm. (Ucadan). Necə yəni alban deyiləm? Siz məni dəli etmək istəyirsiz!.. Doktor, siz bunlar deyənə inanırsınız?
    1-ci Kişi:- Doktor, özünüz görürsüz də... Görün indi biz nələr çəkirik belələrinin əlindən. Doktor, sizdən bir şey soruşum,
    Marqarita Feliksovna:- Buyurun.
    2-ci Kişi:- Elə ola bilərmi ki, adamın öz dili yadından çıxsın?
    Marqarita Feliksovna:- Ola bilər.
    2-ci Kişi:- Ola bilərmi ki, adamın öz dilinini başqa bir dil əvəz etsin?
    Marqarita Feliksovna:- Budur, ortada konkret nümunə var... Demək, bu dünyada hər şey mümkündür.
    İsmayıl:- (Qadına). Doktor, hörmətli Marqarita Feliksovna, axı siz müqəddəs bir peşənin sahibisiz. Hətta, atanızın Feliks olması məni belə bir qənaətə gəlməyə vadar edir ki, siz yəqin ki, Dzerjinski yadigarısınız. Siz Hippokrat andı içmisiniz. Siz niyə bunlar deyənə inanırsınız? Siz niyə elə düşünürsünüz ki, mən kiminsə pasportunu götürmüşəm? Mən öz diplomatik pasportumla öz vətənimə getmək istəyərkən bunlar mənə qatarda hücum edib, huşumu itirənə qədər döyüblər. Bundan sonra məni türməyə, dəlixanaya göndərmişlər. Budur, indi də psixatriya institututuna gətiriblər. Mənim pasportumu oğurlayıb, sizin dediyiniz adamın pasportunu cibimə bunlar soxuşdurublar. (Ucadan). Mən albanam! Mən azərbaycanlı deyiləm! Artıq sizə dedim, atam müharibədən qayıtmayıb. Anam Siuri Zubeydi Bayram isə 1943-də xəstəlikdən ölüb. On yaşımdan yetim qalmışam, məni nənəmlə əmim böyüdür. Mən ailədə tək övlad olmuşam. Ta nə deyim?.. Doktor, siz də mənə inanmırsız?
    Marqarita Feliksovna:- Mən?
    İsmayıl:- Bəli, siz...
    1-ci Kişi:- Doktor, görürsüz necə düzüb-qoşur, nələr uydurur?
    2-ci Kişi:- Bu cür uydurmalar söyləmək adamdan xüsusi fərasət istəyir...
    Marqarita Feliksovna:- (1-ci və 2-ci Kişiyə). Bizdə indi İttifaq əhəmiyyətli bir tədbir keçirilir. Orada Bakıdan gəlmiş gənc bir həkim də iştirak edir, doktor Əliyevdir onun soyadı. O, indilərdə mənim yanıma gələcək, bəlkə bunun dilini o anlaya. Ax, bu qafqazlılar... (İsmayıla). Şəmsəddin Mextiyeviç, mənim sizin millətə ehtiramım çoxdur. Amma iki ciddi peşə sahibinin dediyi sözlər dura-dura, hansısa bir ... mən hansısa təsadüfi bir adamın dediklərinə niyə inanmalıyam?
    İsmayıl:- Mən təəssüf edirəm...
    Marqarita Feliksovna:- Nəyə?
    İsmayıl:-Təəssüf edirəm ki, Siz mənim həyat yoldaşım Marqarita ilə eyni adı daşıyırsız...
    Marqarita Feliksovna:- Bir görün bu nə danışır?
    1-ci Kişi:- Özü də görün bu ağılla hansı peşəyə iddialıdır: diplomatiya... “Diplomat”.
    İsmayıl: -Nən səfirlikdə referent olmuşam... Qaytarın mənim pasportumu.
    1-ci Kişi:- Sənin pasportun cibindədir... (Əlini atıb İsmayılın döş cibindən pasportu çıxararaq qadına uzadır). Doktor, zəhmət olmasa oxuyun.
    Marqarita Feliksovna:- Şəmsəddin Mexti oğlu Mextiyev... Hə, Mextiyev, burada hər şey aydın yazılıb ki... Elə şəkil də sənə oxşayır...
    İsmayıl:- Doğrudanmı, siz bütün bunların saxta, qurama bir iş olduğuna inanmırsız? Siz bu oyunbazlara inanırsız, mənə yox?
    1-ci Kişi:- Bu, nə danışır?


    (Qeyd. Marqarita Feliksovna bütün pyes boyu Mehdi sözündəki "d" səsini "t" kimi tələffüz edir, yəni "Mexti" deyir).
    Zəng səsi eşidilir. Bilmək olmur ki, bu qapı zəngidir, yoxsa telefon zəngi. Marqarita Feliksovna qapıya sarı boylanır.

    Marqarita Feliksovna:-Hə, deyəsən doktor Əliyev gəlir.

    Musiqi. Qapı açılır. Doktor Əliyev ağ xalatda gəlir. O, içəridəkilərlə, o cümlədən İsmayıl ilə görüşür. Onların nə dediyini eşitmək olmur. Hamının diqqəti İsmayıla sarı yönəlir. Doktor Əliyev əl-qolu ilə İsmayıla nəyisə izah edir, nəsə deyir. İsmayıl təəccüblə çiynini çəkir.

    Doktor Əliyev: - Marqarita Feliksovna, bu yoldaş Azərbaycan dilini bilmir.
    Marqarita Feliksovna:- Doktor Əliyev, bunu siz dəqiqləşdirməlisiz. Bəlkə dili bilir, özünü bilməzliyə qoyub? Səhv etmirəmsə, sizin belə bir məsəl var: “Lalın dilini anası bilər”...
    Doktor Əliyev: - Biz nə lazımsa edər, əlimizdən gələni əsirgəmərik...
    Marqarita Feliksovna:- Bizim diaqnoz belədir: vətəndaş Mextiyev şizofreniyanın çox az təsadüf edilən bir formasına -paraonik və fantastik sayıqlama xəstəliyinə mübtəla olub... (Doktor Əliyevə). Bildiyim qədər, siz hələ bir müddət burada olacaqsız.
    Doktor Əliyev: - Bu günlərdə tədbir başa çatır...
    Marqarita Feliksovna:- Hə, çox gözəl. Onda biz məhz sizin müşayiətinizlə xəstəni Bakıya, sizin xəstəxanaya göndərərik. Orada müalicə alar. Bəlkə bu adama doğma yerlərin havası yaxşı təsir edər və o, təzədən normal həyata qayıdar... Hətta, yaddaşı və nitqi də bərpa oluna bilər... Biz hamımız ateist olsaq da, belə bir məsəli tez-tez çəkirik: Allah kömək olsun. Doktor Əliyev, biz hər bir vətəndaşımızın sağlam olmasını arzu edirik.
    Doktor Əliyev: - Elədir, düz buyurursuz, Marqarita Feliksovna... Biz nəticəni sizə bildirərik...
    İsmayıl:- Mənim vətənim Albaniyadır...
    1-ci Kişi:-Biz sizi öz tarixi vətəninizə göndəririk...

    Musiqi. İsmayıl qaçmaq istəyir. Onu zorla tutub çarpayıya uzadırlar. 1-ci Kişi onun ayağından, 2-ci Kişi başından tutur. Marqarita Feliksovna İsmayılın üstünə ağ mələfə atır. Doktor Əliyev təəccüb və heyrətlə baş verənləri müşahidə edir. Səs-küy musiqi ilə çulğaşır.
    İşıqlar yanıb-sönür.
    Səhnə dəyişir. İsmayıl təkdir. O, gah çarpayıya uzanır, gah tavana baxır, gah divara söykənir. 1-ci Kişi və 2-ci Kişi bir “xəstənin” qolundan tutub az qala sürüyə-sürüyə gətirirlər. Əslində bu “xəstə” General- yəni Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenkodur. General onu gətirənlərin əlini geri itələyir.

    1-ci Kişi:- Hə, vətəndaş general, zənnimcə burada darıxmazsan...
    2-ci Kişi:- Əlbəttə, ta darıxmaz... Axı burada onun özü ağılda həmsöhbəti də olacaq... İşlər necədir, “Diplomat”
    1-ci Kişi və 2-ci Kişi: - (Bərkdən gülürlər). Ha-ha-ha... Darıxmayın... Hər şey yaxşı olacaq... “General”... “Diplomat”... Hər iki ad necə də əzəmətli səslənir.

    Musiqi. 1-ci Kişi və 2-ci Kişi gülə-gülə çıxır. General və İsmayıl bir müddət bir-birlərinin üzünə baxırlar.

    General:- Tanış olaq... Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenko. Bəs siz kimsiz?
    İsmayıl:- Mənim ad-soyadım soruşursuz?
    General:- Bəli.
    İsmayıl:- İsmayıl Fark.
    General:- Hiss olunur ki, əcnəbi vətəndaşsız. Peşəniz, sənətiniz nədir?
    İsmayıl:- Bunu bilmək çox vacibdir? (Onu diqqətlə süzür). Siz özünüz nəçisiniz?
    General:- Axı siz eşitdiniz bu “işverənlər” mənə necə müraciət etdilər...
    İsmayıl:- Deyəsən, “general” deyirdilər...
    General:- Səhv eşitməmisiz... Onlar da səhv demirlər.
    İsmayıl:- Burada “generallar” çoxdur... (İstehza ilə gülümsəyərək). Hətta, “marşallar” da var...
    General:- Bilirəm, bilirəm... Burada Stalinlər, Hitlerlər də az deyil... Amma mən siz deyən “generallardan” deyiləm. Elə “general” sözü də mənim türmə “kliçkam” deyil. Mən Sovet ordusunun generalı olmuşam. Bəs siz özünüz haqqında nə deyə bilərsiz?
    İsmayıl:- Mən Albaniya Xalq Sosialist Respublikasının Sovet İttifaqındakı səfirliyinin əməkdaşı olmuşam...
    General:- Düşünürəm ki, “səfir” sözü sizin burada qazandıınız ayama deyil... (Gülür). Elə deyilmi?
    İsmayıl:- Bəli, elədir... Amma bunlar məni istehza ilə “Diplomat” deyə çağırırlar...
    General: -Bunlar hamını aşağılamağı xoşlayırlar... Bunların qurduğu sistemin tələbi belədir: həqiqəti deyənə divan tutmaq lazımdır. Vəssalam. Tuturlar da... Bir işə baxın ki, hətta, bu dövləti, bu sistemi quranların özlərini də terror edib, öldürüblər. Nə qədər ailənin, neçə nəsillərin kökü kəsilib....
    İsmayıl:- Bəli, bilirəm, mətbuatda son illər “qırmızı terror” barədə çox yazırlar...
    General:- Terrora məruz qalanlardan biri elə mən özüm və mənim ailə üzvlərimdir... Atam, anam daim təzyiq altında yaşayıb, həyat yoldaşım Zinaida Mixaylovna vicdan məhbusu olub. Oğlum Andrey daim təqiblərə məruz qalıb. Mən özüm müharibə iştirakçısıyam, general mayoram, elmlər doktoruyam, vaxtilə hərbi kibernetika kafedrasının rəisi olmuşam, əslən ukraynalıyam... Budur, Krım tatarlarının hüquqlarını müdafiə etdiyimə, vaxtilə Stalini, indi də Xruşşovu tənqid etdiyimə görə məni ruhi xəstəxanaya atıblar...
    İsmayıl:- Doğrusu, adamın heç inanmağı gəlmir... General hara, dəlixana hara?..
    General:- Əzizim, general nədir, hətta görkəmli alimlər, yazıçılar, musiqiçilər, rəssamlar “müalicə olunur” bu cür xəstəxanalarda... Ölkəmizdə yüzdən çox ruhi xəstəxana var... Bu, bizim hansı istiqamətdə inkişaf etdiyimizin parlaq göstəricisidir. Elə deyilmi?
    İsmayıl:- Bəli, belə çıxır...
    General:- Madam ki, siz albansız... Onda çox güman ki, sizi Ənvər Xocaya görə “ilişdiriblər”... Axı Xoca öz çıxışlarında Xruşşovu həmişə tənqid edir. Əgər yadınızdadırsa, bir müddət əvəl Vlersk körfəzində Sovet gəmilərinin alban hərbçiləri tərəfindən saxlanması böyük beynəlxalq münaqişəyə çevrildi...
    İsmayıl:- Bəli, yadımdadır...
    General:- Uzun sözün qısası, siz albanlar açıq şəkildə dediniz ki, bizə “böyük qardaş” lazım deyil... Doğrudurmu?
    İsmayıl:- Bəli, belə çıxır...
    General:- Əslində biz ukraynalılara da bu cür “böyük qardaş” gərək deyil... Qardaşın nə böyüyü, nə kiçiyi? (Pauza). Yaxşı, indi deyin görüm, sizinlə bağlı hansı plan hazırlanır?

    İsmayıl:- Bunlar deyirlər ki, mən alban İsmayıl Fark yox, azərbaycanlı Şəmsəddin Mehdiyevəm... Məni, deyəsən, Bakıdakı ruhi xəstəxanaya “müalicə” üçün göndərəcəklər...
    General:- Demək, belə çıxır ki, sizin milliyyəti özünüzdən xəbərsiz dəyişdirirlər... Mənimsə elmi dərəcəmi və general-mayor hərbi rütbəmi ləğv etmək haqqında qərar hazırlayırlar... İnanıram, bir azdan bunlar mənə deyəcəklər ki, “sən özüm özünü general rütbəsi ilə təltif etmişsən...”
    İsmayıl:- Bütün bunları eşitmək... Adam inanmaq istəmir...
    General:- Bu sistem qaldıqca biz hələ bundan da betər şeylər eşidəcəyik...

    Musiqi. İşıqlar yanıb-sönür.
    Səhnə işıqlananda Mehdi Mehdiyev görünür. Onun əlində taxta çemodan var. Bu zaman İdris gəlir. Onlar qarşılaşırlar. Musiqi səsi uzaqlaşır.

    Mehdi Mehdiyev:- (ayaq saxlayır). Ay oğul, üzr istəyirəm, bilmirsən, burada dəlilər institutu haradadır?
    İdris: -Dəlilər institutu? Dayı, yəqin sizə Serbski adına Psixatriya institututu lazımdır.
    Mehdi Mehdiyev:-Bəli, bəli... Özüdür ki, var. Mənim oğlum Şəmsəddin Mehdiyev orada müalicə alır. Amma bilmirəm onun dəlilərlə nə işi? Mən uzaqdan- Azərbaycandan gəlmişəm...

    Musiqi. Onlar diqqətlə bir-birinə baxırlar. İdris əlini Mehdi kişinin çiyninə qoyur.

    İdris: -Dayı, sizin “oğlunuzu” tezliklə Bakıya göndərəcəkilər.
    Mehdi Mehdiyev:- Bakıya? Azərbaycana? Vətənə? Ay səni xeyir xəbər olasan. Üzr istəyirəm, yəni bu doğru xəbərdir?
    İdris:-Mənə indi xəstəxanada belə dedilər...
    Mehdi Mehdiyev:- Bəyəm sən mənim oğlumu tanıyırsan?
    İdris:- Haqqında eşitmişəm...
    Mehdi Mehdiyev:- Deməli, doğrudan da o, sağdır...

    Mehdi Mehdiyev qollarını açıb İdrisi qucaqlayır.
    Musiqi. Onlar əllərini bir-birinin çiyninə vurur. Mehdi Mehdiyev çemodanını açıb oradan iki nar çıxarır və İdrisə verir.

    Mehdi Mehdiyev:- Götür bu narları. Öz bağmdandır... Səni var olasan, ay oğul. İllərdən bəri axtardığım övladımı, deyəsən, tapdım... Ağlamaqdan anasının gözü tutulmuşdu... Bəlkə Şəmsəddini görəndə gözünə nur gələ... Şükür sənin qüdrətinə, İlahi.

    Musiqi. İdris görüşüb Mehdi Mehdiyevdən ayrılır. Mehdi kişi çıxıb getmək istəyir. Bu vaxt Marqarita Feliksovna 1-ci və 2-ci Kişinin müşayəti ilə gəlir ilə qarşılaşır. Mehdi kişi onlara yaxınlaşıb nəsə deyir, onlar gülə-gülə Mehdi kişiyə nəsə deyir, nəyisə izah edirlər.
    Mehdi Mehdiyev çemodanını açıb oradan nar çıxarır, hərəyə bir nar verir. Marqarita Feliksovna 1-ci və 2-ci Kişi narları götürüb əvvəlcə qoxlayır, sonra atıb -tuturalar.
    Mehdi Mehdiyev onları bir-bir qucaqlayıb öpür.

    Mehdi Mehdiyev:- Siz ki, mənim itkin oğlumu tapıb təzədən mənə qaytardınız, sizə nar yox ey, mənim bu canam peşkəşdir, qurbandır. Nə vaxt biz tərəfə yolunuz düşsə, mənim qonağım olarsız. Bəli, Səmsəddinin doğmaca atasıyam. Mehdi Mehdiyev. Bu narlar da öz bağımın məhsuludur. Sağ olun. Hamınıza minnətdaram. Gərək gəldiyim qatarla geri qayıdam. Bələdçi tanışdır, bilet olmasa öz yerini verər mənə...

    Musiqi. Marqarita Feliksovna 1-ci və 2-ci Kişi nə barədəsə danışıb gülürlər. Sonra onların hamısı səhnəni tərk edir.








    Üçüncü fəsil.
    Payız fəsli.

    Həzin Azərbaycan musiqisi səslənir.
    Psixatriya xəstəxanasının həkimi Doktor Əliyevin kabinəsi. Doktor ayaq üstə dayanıb diqqətlə əlindəki iri vərəqdə hansısa sxemə və yaxud cədvələ baxır.
    Zəng səsi. Az sonra Mehdi Mehdiyev qapıda görünür əlində artıq tamaşaçıya tanış olan çemodan var. Doktor əlindəki kağızı bir kənara qoyub “qonağı” qarşılayır, görüşmək üçün irəli yeriyir. Kişi çemodanı yerə qoyub Doktora yaxınlaşır və onun boynunu qucaqlayır.

    Mehdi Mehdiyev:- (sürətlə, fasiləsiz danışır). Allah səni daim var eləsin, ay doktor. Mən Şəmsəddin Mehdiyevin atası Mehdi Mehdiyevəm... Bir müddət əvvəl Moskvadan oğlumla bağlı şad xəbər gəlmişdi, qatarla uçub getdim ora. Orada dedilər ki, oğlumu sizin xəstəxanaya göndəriblər. Yəqin ki, bu məsələdən sən də agahsan. Səhv gəlməmişəm ki?
    Doktor Əliyev:- Xeyr, düz gəlmisiz. (Duruxur). Bəli, bizdə bu ad-soyadda bir xəstə var...
    Mehdi Mehdiyev:- Mənə bütün Goranboy camaatı gözaydınlığı verməyə gəlmişdi. Axı nə vaxtdır oğlum itkin düşüb. Ayaq döymədiyim, axtarmadığım yer qalmayıb... Ta innən sonra ölsəm də dərdim yoxdur. Şəmsəddin sağ imiş. Canım sənə qurban, ay oğul. Üzr istəyirəm, doktor, anası da gəlib. Aşağıda gözləyir. Dedi ki, kişi, əvvəlcə sən qalx görüş, mən onu qəflətən görsəm ürəyim dayanar. Üzr istəyirəm, dedim ay arvad, sən canın hələ ölmə, qoy bir uşağı görək... Düz demirəm, doktor?
    Doktor Əliyev:- Bəli, elədir...
    Mehdi Mehdiyev:- Amma bir şeyi anlamadım: Şəmsəddini buraya niyə göndəriblər? Kimdən bu xəstəxananın yerini soruşuramsa deyir ki, ora, dəlixanadır... Üzr istəyirəm... Elə Moskvada da dəlilər institutunda müalicə alırmış... Can, ay oğul, can... (Pauza). Doktor, biz uşağın yanına gedək, yoxsa o, buraya gələcək?
    Doktor Əliyev:- Səbr edin. İngi gətirərlər...
    Mehdi Mehdiyev:- Bəyəm özü gələ bilmir?
    Doktor Əliyev:- Hə... Yox... Niyə ki? Özü də gələ bilər. (Qapıya yaxınlaşıb uca səslə). Şəmsəddin Mehdiyevi gəlsin.
    Mehdi Mehdiyev:- Həyəcandan ürəyim quş kimi çırpınır. Üzr istəyirəm, övlad dərdi başqa bir dərddir, ay oğul...


    Musiqi. Mehdi Mehdiyev qapıya yaxınlaşır. Qollarnı açıb sanki kimisə qucaqlamağa hazırlaşır. İsmayıl qapıda görünür. O, zolaqlı xəstəxana geyimindədir. Otaqdakıların hamısı təəccüblə bir-birinin üzünə baxır. Mehdi Mehdiyev qollarını yanına salıb gedi-geri addımlayır.

    Doktor Əliyev:-Mehdi kişi, bax Moskvadan bizə göndərilən adam bu yoldaşdır...
    Mehdi Mehdiyev:- Heç nə anlamıram... (Duruxur). Üzr istəyirəm, bu “yoldaşın” mənə və yaxud bizə nə aidiyyatı var?
    Doktor Əliyev:- Bu adamın sənədlərində yazılıb ki, ad-soyadı Şəmsəddin Mehdiyevdir, atasının da adı Mehdidir. Özü də keçmiş Goranboy, indiki Qasım İsmayılov rayonunun sakinidir.
    Mehdi Mehdiyev:- Ünvan da düzdür, ad-soyad da... (Pauza). Həm gülməlidir, həm də ağlamalı... (İsmayıla). A bala, üzr istəyirəm, bəyəm sən mənim oğlumsan?

    İsmayıl susub duruxur, çiyinlərini çəkir.

    Doktor Əliyev: -O, demək olar ki, danışmır...
    Mehdi Mehdiyev: -Üzr istəyirəm, hələ danışıb-danışmamağını qoyuram bir yana, bu adamın mənim oğluma zərrə qədər də oxşarı yoxdur. (Diqqətlə İsmayılı süzür). Doktor, üzr istəyirəm, bu “yoldaşın” boyu nə qədər olar?
    Doktor Əliyev:- Dəqiq məlumat belədir: boyu bir metr altmış dörd santimetr, çəkisi altmış səkkiz kiloqram...
    Mehdi Mehdiyev:- Yadımdadır, mən oğlumu əsgərliyə yola salanda hərbi komissarlıqda boyunu ölçmüşdülər, bir metr səksən santım idi. Üzr istəyirəm, çəkisini unutmuşam... Yaxşı, doktor, bəs sən bununla hansı dildə danışırsan?
    Doktor Əliyev:- (Gülür). Lal dilində danışırıq. Amma lal deyil... Arada rusca bir-iki kəlmə söz deyir. Özünü alban hesab edir...
    Mehdi Mehdiyev:- Burada eşitdiklərimdən bir şey anladımsa, Allah mənə lənət eləsin. Bircə şeyi başa düşdüm ki, bu adam, nəsə uydurma Şəmsəddindir... Biz tərəflərdə belə bir adam yoxdur... Yaxşı, doktor, üzr istəyirəm, bəs mənim öz həqiqi oğlum, öz Şəmsəddinim haradadır görən?
    Doktor Əliyev: -Mehdi kişi, doğrusu, mən indi bu suala cavab verməyə çətinlik çəkirəm. Amma ümid edirəm ki, tezliklə hər şey aydınlaşar... Oğlunuz da tapılar.
    Mehdi Mehdiyev:- Üzr istəyirəm, bəs indi aşağıda daş üstündə oturub daşa dönən, gözünün yaşı qurumayan, illərdən bəri oğlunu gözləyən o qadına- Şəmsəddinin anasına mən nə deyim? Deyim ki, oğlunun yerinə başqa Şəmsəddin gəlib? Bəs əsl adı nədir bu oğlanın?
    Doktor Əliyev:- Özünün deməyinə görə adı İsmayıldır.
    Mehdi Mehdiyev:- Özü yalan deməz ki... Hər halda özü-özünü bizdən yaxşı tanıyar. (Pauza). İsmayıl, ay oğul, vallah, sən mənim oğluma bircə faiz oxşasaydın, səndən əl çəkməzdim, özümlə aparadım... Bilmirəm, indi nə edim, aşağıya düşüb, üzr istəyirəm, uşaqların anasına nə deyim, evə nə üzlə qayıdım, camaat içinə necə çıxım? Bu, nə müsibətdir, mən düşmüşəm.

    Musiqi. Mehdi kişi çemodanı götürür, amma tərəddüd edir, sanki yadına nəsə düşür, çemodanı təzədən yerə qoyub açır, iki nar çıxarır, narlardan birini Doktora, birini də İsmayıla verir. Sonra asta addımlarla çıxır. Həkim onu qapıyacan ötürüb geri qayıdır. Musiqi səsi uzaqlaşır.

    Doktor Əliyev:-İsmayıl Fark, doğrusu, mən hələlik özüm üçün heç nəyi aydınlaşdıra bilməmişəm. Axı bütün bunlar necə baş verə bilər?
    İsmayıl: - Doktor, vaxt gələr mən hər şeyi sizə dəqiq və ətraflı danışaram...

    Musiqi. Doktor Əliyev və İsmayıl Fark söhbət edə-edə gedirlər. İşıqlar yanıb-sönür.
    Səhnədə Marqarita Feliksovna, 1-ci Kişi və 2-ci Kişi görünür. Onlar söhbətləşirlər.

    Marqarita Feliksovna:- Azərbaycana, Bakıya getməliyik. Bilirsiz, Qafqazda mənim ən çox sevdiyim şəhər Bakıdır. Orada hamı bizi anlayır. Az qala hamı dilimizi bilir. Hamı qonaqpərvərdir. Hələ mavi Xəzər... Çimərlik... Kəhrəba kimi qumlar... Hə, necə düşünürsüz, gedək Bakıya?
    1-ci Kişi:- Əlbəttə, gedək. “Dəmir Feliks”in “polad” qızının hər kəlməsi bizə qızıldan qiymətlidir.
    2-ci Kişi:- Bəli, elədir.
    Marqarita Feliksovna:- Biz orada öz keçmiş pasientlərimizə baş çəkməliyik. Görək vəziyyət necədir? Orada “bizimkilər” az deyil.
    1-ci Kişi:- Bəli, düz buyurursuz. Məsələn, elə götürək son “xəstələrdən” olan o azərbaycanlı albanı... “Diplomatı” deyirəm... Deyəsən soyadı Mextiyev idi. (Gülür). Görək o, nəhayət, “öz dilini” öyrənə bilibmi?
    2-ci Kişi:- Daha doğrusu, öz qədim, tarixi dilini yada sala bilibmi? Yaddaşı bərpa olunubmu?
    Marqarita Feliksovna:- Hə, elədir... Mən bu ezamiyyət zamanı, ümumiyyətlə, Qafqazda psixatriya xəstəxanalarının vəziyyəti ilə yaxından tanış olacağam. Siz istəsəniz bir müddət Bakıda qalarsız, mən isə oradan Tiflisə, sonra da Yerevana getməliyəm. (Mənalı tərzdə). Bildiyiniz kimi, mən təkcə səhiyyə nazirliyi ilə yox, həm də sizin komitə ilə əlaqəli şəkildə işləyirəm. Həm öz nazirimiz Andrey Tretyakov, həm də sizin hörmətli sədriniz Vladimir Semiçastnı üçün geniş hesabat hazırlayıram.
    1-ci Kişi:- Zənnimcə, bu qarşılıqlı əməkdaşlıq yalnız fayda verir... Hə, orasını da deyim ki, bizim sevimli şefimiz yoldaş Semiçastnı sizin mərhum atanız Feliks Dzerjinskinin ən layıqlı davamçısıdır.

    2-ci Kişi:-...və yoldaş Semiçastnı həmişə Marqarita Feliksovnanın adını ehtiramla çəkir. (Təzim edir). Siz öz atanıza layıq bir qızsınız. Hər bir Sovet admı sizinçün əzizdir...
    Marqarita Feliksovna: -Bəli, elədir... Amma, çox təəssüfedici haldır ki, əyalətlərimizdə olan bir çox həkim və məmurlar bizim diaqnozlarımızın üstünə kölgə salmaq istəyirlər. Hələ bu insan haqları müdafiəçiləri... Hay-küy salıb deyirlər ki, guya biz ağıllı adamları şərləyib dəli adıyla psixatriya xəstəxanalarına göndəririk... Siz özünüz canlı şahidsiniz ki, biz bütün diaqnozlarda və gəldiyimiz nəticələrdə maksimum obyektivliyə əməl edirik.
    1-ci Kişi:- Əlbəttə, biz haqlıyıq. Yəni siz haqlısız... Xarici radiostansiyalar ağız-ağıza verib bağırırlar ki, guya biz şəxsiyyətə qiymət vermirik.
    2-ci Kişi:- Guya o xəstələrə fiziki təzyiqlər olur, işgəncələr verilir...
    Marqarita Feliksovna: -Hamısını da “siyasi məhbus”, “vicdan məhbusu”, daha nə bilim nə elan edirlər...
    1-ci Kişi:- Adamın vicdanı olar. Bəyəm bizdə “vicdan məhbusu” var?
    Marqarita Feliksovna: - Biz belə böhtanlara alışmışıq... Bizi öz yolumuzdan heç kəs döndərə, sapındıra bilməz.
    2-ci Kişi:- Çünki bizim yolumuz Lenin, Stalin... e... yox, yalnız Lenin yoludur.
    1-ci Kişi:- (Əsəbi). Stalin kimdir ki, onun da yolu olsun?
    Marqarita Feliksovna:- Hə, bir şeyi də deyim ki, Nikita Sergeyeviç öz çıxışlarında Stalini ifşa edəndən sonra qafqazlıların, xüsusən gürcülərin bizə münasibəti dəyişib... Halbuki Stalinin çox cinayətləri olub. Mən elə sizə, atamın layiqli davamçılarına bir sual vermək istəyirəm...
    1-ci Kişi:- Buyurun...
    Marqarita Feliksovna:-Bildiyiniz kimi, mənim atam 1926-cı ilin iyirmi iyulunda qırx səkkiz yaşında ölüb. O, həmin gün ölkəmizin dözülməz iqtisadi vəziyyətini söhbət açaraq Mərkəzi Komitəni kəskin tənqid etmişdi... Sonra qəfil ölüm... Sağlam bir adam guya qəflətən ürəktutmasından vəfat edib. Bu, necə ola bilər? Əlbəttə, bu, yalan məlumatdır.
    1-ci Kişi:- Əlbəttə, yalandır...
    2-ci Kişi:- Biz belə yalanları çox eşitmişik... Vaxt gələr bütün sirlər faş olar... Bizim komitənin arxivlərində hələ açılmamış çox sənədlər var...
    1-ci Kişi:- (1- ci Kişiyə diqqətlə baxaraq, bir qədər hirsli). Yox, biz bu sənədlər barədə heç bir söz deyə bilmərik...
    2-ci Kişi:- Hə... Mən bunu elə-belə, misal üçün deyirəm....
    Marqarita Feliksovna:- Hə, yoldaşlar, zənnimcə ezamiyyəyə hazırlaşmaq lazımdır...
    1-ci Kişi:- Bəli. Düz buyurursuz...
    Marqarita Feliksovna:- Mən həm Nazirliyi, həm də Komitəni edəcəyimiz bu səfər və onun əhəmiyyəti barədə məlumatlandıraram...
    1-ci Kişi:- Bu, çox yaxşı olar...

    Musiqi. Onlar gedirlər. İşqlar yanıb-sönür. Səhnə dəyişir. Əvvəlcə İsmayıl Fark görünür. O, əsəbi halda səhnə boyu gəzişir, əcaib hərəkətlər edir. Dəmir şəbəkələrdən yapışıb dartır, sanki onu yerindən qoparmaq istəyir. Sonra əlini qulağının dibinə aparıb qışqırır: “Buraxın məni! Buraxın!..” Və geri çəkilir. Az sonra Doktor Əliyev gəlir, küncə çəkilmiş İsmayıl Farka yaxınlaşır, onun qolundan yapışır. Onların söhbətini eşitməyə müsiqi mane olur.
    Az sonra musiqi dəyişir. Alban rəqs havası səslənir. İşıqlar gurlaşır, İdris Şeyxu gəlir. Əlindəki çantanı yerə qoyub İsmayıl Fark ilə qucaqlaşıb öpüşür, Doktor Əliyev ilə əl tutub görüşür. Əvvəlcə onların danışıqları eşidilmir. Sonra musiqi səsi tədricən uzaqlaşır. Onlar söhbət edirlər.

    İdris:- (Əlini İsmayılın çiyninə qoyur). İsmayıl, mən Bakıya dünəndən gəlmişəm. Gələn kimi doktor Əliyevlə görüşdüm. Ona dedim ki, hələlik bu məxfi gəlişimi sənə bildirməsin. Qoy bu, bir sürpriz olsun. Doktor, hətta, mənim oteldə yerləşməyimə də kömək etdi...
    İsmayıl:- Doktor Əliyevə təşəkkür edirəm... İdris, elə sənə də “sağ ol” deyirəm ki, zəhmət çəkib uzaq Moskvadan buraya gəlmisən.
    İdris:- Bu, mənim borcumdur.
    Doktor Əliyev:- (İdrisə). Gününüz necə keçdi?
    İdris:- Şikayətim yoxdur... Hər şey yaxşı oldu. Bakı ilə də eksklüziv tanışlığım oldu... Doktor, düzünü deyim ki, mən Azərbaycanı və azərbaycanlıları elə bu cür də təsəvvür edirdim...
    Doktor Əliyev:- (Gülür). “Bu cür”, yəni necə?
    İdris:- Səmimi, qonaqpərvər, diqqətli...
    İsmayıl:- Mənim müşahidələrimin nəticəsi də elə bu cürdür...
    Doktor Əliyev:- (Gülür). Mən şadam ki, dostu Bakıya gələndən sonra bizim “xəstəmizin” dili açılıb. (Pauza). Amma mən bir şeyi dəqiqləşdirmək istəyirəm. (İdrisə). İstəyirəm burada, bizim xəstəxanada olduğu müddət ərzində sizin dostunuzun daim susmağının səbəbini öyrənim.

    İdris və İsmayıl bir-birinin üzünə baxırlar. Onların hər ikisinin tərəddüd etdiyi hiss olunur.

    İdris: -Madam ki, bu məsələyə toxundunuz, onda səmimiyyətinizdən istifadə edərək əsl həqiqəti İsmayıldan əvvəl mən deyim. (Pauza). Mən dünən bəzi mətləbləri, bəzi məsələləri Sizə danışdım... Açığını deyim ki, bəlum idarənin əməkdaşları mənim dostum və həmkarım İsmayıl Farkı ələ alıb ölkəmizə təzyiq vasitəsi kimi istifadə etmək istəyirdilər. Gördülər, bundan bir şey alınmır, başladılar onu incitməyə. Gah həbs etdilər, gah ruhi xəstə adıyla “dəlixanaya” saldılar. Bu “oyunlar” da alınmayanda onun milliyyətcə alban yox, guya azərbaycanlı olduğunu elan etdilər. Hətta, İsmayılın diplomatik pasportunu cibindən oğurlayıb, onun yerinə Mehdiyev adlı vətəndaşın pasportunu qoydular. Sonra da dedilər ki, “Mehdiyev”, yəni bizim bu İsmayıl, guya alban diplomatı İsmayıl Farkın sənədləri ilə xaricə qaçmaq istəyirmiş...
    Doktor Əliyev:-Bu, daha çox detektiv filmlərdə baş verənlərə oxşayır ki...
    İsmayıl:- Detektiv olsa nə var ki, bu, əsl fantastikadır...
    İdris:- Hələ əsl komediya, daha doğrusu tragikomediya, qabaqda imiş... (Pauza). İsmayılı həmin o qondarma ad-soyadla xəstəxanadan “öz vətəninə”, yəni Azərbaycana deportasiya etmək qərarına gəldilər. Mən bu arada fürsət tapıb İsmayılla ötəri görüşə bildim və ona dedim ki, “dinib-danışma, nə desələr reaksiya vermə, lap lazım olsa özünü bicliyə və ya gicliyə qoy. Hər halda səninçün buradan ora daha yaxşı olar...” Bilirəm ki, İsmayıl emosionaldır. O, özünün haqlı olduğunu, alban olduğunu, Albaniya vətəndaşı olduğunu “bunlara” (şəhadət barmağını yuxarı qaldırır) sübut etmək istəyir. Mən bütün bunların səmərəsiz olduğunu yaxşı bilirdim. Elə ona görə də İsmayılın Bakıya göndərilməsi, zənnimcə, onun həyatını xilas etdi. Başqa cür də ola bilərdı...
    Doktor Əliyev:- Bundan betər daha nə ola bilərdi ki?
    İdris:- Çox şey... Axı siz bir Sovet adamı kimi yaxşı bilməlisiz ki, karatel təşkilatların əlində çox hüdudsuz imkanlar var... Sibir, sürgün, zərərsizləşdirmə, zəhərləmə, sui-qəsd, terror... Bu siyahını yenə uzatmaq olar...
    İsmayıl:- İdris, biləsən ki, burada mənim “ata-anam” da “tapıldı”. O günləri “əsl” Şəmsəddinin atası Mehdi Mehdiyev gəlmişdi. Yazıq kişi mat-məəttəl qalmışdı. O, buraya öz oğlu ilə görüşməyə gəlmişdi. Amma əvəzində bir əcnəbi, naməlum, xəstə, “lal” adamla qarşılaşdı.
    İdris:- Mən hər şeyi təsəvvür edirəm...
    Doktor Əliyev:- (İdrisə). Doğrusu, indi mən özüm də çaşbaş qalmışam. Bilmirəm bizim bu dostumuza hansı ad-soyadla müraciət edim. Ona “Şəmsəddin” deyim, yoxsa “İsmayıl”?
    İsmayıl:- Doktor, mənimçün artıq bunun elə bir fərqi yoxdur...
    Doktor Əliyev:- (Gülür). Yaxşı, onda belə danışaq. Bu gündən etibarən, sən olursan Şəmsəddin Mehdiyev. Razılaşdıq?
    İdris:- Doğru deyirsiz, doktor... Siz deyən variant daha optimaldır...
    Doktor Əliyev:-Şəmsəddin… Hmmm... Şəmsəddin, mənə çatan məlumata görə, Siz adamlarla qaynayıb-qarışmasanız da, əlinizdən kitab yerə düşmür...
    İsmayıl:- Bəli... Elədir, doktor... Əlimə rusca- azərbaycanca lüğət kitabı düşüb. Azərbaycan dilini öyrənirəm... Öyrəndikcə görürəm ki, dillərimizdə bəzi oxşar sözlər də var. Məsələn, bizdə, yəni albanlarda da ataya “baba”, anaya “nənə”, xalaya “hala” deyilir. Biz də şəkərə “şeker”, fidana “fidan”, çarşafa “çarşaf”, yorğana “yorğan” deyirik. Casusa isə alban da, türk də, azərbaycanı da, hətta, rus da “şpion” deyir. Bilirsiz bu nədən irəli gəlir? Çünki biz uzun illər Osmanlı imperiyasında yaşamış, türklərlə bir çox adət, ənənə və hətta, sözlərin şərikli daşıyıcıları olmuşuq. (Pauza). Doktor, dil öyrənməyimin bir səbəbi də var. Axı mənim boynuma qoyublar ki, azərbaycanlıyam. (Gülür). Mən “öz” dilimi öyrənməliyəm, ya yox? (Ciddiləşir). Bir də gördünüz ki, onlar (əlini yuxarıya doğru qaldırır), gəlib burada mənim vəziyyətimlə maraqlanırlar. Görsələr ki, bu dili bilmirəm, məni təzədən Moskvaya aparıb “ağıllandıracaqlar”. Və indi də deyəcəklər ki, sən azərbaycanlı yox, məsələn, kubalı və yaxud nigeriyalısan... “Bunlara” nə var ki?
    Doktor Əliyev:- Nə gizlədim, mənə çatan məlumata görə, artıq sizi oradan buraya göndərən heyət bu günlərdə Marqarita Feliksovnanın başçılığı altında Bakıya gəlməyə hazırlaşır...
    İsmayıl:- Ürəyimə dammışdı ki, elə bu cür də olacaq... Bunlar məndən əl çəkənə oxşamır.
    İdris:- Çox qəribə bir zəmanədə yaşayırıq, doktor...
    Doktor Əliyev:- Nə mənada?
    İdris:- O mənada kı, insanların gözü qabağında çox vaxt doğrunu oğru, düz adamı dələduz, ağıllını dəli, təmiz adamları rüşvətxor, insaflını qəddar, namuslunu binamus, əxlaqlını əxlaqsız kimi qələmə verirlər... Həm də təkcə bir ölkədə yox... Sanki təkcə ayrı-ayrı adamlar yox, elə bir çox dövlətlər də “qara zolağa” düşüb... Doktor, mən bu sözləri başqa yerdə deyə bilmərəm. Sizin alicənablığınız və səmimiyyətiniz mənə belə açıq-saçıq danışmağa imkan verir.
    Doktor Əliyev: -Əslində, sizin dedikləriniz həqiqətdir... Düzü, gördüklərim, eşitdiklərim məni də təəccübləndirir. Xüsusən Stalinin yerinə Xruşşov gələndən sonra çox gizlinlər faş oldu. Qanlı repressiyaların, qırmızı terrorun üstü açıldı...
    İdris:- Amma bizim, xüsusən İsmayılın başına gətirilən müsibətlər göstərir ki, terror və repressiyalar yenə davam etməkdədir... Mən sovet mətbuatını diqqətlə izləyirəm. Hərdən mənə elə gəlir ki, indi “neqativ” adlandırılan bu hadisələrin kökü tezliklə kəsilməyəcək... (Pauza). Bəkə də bu quruluşun ömrü qədər uzanacaq. (İsmayıla). Niyə gizlədim, İsmayıl, sən gələndən sonra “onlar” məni izləməyə başlayıblar. Hətta, bir dəfə sorğu-suala da çağırmışdılar. Hiss edirəm ki, mənə qarşı da nəsə əcaib bir plan hazırlayırlar... Sanki bunlardan üz çevirmiş Albaniyanın heyfini alban səfirliyinin əməkdaşlarından çıxmaq istəyirlər... İsmayıl, düzü, həm səndən, həm özümdən, həm də öz dövlətimdən nigaranam...
    Doktor Əliyev:- Necə deyərlər, “ümidsiz şeytanlardır”.
    İdris:- Hə, Quranda belə deyilir. Biz ateist olsaq da, hərdən müqəddəs kitablara müraciət edirik... Əlbəttə, ümidimiz hələ tam üzülməyib. (Pauza). Doktor, mən İsmayılı sizə tapşırıb getmək istəyirəm... Onun bir daha “oralara” qayıtmasına imkan verməyin. Hələlik qalsın burada...
    Doktor Əliyev:- Mən çalışacağam ki, hər şey yaxşı olsun... Amma mənə bir şey çatmır. Əcaba, “bunların” bütün bu cür əcaib oyunlarnın alban vətəndaşının üstündə qurulması nə ilə bağlıdır?
    İdris:- Mən sizin nə demək istədiyinizi anlayıram. “Bunlar” bununla demək istəyirlər ki, biz istənilən adamın nəinki milliyyətini, adını, hətta onun cinsini, növünü dəyişə bilərik. Yəni bu o deməkdir ki, əgər “bunlar” günü sabah, məsələn İdris Şeyxunu ayıya, qoyuna və yaxud kökü kəsilmiş dinozavra “çevirsələr” təəccüblənmək lazım deyil... Bilmirəm fikrimi aydın izah edə bildimmi?
    Doktor Əliyev:- Zənnimcə, hər şey aydındır...
    İdris:- Elə isə, icazənizlə mən gedim...
    İsmayıl:- İdris, qardaşım, çox sağ ol ki, gəlmisən. Bilirəm, bu dünyada kiçik dövlətlərın taleyi də kiçik adamlar kimidir. Yəni çox vaxt o cür dövlətləri saya saymırlar, onunla hesablaşmırlar. Amma hesab edirəm ki, kiçik olsa da mərdliyini qoruyub saxlayan Albaniya dövləti məni unutmayacaq, öz vətəndaşını bu “qara zolaqdan” çıxarıb xilas edəcək.

    Musiqi. İdris onlarla görüşüb-öpüşüb gedir. Telefon zəngi musiqi səsinə qarışır. Doktor Əliyev əlinin işarəsi ilə İsmayıla çıxmasını işarə edir və dəstəyi qaldırır. Kiminləsə danışır. Onun səsi eşidilmir. Bu zaman Mehdi Mehdiev gəlir. Əlində çemodan var. O, Doktor Əliyevlə görüşür. Musiqi sədası uzaqlaşır.

    Mehdi Mehdiyev: - Doktor, üzr istəyirəm, yenə sənin vaxtını almaq qərarına gəldim.
    Doktor Əliyev:- Buyurun, eşidirəm.
    Mehdi Mehdiyev: -Doktor, öz dərdim bir yana, o biri yandan da qərib eldən gələn İsmayılın dərdi mənə rahatlıq vermir. Üzr istəyirəm, onu da bir ata əkib, bir ana dünyaya gətirib. Hansı millətdən olursa olsun, o da bir ocağın, bir ailənin ümid çırağıdır. Onu burada o vəziyyətdə görən gündən bəri nə mən özümə gələ bilirəm, nə də uşaqların anası. Gecələr elə bil yatağıma qor dolur. Üzr istəyirəm...
    Doktor Əliyev:-Mən sizi yaxşı anlayıram, Mehdi kişi... Buyurun, sözünüzü müxtəsər deyin. Bir az vaxt qıtlığı var. Çünki indi yanıma işimizlə bağlı qonaqlar gələcək...
    Mehdi Mehdiyev: - Mən səni başa düşürəm. Bu qədər xəstəniz var... Özü də eşitdiyimə görə çoxu çətin, sağalmaz xəstəiyi tutulub. Allah hamısına şəfa versin.
    Doktor Əliyev:- Amin.
    Mehdi Mehdiyev: - Üzr istəyirəm, uşaqların anası ilə məsləhətləşdik, o xəstə İsmayıla bir balaca bağlama gətirmişəm.

    Mehdi Mehdiyev çemodanı açır.

    Doktor Əliyev:- Hələ tələsməyin... Gedəndə növbətçiyə verərsiniz, o. İsmayıla çatdirar.
    Mehdi Mehdiyev: - Hə, anladım... Çıxanda növbətçiyə verərəm. (Duruxur). Onda bu narlar sizə çatacaq. Öz bağımdandır. Deyəsən, qonaqlarınız gələcək. Neçə nəfərdi onlar?
    Doktor Əliyev:- Hələ bilmirəm... Deyəsən üç nəfər olacaq.
    Mehdi Mehdiyev: - Hə, anladım... Bir, iki, üç, dörd nar...
    Doktor Əliyev:-Niyə zəhmət çəkirsiz?
    Mehdi Mehdiyev: -Nə zəhmət, oğul?.. Qonağa hörmət borcumuzdur.

    Mehdi Mehdiyev narları stolun üstünə düzür. Zəng səsi. Doktor Əliyev qapıya yaxınlaşır. Marqarita Feliksovna 1-ci Kişi və 2-ci Kişi gəlirlər.
    Musiqi. Gələnlər Doktor Əliyev ilə gürüşürlər. Marqarita Feliksovna nə barədəsə danışa-danışa stolun üstündəki narlara işarə edir.
    Mehdi Mehdiyev gələnləri altdan-altdan süzür. Sanki birdən nəyisə xatırlayıbmış kimi şəhadət barmağını dişləyir. Gələnlərə tərs-tərs baxır və stolun üstünə düzdüyü narları tez-tələsik götürüb çemodana qoyur. Qapıdan çıxır. Musiaqi səsi uzaqlaşır. Söhbət boyu 2-ci Kişi öz “peşə” və “adətinə” uyğun olaraq içəridəkiavadanlıq və əşyaları diqqətlə nəzərdən keçirir.

    Marqarita Feliksovna: - Elə bil mən bu kişini haradasa görmüşəm.
    1-ci Kişi: -Hə, onun sir-sifəti mənə də tanış gəlir.
    2-ci Kişi:- Marqarita Feliksovna, bu adam vaxtilə sizin iş yerinin qapısında bizdən öz oğlu haqqında nəsə soruşmuşdu.
    Marqarita Feliksovna: - Hə, xatırladım... Maraqlıdır, çox maraqlıdır... Həmin adamdır. Doktor Əliyev, yəqin o kişi buraya öz oğlunun yanına gəlib.
    Doktor Əliyev:- Bəli...
    Marqarita Feliksovna:- Bəs narları niyə götürdü görəsən?
    Doktor Əliyev:- (Mənalı tərzdə). Yəqin meyvə hələ yetişməyib... Kaldır...
    Marqarita Feliksovna:- Hmmm... Ola bilər. Bəs oğlu ilə görüşə bildi?
    Doktor Əliyev:- Bəli... Elə çıxır.
    1-ci Kişi: -Maraqlıdır...
    2-ci Kişi:- Çox maraqlıdır...
    Doktor Əliyev:- Amma onlar, yəni ata-oğul bir-birini tanımadı...
    Marqarita Feliksovna:- (Mənalı tərzdə). Bu, necə ola bilər? Ata öz oğlunu tanımır... Ad-soyadları eynidir axı...
    Doktor Əliyev:- Bəli, ad-soyadları, doğulduğu yer, doğum tarixi və sair hər ikisində eynidir, üst-üstə düşür...
    1-ci Kişi: - Tamamilə doğrudur. Elə isə tanımamağa nə əsas var?
    Doktor Əliyev:- Məsələn, zahiri görünüşlərində fərq var... İş burasındadır ki, onların heç boy-buxunu da bir-birinə uyğun gəlmir... Mehdiyevin boyu Farkın boyundan onbeş-onaltı santimetr uzun olub.
    1-ci Kişi:- Bu, həyatda olan şeydir... (Duruxur). Mövcud şəraitlə bağlı olaraq hər bir adamın boyu qısala da bilər, uzana da...
    Marqarita Feliksovna:- Yaxşı, Doktor Əliyev, deyin görüm, heç olmasa ata və oğul söhbət etdilərmi?
    Doktor Əliyev:- Xeyr... (Pauza). Onların dil problemi də qalmaqdadır.
    2-ci Kişi:- Bəli, bu olan işdir... Yadımdadır, Mextiyev deyirdi ki, artıq öz doğma dilini unudub... Yəni azərbaycan dilini...
    1-ci Kişi:-Əlbəttə, hər kəs öz ana dilini unuda bilər... Bəyəm həyatda belə hadisələr azmı olub? Adam var ki, qəza keçirəndən sonra öz dilini unudub, başlayıb hansısa əcnəbi dildə danışmağa... Belə şey olubmu? Bəli, olub. Mextiyev də öz doğma Azərbaycan dilini unudub, əvəzində albanca danışmağa başlayıb... Hələ biz bunu da dəqiq bilmək olmaz ki, albancanı nə səviyyədə və necə öyrənib? Sonra... Olsun ki, o, öz doğma dilini də bilir, sadəcə özünü bilməməzliyə, qanmazlığa qoyub... Belə yerdə deyiblər: ar olsun sənə ki, öz doğma dilinə, öz doğma ata-anana, öz doğma vətəninə xor baxırsan.
    Marqarita Feliksovna:- Bizə bircə şey məlumdur ki, Mextiyev burjua ideologiyasının təsiri altına düşüb... Hətta, mənə elə gəlir ki, bunu yoldan çıxaran o yaramaz İsmayıl Fark olub.... Sonralar bu yaramaz həmin Farkın pasportunu ələ keçirib... Doktor Əliyev, lütfən Mextiyevi dəvət edin buraya...
    Doktor Əliyev:- Baş üstə. (Qapıya yaxınlaşıb ucadan). Şəmsəddin Mehdiyev gəlsin...

    Musiqi. İsmayıl gəlir. Diqqətlə içəridəkiləri süzür. Hamı bir-birinin üzünə baxır.

    1-ci Kişi:- Mehdiyev, de görək, sən Albaniya vətəndaşı İsmayıl Fark ilə hansı şəraitdə tanış olmusan? Bax indi bizə bunu dəqiqləşdirmək lazımdır.

    İsmayıl çiyinini çəkib susur. Doktor Əliyevin üzünə baxır. Doktor başını tərpədib sanki ona nə isə işarə edir.

    2-ci Kişi:-Başa düşmədin? De görək İsmayıl Fark haradadır?
    İsmayıl:- Mən İsmayıl Farkı tanımıram. O, kimdir elə?

    Hamı təəccüblə İsmayıla baxıb bir müddət susur.

    Marqarita Feliksovna:- Bax bu başqa məsələ. Deməli, sən Mextiyevsən, doğrumu?
    İsmayıl:- Belə çıxır...
    Marqarita Feliksovna:- Necə yəni “belə çıxır?” Maraqlıdır, çox maraqlıdır... Sən öz dilini, öz valideynlərini, öz vətənini xatırlayırsan, ya yox?
    İsmayıl:- Tədricən...
    1-ci Kişi:- Əlbəttə, hər şey tədricən öz yerini tapır.
    2-ci Kişi:- Əsas məsələ odur ki, sənin tarixi yadddaşın bərpa olunur...
    Marqarita Feliksovna:- Doktor Əliyev, zənnimcə pasient Mextyev tam sağalana qədər burada müalicə olunmalıdır... Onun hələ reabilitasiyaya ehtiyacı var... Elə deyilmi?
    Doktor Əliyev:- Bəli, elədir.
    Marqarita Feliksovna:- Əgər Mextiyevin sağlamlığı burada tam bərpa olunmasa onu yenidən Moskvaya aparmalı olacağıq.
    Doktor Əliyev:- Düşünürəm ki, “Mehdiyevin” müalicəsi burada uğurlu gedir və onu buradan aparmağa ehtiyac yoxdur... Onun səhhəti bərpa olunmaqdadır... O cümlədən də unutduğu dil də...
    Marqarita Feliksovna:- Çox yaxşı... Amma bax indi, bu dəqiqələrdə mənim ürəyimdən bir sual keçir...

    Pauza. Hamı susur.

    1-ci Kişi:- O, nə sualdır elə? Marqarita Feliksovna, Sizin suallarınız həmişə möhtəşəm və maraqlı olur.
    2-ci Kişi:- Çox maraqlı sual olacaq... Mən də elə düşünürəm...
    Marqarita Feliksovna:- Bu adam xaricə qaçmaq niyyətində olub. Elə deyilmi? Bizim cəsur çekistlər bunun planını pozublar...
    1-ci Kişi:- Biz yoldaş Dzerjinskinin sələfləri, davamçılayırıq... Marqarita Feliksovna, lütfən siz o qiymətli sualı verin...
    Marqarita Feliksovna:- Hmmm... Mən Mextiyevə belə bir sualla müraciət etmək istəyirəm: “Axı sən nə üçün xaricə qaçmaq istəyibsən, burada sənin nəyin çatmır ki?”
    1-ci Kişi:- Doğrudan da, bəyəm sənə burada nəsə pisdir? Burada nəyisə bəyənmirsən? Nədən narazısan?
    Marqarita Feliksovna:- Mextiyev, sən niyə birdən-birə alban olmaq istəmisən axı? (Pauza). Niyə? Biri var nəhəng Sovelər birliyinin vətəndaşı olasan, bir də var cırtdan Albaniyanın. Albaniyanın ərazisi bizim ölkənin mində biri, əhalisinin sayı isə bizim yüzdə birimiz qədərdir. Albanlar kimdir ki, bizə meydan oxusun? (Əsəbi şəkildə, ucadan). Yenə deyirəm, bu adam alman... e... alban faşizminin əsarəti altına düşüb... Burjua təblığatına uyub... Ar olsun...
    1-ci Kişi:- O günü mən Albaniyanın gerbinə baxıram. Görürəm ki, ikibaşlı qartal çəkiblər. Bu lap həyasızlıqdır ki... Bu, cütbaşlı qartal axı Rusiyanın, lap elə olsun çar Rusiyasının gerbində olub...
    Marqarita Feliksovna:- Mən heç o gerbə xüsusi diqqət yetirməmişəm... Amma... Onda belə çıxır ki, albanlar ruslardan gerbi oğurlayıblar...
    1-ci Kişi:-Bəli, məntiqlə bu cür alınır... Mextiyev Farkın pasportunu oğrlayıb, albanlar isə rusların gerbindəki şəkilləri.
    İsmayıl:- Mənim bildiyimə görə, ö şəkil Albaniya gerbində altı əsr əvvəl həkk olunub...
    Marqarita Feliksovna:- Nə? Altı əsr əvvəl? Yox bir eradan qabaq... Sən deyəsən hələ albanizm təsirindən, Xocaizm xəstəliyindən xilas olmamısan. Ar olsun sənə, Mextiyev...
    1-ci Kişi:- Bəyəm Albaniyanın tarixi olub? Ənvər Xoca ordan-burdan bir dəstə adamı yığıb Stalinin köməyi ilə özü üçün “dövlət” qurub.
    İsmayıl:- Mənim eşitdiyimə görə Albaniyada Naum Vəkilhərci, İsmayıl Kərami, Hasan bəy, Şəmsəddin bəy kimi dahi şəxsiyyətlər olub...
    1-ci Kişi:- Nə? İsmayıl? Nə? Hasan? Nə? Şəmsəddin bəy? Deməli, sənin Albaniyaya aşiqliyin təsadüfi deyilmiş...
    Marqarita Feliksovna:- (Müəmmalı tərzdə 1-ci Kişi və 2-ci Kişiyə baxır). Deyəsən, Mextiyevin müalicəsi elə də mübət nəticə verməyib... Bəlkə onu təzədən özümüzlə Moskvaya aparaq?
    1-ci Kişi:- Biz sizin əmrinizdən çıxa bilmərik. Albanlarda bir misal var. Deyir ki, “Kur s'ke bulava, mincte beyne dasme”. Yəni, “pişik olmayan yerdə, siçan meydan sulayar...”
    2-ci Kişi:- Onda biz bu burjua nökərini yenidən müalicə üçün aparmalıyıq...
    Marqarita Feliksovna: - Belə çıxır...


    Musiqi. Marqarita Feliksovna Doktor Əliyevə nəsə deyir. 1-ci Kişi və 2-ci Kişi İsmayılın qoluna girib aparmaq istəyirlər. Amma hiss olunur ki, bu, bir “oyundur”. İsmayıl dartınıb müqavimət göstərir. Doktor Əliyev aralığa girib bu dartışmaya müdaxilə edir. Bu vaxt zəng səsi gəlir.

    Doktor Əliyev:- Dayanın...
    1-ci Kişi və 2-ci Kişi:- Biz dayanırıq, “Diplomat” dayanmır, doktor.

    Mehdi Mehdiyev gəlir. Əlində həmişəki çemodan.

    Mehdi Mehdiyev: - Siz nə edirsiniz?
    Marqarita Feliksovna:- Sizə nə lazımdır, kişi?
    Mehdi Mehdiyev: -Siz mənim oğlumu niyə incidirsiniz?
    Marqarita Feliksovna:- Bəyəm bu sizin oğlunuzdur?
    Mehdi Mehdiyev: - Bəli, bu, mənim Şəmsəddinimdir. O, mənim oğlumdur.
    Marqarita Feliksovna:- Belə de... Maraqlıdır, çox maraqlıdır...

    Mehdi Mehdiyev İsmayılın qoluna girib əvvəlcə onun alnından öpür, sonra sinəsinə çıxır.
    Musiqi. Marqarita Feliksovna, 1-ci Kişi və 2-ci Kişi Doktor Əliyev ilə nə barədəsə gülüşərək danışır və az sonra çıxırlar. Mehdi Mehdiyev və İsmayıl təzədən qucaqlaşırlar.

    Mehdi Mehdiyev: - Bilirəm, mənim balamı bunlar itkin salıblar, ay bala... Oğlum Şəmsəddinin iyini səndən alıram, ay oğul...

    Mehdi Mehdiyev və İsmayıl çıxırlar. Səhnə dəyişir. Marqarita Feliksovna, 1-ci Kişi və 2-ci Kişi.

    1-ci Kişi:- Biz öyrəndik ki, İdris Şeyxu Moskvanı tərk edib...
    Marqarita Feliksovna:- O, hansı yolla aradan çıxıb?
    2-ci Kişi:- Moskvadan qatarla Odessaya gedib, oradan da gəmi ilə Sofiyaya üzüb...
    Marqarita Feliksovna:- Deyəsən, o satqın Şəmsəddin... Yox, İsmayıl Fark da həmin marşrutla aradan çıxmaq istəyirdi...
    1-ci Kişi:- Bəli. Elədir. Amma biz ona aradan çıxmaq imkanı vermədik... Bu isə gözdən yayınıb, aradan çıxıb...
    Marqarita Feliksovna: -Biz İdris Şeyxu üçün ruhi xəstəxanada bir yer hazırlamışdıq... Amma alınmadı... Ax, bu albanlar... Bəzən bizim göstərdiyimiz qayğı və humanizm əks təsir göstərir.
    1-ci Kişi:- Bəli, elədir.
    Marqarita Feliksovna: - Bəzən insanlar onlara edilən yaxşılığı pislik kimi qəbul edir...
    Kişi və 2-ci Kişi: Bəli, maraqlıdır, çox maraqlıdır...

    Musiqi. Onlar söhbət edə-edə çıxırlar.














    Dördüncü fəsil.
    Qış fəsli.

    Səhnə dəyişir. Həzin, qəmli bir melodiya. Sonra haradansa, çox güman ki, bayırdan gələn qarışıq səslər. Sonra gurultu, tappıltı.
    Doktor Əliyev və İsmayıl Fark gəlirlər. Onların yaşlaşdığı aydın ilk baxışdan hiss olunur. Başlarındakı kalpakın altından ağ saçları görünür. Hər ikisinin bığları və qaşları ağarıb, sanki qara bələnib. Yəni hiss olunur ki, aradan illər keçib. Stolun üstündəki vazda narlar.

    Doktor Əliyev:- Bu ilki qış yaman aman sərt keçir, Şəmsəddin...
    İsmayıl:- Elədir... Şaxtadır... (Pauza). Mənim bütün həyatım sazaq-çovğun içində keçdi, doktor. (Pauza). Yaxşı, doktor, bilmirsiz mənim əsl adımı-soyadımı haçan qaytaracaqlar?
    Doktor Əliyev:- Sən özün görürsən ki, biz əlimizdən gələni əsirgəmirik. Sən deyirdin ki, Leninqraddakı Meşə Texnikası Akademiyasını bitirmisən. Biz onlara sorğu göndərdik, oradan cavab gəldi, yazdılar ki, İsmail Fark hə¬qiqətən 1950-55–ci illərdə həmin Akademiyada təhsil alıb. Sən ki, bunları yaxşı bilirsən...
    İsmayıl:- Bilirəm, doktor. Mənim sizdən heç bir narazılığım yoxdur... Məktub demişkən, mən də uzaq bir yerdən məktub almışam...
    Doktor Əliyev:- Albaniyadanmı?
    İsmayıl:- Yox, əzizim, nə Albaniya? Albaniya ilə aranı elə korlayıblar ki, arada körpü salmağa illər lazımdır.
    Doktor Əliyev:- Hə, araya söz qatma, o, nə məktubdur elə?
    İsmayıl:- Bu, çox qəribə məktubdur. Mən vaxtilə sizə demişdim axı...
    Doktor Əliyev: -Nəyi?
    İsmayıl:- Moskvada bir generalla “müalicə” almağımı... Hə, sən demə, həmin general, yəni mənim tanışım Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenko mənə məktub yazıbmış...
    Doktor Əliyev:- General hələ sağdır?
    İsmayıl:- Yox, ölüb...
    Doktor Əliyev:- Heç nə anlamadım... Ölən adam necə məktub yaza bilər?
    İsmayıl:- Məsələ burasındadır ki, general həmin məktubu sağkən yazıbmış. Amma ünvanımı dəqiq bilmədiyi və o vaxtkı reallığı nəzərə alaraq məktubu göndərə bilməyib. İndi o məktubu Pyotr Qriqoryeviçın oğlu göndərib.
    Doktor Əliyev:- Oğlu?
    İsmayıl:- Bəli... Budur, generalın oğlu yazır: “Salam, çox hörmətli İsmayıl Fark. Bu məktubu Sizə yazan Ukrayna Helsinsk qrupunun yaradıcısı, Sizin köhnə tanışınız , Krim tatarlarının hüququnu qoruduğu üçün məşəqqətlərə düçar olmuş general- mayor Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenkonun oğlu Andrey Petroviç Qriqorenko yazır. Mən də atam kimi dissidentəm. 1975-ci ildə məni, 1977-ci ildə isə atamı Sovetlər İttifaqından qovdular. Atam bu məktubu Sizə yazsa da zamanında göndərə bilməyib. İndi ölkələr arasında yazışmalar qismən bərpa olunduğuna görə mən həmin məktubu Sizə göndərməyi qərara aldım. Bildiyimə görə Siz hələ ruhi xəstəxanadasız.
    Sizə onu da bildirim ki, atam 1987-ci ildə Nyu-Yorkda vəfat etdi. Biz onu burada “Ukraynalılar qəbristanlığında” dəfn etdik...”

    Musiqi. İsmayıl məktub və zərfi Doktor Əliyevə göstərir.
    Səhnənin küncündə çarpaz işıqlar altında Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenko görünür. O, gözlüyünü taxıb əlindəki məktubu ucadan oxumağa başlayır.

    General:- “Şox hörmətli İsmayıl Fark. Mən hal-hazırda Sovetlərdəki dissidentlər, ruhi xəstəxanalara “dəli” adı ilə salınan günahsız adamlar haqqında kitab üzərində işləyirəm. Sən mənim tanıdığım azsaylı “xəstələrdən” birisən ki, nəinki vətəndaşlığını, hətta ad-soyadını və milliyyətini də zorla dəyişiblər.

    Arxa fonda üst-üstə qalaqlanmış kitab, dəftər və zərflər görünür.

    Mən insan haqlarının müdafiəsi ilə məşğul olarkən çox dəhşətli faktlarla qarşılaşmalı olmuşam. Həmin faktları toplayıb gələcəkdə bir muzey açmaq istəyirəm. O muzeyin bir guşəsi “Qanla yazılmış məktublar” adlanacaq. Bəli, bəli, uzun illər həbsxanalarda, dəlixanalarda, xəstəxanalarda işgəncə altında əzilən saysız-hesabsız insanlar öz venalarını kəsərək qanla məktublar yazıblar. Kimə ünvanlanıb o məktubların çoxu? Cani, quldur, tiran Stalinə. Həm də həmin məktublar adətən bu müraciətlə başlayır: “Əziz ellər atası...” Bəli, bu mətublarda qurbanlar öz cəlladlarından aman diləyirdilər.
    Qoy mənim yaradacağım o “qanlı muzeydə” saxlanılan “qanlı əlyazmalar”ı dünyanın bütün qaniçən rəhbərləri, tiranları öz gözləri ilə görsünlər və nəticə çıxarsınlar.

    Arxa fondakı iri planda Stalinin portreti görünür.

    Stalin bütün tarix boyu Yer üzündə insanlığın görmədiyi dəhşətli bir sistem yaratdı, ağlagəlməz faciələr törətdi, milyonlarla günahsız insanın qətlinə fərman verdi. Neçə-neçə xalqı öz tarixi torpaqlarından sürgün etdi. O, sanki insanlardan, insanlıqdan qisas almaq üçün gəlmişdi bu dünyaya. O, genetik travma almış qorxunc bir yarıminsan idi. O, öz ətrafına özü kimi qisasçı quldur və cinayətkarları toplamışdı.
    Vaxtilə onun sadiq məsləkdaşlarından, silahdaşlarından biri də Xruşşov olmuşdu.

    Arxa fonda iri planda Xtuşşovun portreti görünür.

    Stalindən sonra hakimiyyəti ələ keçirən Xruşşov anladı ki, dövləti öz sələfi Stalin kimi kimi idarə edə bilməyəcək. Çünki bu yol ilə irəliləmək ölkəni daha böyük uçurumlara aparmaq demək idi. Amma bu yoldan geri çəkilmək, yumşaqlıq göstərmək də asan deyildi. Axı cəmiyyət zəhmlı, qəzəbli, qəddar Stalin rejiminə adaptasiya olunmuşdu. Üstəlik, geri çəkilsə, onu xalqdan-kütlədən əvvəl, elə öz ətrafındakılar yıxacaqdı. Bəs nə etməli? Deməli, ən yaxşı və ən qısa yol Stalinin özünü və onun “zərərli” ideyalarını “zərərsizləşdirmək” idi. O, belə də etdi. Amma stalinizmı məhv edə bilmədi. Şəxsiyyətə pərəstişi pisləsə də, özü yeni pərəstiş yaratdı. Bir sözlə, onillər boyu yığılmış üfunət qoxuyan zir-zibil yığınının qapağını açsa da, sonra onu qapaya bilmədi. Dərd həm də burasındadır ki, ölkə əhalisinin çoxu həmin üfunətli havada nəfəs almağa öyrənib, ona görə də Sovet adamlarının çoxunun ciyəri, təmiz havanı, təzə oksigeni qəbul etmədi. Nəhayət,vaxt gəldi, Xruşşovun təzə hava ilə nəfəs ala bilməyən öz komanda üzvləri onu taxtdan saldılar.

    Arxa fonda iri planda Brejnevin portreti görünür.

    Brejnevin gəlişi ilə heç nə dəyişmədi. Leonid İliç komformist, yumşaq təbiətli, tərifi xoşlayan, çox şeyə biganə bir adam idi. Amma o da cəmiyyəti bataqlıqdan çıxara bilmədi və çıxara da bilməzdi. Çünki bu sistemin kökü, əsası əzəldən əyri qoyulmuşdu.

    Arxa fonda iri planda Andropov və Çernenkonun portreti görünür.

    Brejnev öləndən sonra ard-arda rəhbərliyə gətirilən Andropov və Çernenko da yaxşıya doğru heç nə edə bilmədilər. Burulğana düşən gəmi suların dibinə enən kimi, bu böyük ölkə də bataqlığın dərinliyinə doğru yuvarlanmağa başladı. Bataqlıqdan çıxmaq isə mümkün deyildi.

    Arxa fonda iri planda Qorbaçıvun portreti görünür.

    Budur, indi hakimiyyətdə Qorbaçovdur. O da nəyisə dəyişmək istəyir. Amma nəyi və necə? Bunu o heç özü də bilmir. Əminəm ki, bu çürümüş, üfunətli sistem məhvə məhkumdur. Bu qədər millətləri, bu qədər xalqları zorla bir “tavansız damın” altına toplayıb işgəncələr altında nə vaxtacan saxlamaq olar?

    Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenko var-gəl edir.

    Mən uzun onillər zidanlara düşən, işgəncələrə məruz qalan bir insan, bir hərbçi, nəhayət insan haqlarının bir müdafiəçisi kimi belə bir qənaətə gəlmişəm ki, Sovet İttifaqını bütün mövcudluğu ərzində bu dövləti xəstə ruhlu adamlar, daha dəqiq desəm, ruhi xəstələr idarə edib...
    İsmayl Fark, mən bu məktubu nə üçün yazmaq qərarına gəldim? Dediyim kimi, dissidentlər haqqında kitab üzərində işləyirəm. İstəyirəm ki, sənin sonrakı taleyini də öyrənim. Mən indi xəstəyəm... Oğlum Andreyə demişəm ki, ilk fürsət ələ düşən kimi səninlə əlaqə saxlasın.
    Hə, yeri gəlmişkən, onu da xatırlatmaq istəyirəm ki, bizə divan tutduran o dişi canavar, psixatr həkim Marqarita Feliksovna Dzerjinskaya uzu illər özünü Sovetlərin “baş qəssabı” Dzerjinskinin qızı kimi təqdim edib. Əslində isə bu, uydurma, saxta, əsassız bir iddiadır. Feliks və onun arvadı Lyubov Fyodorovanın yalnız bir övladı-Yan adlı oğulları olub. Marqarita özü Dzerjinskinin soyadını oğurlayıb, amma başqasına, məsələn sənə zorla tanımadığın bir adamın familiyasını pərçimləyib. Məni isə “özünü saxta general rütbəsi ilə təltif edən birisi” kimi təqdim edirdi. Budur, indi bunların sonu çatmaqdadır.
    Hörmətli İsmayıl Fark. Ümid edirəm ki, bu məktub sənə çatacaq. Sən əzmkar və iradəli ol. Hörmətlə, Pyotr Qriqoryeviç Qriqorenko”.

    General məktubu oxuduqca İsmayıl müxtəlif əsəbi hərəkətlər edir: gah vurnuxur, gah əlini sinəsinin üstünə qoyur, gah da əllərini ovuşdurur..

    İsmayıl:- Mən nə qədər dözümlü olmaıyam axı? Otuz ilə yaxındır ki, bu xəstəxana və bu dəlixana divarları arasında çürüyürəm. Ta “atam” Mehdi Mehdiyev də bu dünyada yoxdur ki, mənim halıma ağlasın... (Vazdakı narlardan birini götürüb əlində tutur, diqqqətlə süzür). Düşdüyüm bu müdhiş, bu qorxunc qara zolaqdan məni kim xilas edəcək? Ta müraciət etməyə bir yer də qalmayıb. Moskva deyir ki, bizdə hələ Albaniya səfirliyi yoxdur. BMT-yə yazıram, Haaqa məhkəməsinə yazıram, hamısı mənə “döz” deyir. Mən daha dozə bilmirəm axı!

    Musiqi.Məktubun oxunuşu baça çatır. İsmayıl yumruqla başına vurur, əli ilə saçını yolur. Doktor Əliyev onun qoluna girib kənara çəkir, stəkanda su verir, sakitləşdirir. Sonra onlar gedirlər.
    Səhnə dəyişir. Marqarita Feliksovna, 1-ci Kişi və 2-ci Kişi. Onların hər üçü hiss olunacaq dərəcədə qocalıb. Marqarita Feliksovnanın beli xeylı əyilib, danışarkən çox vaxt yerə baxır, arada başı əsir.

    Marqarita Feliksovna: - (Ucadan). Dağıtdılar, dağıtdılar...
    1-ci Kişi və 2-ci Kişi:- Nəyi, haranı dağıtdılar?
    Marqarita Feliksovna: - Atamın qurduğu sistemi... Leninin, Stalinin, Dzerjinskinin yaratdığı quruluşu. Bizim dövlətimizi...
    1-ci Kişi: - Biz nə edə bilərdik? Kommunistlər özlərinin yaradıqları dövləti öz əlləri ilə yıxmaqdadırlar.
    2-ci Kişi: - Hə də... Bizdə nə günah? Bizə deyiblər bunu et- etmişik, onu et- etmişik... Biz kimik axı?
    1-ci Kişi: - Biz heç kimik. Biz yoxuq... Biz sıfırıq.
    Marqarita Feliksovna: - Atam bu dövlətin yolunda canından keçib... Bizə Stalin yoldaş lazımdır…Haradasan, yoldaş Stalin?!. Satqın Xruşşovla Qorbaçov dağıtdı bu sistemi.
    1-ci Kişi: -(Müəmmalı bir tərzdə). Marqarita Feliksovna, Siz general Qriqorenkonu xatırlayırsız?
    Marqarita Feliksovna: - Hə, yəqin siz vaxtilə bizim posientimiz olmuş o saxta generalı deyirsiz... O, sağdır bəyəm?
    1-ci Kişi: -O, artıq ölüb. Amma indi onun oğlu Andrey Qriqorenko atasının general rütbəsinin yenidən bərpası üçün məhkəməyə müraciət edib...
    2-ci Kişi: - Qriqorenkonun kitabı da nəşr olunub...
    Marqarita Feliksovna: - Onun özü kimdir ki, yazdığı kitab da nə olsun? Saxta general...
    1-ci Kişi: - Marqarita Feliksovna, o, yazır ki, guya Siz... (Duruxur) Guya ki, Siz, necə deyərlər, Feliks Edmundoviçin doğma qızı deyilsiniz...
    Marqarita Feliksovna: - Necə yəni? (Başını yelləyir). Bəs onda mənim atam kim olub?
    1-ci Kişi: - O, hələ bir az da irəli gedib iddia edir ki, ümumiyyətlə, Dzerjinskinin qız övladı olmayıb... Guya, Siz...
    Marqarita Feliksovna: - Ruhi xəstəxanada yatmış adamdan siz bundan artıq nə gözləyə bilərsiz? (Pəncərədən baxıb eşiyə boylanır). Bu qışı başa vursaydıq... Zəhləm gedir Moskvanın qışından. Heyif deyil Cənubun mülayim qışı...

    Marqarita Feliksovna başını əyib əsəbi halda qapıya yaxınlaşır. 1-ci Kişi və 2-ci Kişi onun arxasınca gedir.
    Musiqi.
    Səhnə dəyişir. İsmayıl və Doktor Əliyev.

    İsmayıl: -Doktor, bu gedişlə mən intihar edəcəyəm. Axı nə qədər dözmək, nə qədər gözləmək olar? Əvvəllər mənim buradan çıxmağıma Moskva mane olurdu. Ta Moskva öz canının hayındadır. Bəs indi kim mənə mane olur? Bəlkə Siz deyəsiz, doktor?
    Doktor Əliyev:- İsmayıl Fark, səbrli ol, intihar etməyə tələsmə... İndi mən sənə bir şad xəbər vermək istəyirəm. Eşidirsən, İsmayıl Fark?
    İsmayıl:- (Sevincək). Nə? “İsmayıl Fark”?.. Az qala öz adımı unutmuşdum... Siz məni indi öz tarixi ad-soyadımla çağırdınız, doktor. Bu, elə-belə, ötəri bir şey ola bilməz. Biz ikilikdə olanda siz mənə həmişə “Şəmsəddin”- deyə müraciət etmisiz... Amma indi... Bu gün mən İsmayılam... İsmayıl Fark. Az qala qulağıma inana bilmirəm. (Pauza). O nə xəbərdir elə, doktor? Ürəyim partadı, bir az tez deyin! Mən ölə bilərəm...
    Doktor Əliyev:- Özünü ələ al, İsmayıl Fark... Biz “yuxarılarla” (əlini yuxarı qaldırır) uzun-uzadı danışıqlardan, ortaya təkzibolunmaz dəlil-sübutlar qoyandan sonra belə bir qərara gəldik ki, sənə bəraət verilməlidir... Sən bu illər ərzində sistenin qurbanı olmusan... Özün bilirsən ki, biz sənə imkanlarımız daxilində həmişə əl tutmuş, kömək etmişik... Səni ruhi xəstəxanadan azad edirik... (Əlini yana, qapıya sarı uzadır). Sən sağlam adamsan. Bu andan etibarən haraya istəsən gedə bilərsən...

    Uzun sükut. İsmayıl yerində heykəl kimi donub qalır. Sonra vazdakı narlardan birini götürüb uzun-uzadı baxır və yenidən vaza qoyur.

    İsmayıl:- Deməli, mən azadam... Deməli, otuz ildən sonra sübut olundu ki, mən dəli deyiləmmiş... Bəs mən öz vətənimə gedə bilərəmmi, doktor?
    Doktor Əliyev: -O, bizim səlahiyyətimizə aid olan məsələ deyil.
    İsmayıl: -Elə isə mən indi haraya gedim? Bəlkə Siz deyəsiz, doktor?
    Doktor Əliyev:- Seçim özünündür.
    İsmayıl:- Seçim mənimdir... Mən düşdüyüm bu qara zolaqdan necə olursa-olsun çıxmalıyam. Həyatımın yeni bir tarixi başlayır. (Pəncərədən bayıra baxır). Qar altından cücərib çıxan otlar və çiçəklər elə bil məni səsləyir. Mən də o çiçəklər, o otlar kimi azadam. Mən azadam.

    Musiqi get gedə gurlaşır. İsmayıl və Doktor Əliyev bir xeyli üz-üzə durub bir-birlərini süzür. Sonra qucaqlaşırlar.
    Pyesin digər işrirakçıları səhnəyə gəlir.


    Pərdə
    Son




























    Müəllifdən

    “Qara zolaq” dramı necə yarandı?
    Hörmətli ədəbiyyatşünas və tanınmış tədqiqatçı Əli Şamilin alban əsilli İsmayıl Fark haqqında yazdığı məqalə təsadüfən əlimə keçərkən qəribə hisslər keçirməli oldum.
    Xatırladım ki, haqqında söhbət açılan bu adamı, yəni İsmayıl Farkı, ötən əsrin 80-ci illərinin lap sonlarında, 90-ların əvvəllərində arabir bir tanışımın yaşadığı evin yaxınlığında-məşhur “Azneft meydanında” görürdüm. Mənə nədənsə elə gəlirdi ki, o, həmin meydanın arxasındakı qazanxanada işləyir. Bu ortaboylu, tökmə bədənli, qaraşın, “tunc sifətli” adamın nimdaş geyim-kecimi də üz-gözü kimi həmişə tutqun olardı. Əcnəbi olduğu ilk baxışdan elə rəng-rufundan hiss olunurdu.
    Sonralar mən onu Az.Tv-nin o zaman çox populyar olan “Dalğa” verilişində gördüm. Çıxışından belə məlum oldu ki, bu adam əslən albandır, Moskvada və Bakıda ruhi xəstəxanada yatıb, başı müsibətlər çəkib, bürokratik əngəllər ucbatından öz vətəninə qayıda bilmir. İsmayıl Fark mövcud rejimi kəskin tənqid edərək öz taleyi ilə bağlı nigarançılığını söylədi. Doğrusu, düz-əməlli tanımadığım bu adamın belə cəsarətli çıxışı o vaxt diqqətimi çəkdi.
    Aradan illər, hətta onillər keçəndən sonra mən “dissidentlər” mövzusuna müraciət etməli oldum. Düzdür, vaxtilə, ötən əsrin 90-cı illərində yazdığım və ölkəmizdəki bir neçə teatrda, o cümlədən Dərbənd teatrında tamaşaya qoyulmuş “Ağıllı adam” pyesimin mövzusu da dolayısı yolla bu mövzuya həsr olunmuşdur. Amma vurğulamalıyam ki, bizim ədəbiyyatımızda bu mövzusunda yazılmış bədii əsərlərə nadir hallarda təsadüf edilir.
    İsamayıl Fark “sovet dissidentlərindən” hesab olunsa da, əslində əcnəbi ölkənin vətəndaşı olub. Bundan başqa, əgər diqqət yetirdinizsə, az qala bütün həyatı faciələrlə dolu olan bir insanın ömür yolunun müxtəlif lövhələrinin işıqlandırıldığı əsərin janrını mən bilərəkdən “faciə” kimi deyil, “tragikomediya” kimi təqdim etmək qərarına gəlmişəm. Bu da təəccüblü və təsadüfi deyildir. Axı gülünc sistemin törətdiyi ən qorxunc hadisələr və cinayətlər belə, hərdən gülüş nüanslarından xali ola bilmir. Hətta, həyatda baş verən ən müdhiş faciələri belə, bəzən gözləninilməz komik situasiyalar müşaiyət edir.
    Qələmə alınan pyesdəki personajların əksəriyyəti konkret tarixi simalardır. Lakin mən yalnız “sənədli” materiallara və “arxivləşdirilmiş” faktlara isnad etməmişəm. Təbii ki, bədii zərurətin məntiqindən dolayı əsərə əlavə “köməkçi” obrazlar da gətirmiş, habelə, hadisələrin cərəyan etdiyi mühitin ab-havasını yaratmağa çalışmışam.
    Və nəhayət, bir daha bu siyasi-tarixi tragikomediyanın meydana çıxmasında Əli Şamilin təqdim etdiyi materialın “təkanverici” rol oynadığını qeyd edərək, hörmətli tədqiqatçımıza yeni-yeni yaradıcılıq uğurları diləyirəm.






    Firuz Mustafa
    Qısa bioqrafiya və biblioqrafiya
    Nəşr edilmiş və tamaşaya qoyulmuş əsərlərinin
    natamam siyahısı

    (Firuz Qədimаlı оğlu Mustаfаyеv)
    nasir, dramaturq, filosof

    Azərbaycan Respublikasının
    Əməkdar incəsənət xadimi

    Bioqrafiyası
    Firuz Mustаfа (Mustafayev Firuz Qədimalı oğlu) 18 fеvrаl 1952-ci il tаriхdə Аzərbаycаn Rеspubliкаsı Gədəbəy rаyоnunun İsаlı кəndində ziyаlı аiləsində аnаdаn оlmuşdur. (Amma sənədlərdə onun doğum tarixi iyun ayının 30-u göstərilmişdir). Firuz Mustаfа 1969-cu ildə оrtа məкtəbi, 1971-ci ildə Bakdakı 1 saylı texniki peşə liseyini bitirmişdir. O, əmək fəaliyyətinə tikintidə və Bakı elektrik maşınqayırma zavodunda fəhlə kimi başlamışdır. 1975-ci ildə Аzərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filоlоgiyа fакültəsini bitirmiş, 1975-1977-ci illərdə təyinаt üzrə Sааtlı rаyоnundа müəllim işləmişdir. Firuz Mustаfа 1977-1978-ci illərdə hərbi хidmətdə оlmuş, ordudan zabit kimi tərxis edilmişdir. O, 1978-80-ci illərdə Аz.TV-də müхbir, Кinоlаşmа idаrəsində sərəncаmçı dirекtоr, “Аzərbаycаn gəncləri” qəzеtində хüsusi müхbir kimi fəaliyyət göstərmişdir.
    Firuz Mustаfа 1980-84-cü illərdə Аzərbаycаn ЕА Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspiranturasında təhsil almış, sоnrакı illərdə еlmi işçi, bаş еlmi işçi, hаbеlə fəlsəfə каfеdrаsındа dоsеnt vəzifəsində çalışmışdır.
    Firuz Mustаfа Ali Diplomatiya Kollecinin ümumi işlər üzrə prorektoru, Bakı Avrasiya Universitetinin elmi işlər və xarici əlaqələr üzrə prorektoru olmuşdur. O, 1985-ci ildə fəlsəfə üzrə nаmizədliк, 1992-ci ildə dокtоrluq dissеrtаsiyаsı müdаfiə еtmişdir. (O zaman SSRİ Аli Аttеstаsiyа Şurаsı dаğıldığı üçün diplоmu аlа bilməmişdir. 2002-ci ildə Fəlsəfə və Hüquq İnstitunun Еlmi Şurаsının qərаrı ilə оnа fəlsəfə еlmləri dокtоru аdı vеrilmişdir). O, elmi və bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə yanaşı pedaqoji işlə də məşğul olmuş, ölkənin əksər ali məktəblərində, universitetlərində fəlsəfə, fəlsəfə tarixi, dünya ədəbiyyatı və türk xalqları mədəniyyəti üzrə mühazirələr oxumuşdur.
    Firuz Mustаfаnın ilk mətbu yazıları “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Kommunist”, “Tərəqqi”, “Elektrik” qəzetlərində, “Müxbir”, “Təşviqatcı”, “Ulduz” jurnallarında çap olunmuşdur. İlk bədii kitabı (“Göyəm kolları”) 1985-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatında, ilk elmi monoqrafiyası 1989-cu ildə “Elm” nəşriyyatında işıq üzü görmüşdür.
    Firuz Mustаfаnın onlarla еlmi və bədii кitаbı nəşr еdilmiş, ssеnаriləri əsаsındа bir çox filmlər çəкilmişdir. О, bir sira xarici filоsоf, şair və yаzıçılаrın əsərlərini (N.Bеrdyаyеv, F.Nitsşе, S.Yesenin, A. Blok, V.Şuкşin və s.), hаbеlə “Putin. Birinci şəхsdən” кitаbını Аzərbаycаn dilinə tərcümə еtmişdir.
    Firuz Mustаfа 100-dən çox kitabın müəllifidir. Uzun illər Az.Tv-də “İlğım” və “İdrak” verilişlərinin müəllifi və aparıcısı olmuş, müхtəlif illərdə “Mааrifçi” və “Mədəniyyət” qəzеtlərinin bаş rеdакtоru vəzifəsində çаlışmışdır.
    Firuz Mustаfа AYB Dramaturgiya sektorunun rəhbəri, “Teatr” jurnalının təsisçisi, Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifаqının, Fəlsəfə Cəmiyyətinin, habelə Qafqaz Yazıçılar Klubunun üzvüdür.
    Firuz Mustаfаnın onlarla pyеsi müхtəlif dövlət tеаtrlаrındа, habelə Türkiyə Respublikasında, Rusiya Federasiyasında, Ukrayna Respublikasında tаmаşаyа qоyulmuşdur.
    Firuz Mustаfаnın yazdığı mətnlərə görkəmli bəstəkarlar- Xəyyam Mirzəzadə, Zabitə Məmmədova, Tahir Əkbər, Şahid Əbdülkərimov və başqaları musiqi bəstələmişlər.
    Firuz Mustаfаnın əsərləri bir çox xarici dillərə tərcümə edilmiş, ssenariləri əsasında filmlər çəkilmişdir.












    Təltif olunduğu mükafatlar:
    Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi
    İki dəfə Cəfər Cаbbаrlı mükafatı laureatı
    “Humay” mükafatı laureatı
    Bеynəlхаlq Аvrаsiyа Fоndunun mükafatı
    Tеаtr Хаdimləri İttifаqının mükаfаtı



























    Firuz Mustafanın elmi və bədii əsərləri
    (biblioqrafiya)


    Firuz Mustafanın
    Azərbaycan teatrlarında tаmаşаyа qоyulmuş əsərləri (pyеsləri):

    • “Аğıllı Аdаm” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Qəfəs” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Таbut” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Vidа mаrşı” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Qаrа qutu” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Su pərisi” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Мüqəvvа” - Nахçıvаn Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Теаtrı
    • “Аğıllı Аdаm” - Şuşа Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Tеаtrı
    • “Qadın həsrəti”- Şuşа Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Tеаtrı (“Musiqili məktublar”)
    • “İlğım”- Lənkərаn Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Sеvməsən ölərəm”- Аğdаm Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Мüqəvvа”- «Yuğ» Dövlət Tеаtrı”
    • "Мüqəvvа"- Tədris Teatrı
    • “Musiqili məktublar”- Tədris Teatrı
    • “İfritə”- Tədris Teatrı
    • “Marian çökəkliyi”- Tədris Teatrı
    • “Əqrəb bürcü”- Tədris Teatrı
    • “Safari”- Tədris Teatrı
    • “Аyı təbəssümü”- Füzuli Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Adsız”- Füzuli Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Dəhliz” - Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Adsız”- Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Vida marşı”- Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Sənə sözüm vаr”- Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Qаrışqа tələsi “- Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Neytral zona” - Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Аdsız”- İrəvаn Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Əqrəb bürcü”- Sumqаyıt Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Tələ” - Sumqаyıt Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Аdsız”- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı
    • “Qadın həsrəti” (“Musiqili məktublar” pyesi əsasında)- GTT
    • ”Аyı təbəssümü”- Qusar Ləzgi Dövlət Dram teatrı
    • “Müqəvva”- (festival üçün)- Azərbaycan Dövlət Akademik Rus dram teatrı
    • “Vidа mаrşı” - Gəncə Dövlət Drаm Tеаtrı
    • "Tıхаc”- Gəncə Dövlət Nizаmi Pоеziyа Tеаtrı
    • “Pələng ili”- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı
    • “Adsız” (rusca)- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı
    • “Sehrbaz” –Bakı Bələdiyyə Teatrı
    • “Müqəvva”- Rus Dövlət Dram teatrı
    • “Sevməsən ölərəm”- Ordubad xalq teatrı (Naxçıvan MR)


    Firuz Mustafanın
    xarci ölkələrdə tаmаşаyа qоyulmuş əsərləri (pyеsləri)
    • “Мüqəvvа”- «Oda» Tеаtrı (Türkiyə Respublikası)
    • “Neytral zona” (“Terefsiz Bölge”)- Trabzon Sənət Teatrı (Türkiyə Respublikası)
    • "Neytral zona" - Dərbənd Azərbaycan Dram teatrı (Rusiya Fedreasiyası)
    • “Sahibsiz adam” –KrımTatar Akademik Dövlət Musiqili Dram Teatrı
    • "Ağıllı adam" - Dərbənd Azərbaycan Dram teatrı (Rusiya Fedreasiyası)


    Еlmi əsərləri:
    • "Mənəvi tələbаtın inкişаf diаlеktiкаsı" (“Elm” nəşrиyyatı, 1985)
    • "Yеnidənqurmа və demоkrаtiyа şərаitində tələbə və şаgirdlərin hüquqi və mənəvi tərbiyəsinin fоrmаlаşmаsı" (“APİ-nin nəşriyyatı”, 1987)
    • "Sərhədsiz dünyа" (“Diplomat” nəşriyyatı, 1999)
    • "Мədəniyyəт və fəlsəfə"(“Araz” nəşriyyatı, 2005)
    • “Orta təhsil islahatları proqramlarının məzmun baxımından təhlili və qiymətləndirilməsi” (“MBM” nəşriyyatı, 2011)
    • “Qloballaşma və mədəniyyət”(“Araz” nəşriyyatı, 2011)
    • “Fəlsəfə işığında” (“RENESSANS-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Mənəvi tələbat və bədii mədəniyyət” (Doktorluq dissertasiyası) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019).

    Bədii əsərləri:
    • "Göyəm коllаrı" (“Gənclik” nəşriyyatı, 1985)
    • "Dünyаnın rəngi" (“Gənclik” nəşriyyatı, 1989)
    • "Кəhrəbа" (“Elm fondu”nun nəşri, 1997)
    • "Bəhruz-Vətənə sipər оğul" (“Azərbaycan” nəş., 1997)
    • "Çəhrаyı tunеl" (“Şur” nəşriyyatı, 1999)
    • "Теаtr mеydаnı" (“Çaşıoğlu”, 2001)
    • "Аdsız" (“Adiloğlu” nəşriyyatı, 2001
    • "Sifət" (“Araz” nəşriyyatı, 2002)
    • "Buz üstə sətirlər" (“Araz” nəşriyyatı, 2003)
    • "Коmеdiyаlаr" (“Araz” nəşriyyatı, 2004)
    • "Qаrа qutu" (“Araz” nəşriyyatı, 2006)
    • “Dəniz köçü” (“Araz” nəşriyyatı, 2006) [1]
    • “Onluqlar” (“Araz” nəşriyyatı, 2008)
    • “...Qapı...” (“MBM” nəşriyyatı, 2008)
    • “13 hekayə” (“MBM” nəşriyyatı, 2008)
    • “Müqəvva” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Monohekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Qapı” (“Araz” nəşriyyatı, 2009)
    • “Dəniz köçü” (9 nəşr) (“Nurlan”və “Araz” nəşriyyatı, 2009-10)
    • “Hekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “At günü” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Monopyeslər” (“Araz” nəşriyyatı, 2010)
    • “Çardaqda zirzəmi” (“MBM” nəşriyyatı, 2011)
    • “Sklerozlar üçün yaddaş” (Araz” nəşriyyatı, 2011)
    • "Daş üstə yazılmış sətirlər”(dördlüklər) (“MTR group” nəşriyyatı, 2014)
    • “Ölü dildə sevgi məktubları” (“Zero”nəşriyyatı, 2014)
    • “Hekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2015)
    • “Poetik səsləşmələr” (“Teatr” jurnalına əlavə, 2017)
    • "Seçilmiş əsərləri" (1-ci cild) (“MBM” nəşriyyatı, 2016)
    • "Seçilmiş əsərləri" (2-ci cild) (“MBM” nəşriyyatı, 2017)
    • “Kəhrəba”, (“MBM” nəşriyyatı, 2018)
    • “Qum saatı”, (“MBM” nəşriyyatı, 2018)
    • “NƏSR” (roman və povestlər) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Ədəbiyyat və əbədiyyət” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Əlahəzrət söz” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “AntiPoeziya” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Çardaqda zirzəmi” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Bir filosofun deyimləri” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Fəlsəfə işığında” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Sehrbaz” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Hekayələr” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Mini.Mono.Makro. Hekayələr” (GreenPrint House” , 2021)
    • “Durna ovu” (Pyeslər). (GreenPrint House” , 2021)
    • “Sütun” (Poeziya) (GreenPrint House” , 2021)
    • “TriO” (Nəsr.roman.povest.hekayə) (GreenPrint House” , 2021)
    • “On pyes”. (GreenPrint House” , 2021
    • “Poetik tərcümələr” - (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2021)
    • “Məruzə”.Bioqrafiya.Biblioqrafiya (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2024)
    • “Vernisaj” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2022)
    • “Misra” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2025)


    *Seçilmiş əsərləri (40 cilddə) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2020)

    *Seçilmiş əsərləri (40 cilddə) (“Ekoprint”) nəşriyyatı, 2018)

    *“Gündəliklər” (4 cilddə) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2024)

    *Фируз МУСТАФА “ИЗБРАННОЕ”. (Избранное в 6-ти томаx) (“Renessans-A”.2020)

    Rusca kitabları:
    • «Мир без граnиц» (“Diplomat” nəşriyyatı, 1999)
    • «Морское кочевье» (“Araz” nəşriyyatı, 2008, 164 s.)
    • «Пьесы» (“Nurlan” nəşriyyatı, 2008, 560 s.)
    • «…Дверь» (“Nurlan” nəşriyyatı, 2008, 384 s. )
    • «Фируз Мустафа в переводе Шахло Касумовой» («МВМ» nəşriyyatı , 2011, 120 s.)
    • «Манекен» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2009)
    • «День лошади» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2009)
    • «Подвал на крыше» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2011)
    • «Поэтические ассоциации» (“Teatr” jurnalına əlavə, 2017)
    • «Парадоксальные пьесы» (Приложение к журналу «Театр», 2019)
    • «ПРОЗА» (романы. повести. hассказы) (“Renessans-A”.2019)
    • «Чародей» (пьесы) (“Renessans-A”.2019)
    • «ТриО» (Проза: роман.повесть.рассказ) (GreenPrint House” , 2021)
    • «Двойники» (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2026)

    İngiliscə kitabları:
    • “A sea nomad” (Dəniz köçü”). povest- (“Araz” nəşriyyatı, 2010)
    • “The Amber, a true friend” (“Kəhrəba, sadiq dost) - (“Elm fondu”nun nəşri, 1997)
    • “Basement on the roof” (“Çardaqda zirzəmi”).3 pyes- (“Renessans-A”.2024)
    • “Neutral Zone” Prose & Play (“Neytral zona”).nəsr.dram. (“Renessans-A”.2024)
    • “World without borders”(trastatus) - (“Renessans-A”.2024)

    Tərcüмə:
    • “Putin. Birinci şəxsdən” (“Diplomat” nəşриyyatı, 2000)
    • “Poeziya nümunələri” (“Teatr” jurnalına əlavə, 2012)



    Tərtib etdiyi kitablar:
    • «Сто тюркских этносов» (“Araz” nəşriyyatı, 2012)
    • “Yaşamaq sənəti. Təbiətin resepti” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)

    Rusiyada nəşr olunmuş kitabları:

    “Райский цветок" (“Cənnət çiçəyi”), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburg,. 2018
    «Подвал на крыше» (“Çardaqda zirzəmi”), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburg., 2018
    “Мир без границ” (“Sərhədsiz dünya”), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburg,. 2018
    “Морское кочевье” (“Dəniz köçü”-rusca), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburg,. 2018
    “Nomade Maritime” (“Dəniz köçü”-fransızca), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburg,. 2018
    “A Sea Nomad” ((“Dəniz köçü”-ingiliscə), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburg,. 2018
    “Дверь” (“Qapı”), Rusiya Federasiyası, Yekaterinburq,. 2018

    Türkiyədə nəşr olunmuş kitabları:
    “Deniz kervanı” (“Asmaaltı Yayınevi”.,2022)
    “Tarafsız bölge” ( “Anatolya kitab”., 2022)

    İranda çap olunmuş kitabları:
    “QAPI” romanı (Sona.Tehran., 2000)
    “Çardaqda zirzəmi” (farsca) İran İR, Tehran, 2017
    “Marian çökəkliyi” (farsca) İran İR, Tehran, 2017

    Özbəkistanda nəşr olunan kitab:
    “Dengiz kochmanchıları” (“Dəniz köçü”-özbəkcə) Özbəkistan Respublikası, Dashkənd.,”İstiqlol nuri”, 2018

    “Amazon”da dərc edilən və yayınlanan kitabları
    • “Basement on the roof” (“Çardaqda zirzəmi”).3 pyes- (“Renessans-A”.2024)
    • “Neutral Zone” Prose & Play (“Neytral zona”).nəsr.dram- (“Renessans-A”.2024)
    • “World without borders”(trastatus) - (“Renessans-A”.2024)




    Firuz Mustafaya
    həsr olunmuş kitablar:
    • «Посвящается тебе, Фируз Мустафа» (toplu) (2012)

    • “Sənə həsr olunur, Firuz Mustafa” (toplu)
    (2012)

    • Sabir Bəşirov. “Firuz Mustafa: idrakla hissin vəhdəti”. (Ədəbi portret-monoqrafiya) (2012)

    • Babək Qurbanov. "Firuz Mustafanın yaradıcılığına baxış (Dörd bucaq)" (2012)

    *Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr edilmiş monoqrafiya, tədqiqat, məqalə, qeyd, esse və ona ithaf olunmuş poetic parçalar (4 cilddə) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2020)






    MÜNDƏRİCAT:

    Müəllifdən
    s.03

    TARİXİN KÖLGƏSİ
    və yaxud
    Gələcəkdən gələnlər
    s. 07

    SAVAŞ FƏSLİ
    və yaxud
    Ənvər Paşa
    s.231

    ÜÇÜNCÜ SAHİL
    və yaxud
    “Sonuncu instansiya”
    s.278

    QARA ZOLAQ
    s.335

    Müəllif haqqında
    Səh. 379
    Firuz Mustafanın əsərləri
    Səh.382







    Firuz Mustafa

    TARİXİ DRAMLAR


    Dizayn: A. Mustafa

    Formatı:70x90 1/32
    Yığılmağa verilmiş: 25.02.2026
    Çapa imzalanmış: 15.05.2026
    El.ünvan: : firuzmustafa52@gmeil.com

    Tel.:+994 50 413 3572
    ©Firuz Mustafa.2026.390 səh.










    "Füyuzat" nəşriyyatı.2026



    Firuz Mustafa
    (Mustafayev Firuz Qədimalı oğlu)

    Bakı. 2026


    • sentyabr 2026, Firuz M.

  • 3
Fəlsəfə Işığında

Firuz Mustafa

Fəlsəfə Işığında (İkinci nəşr) Bakı-2025 Bakı., 2025.səh.558 nın yeni kitabına daxil edilmiş yazılarda bədii və mənəvi mədəniyyətin aktual......

proza. rusca. roman. povest.

Firuz Mustafa

Фируз МУСТАФА ПРОЗА Романы Повести Рассказы Bakı-2026 Фируз МУСТАФА Фируз Мустафа. Проза. Романы.Повести.Рассказы 2026.с.510.Баку. Редактор: Г.Мустафаева В книге представлена проза (романы, повести и рассказы) известного......

Пьесы. Pyeslər. rusca

Firuz Mustafa

Фируз Мустафа ПЬЕСЫ Pièce Баку -2026 Фируз Мустафа пьесы Редактор: Г.Мустафаева Творчество Фируза Мустафы как философа, прозаика и драматурга, знакомо широкому кругу читателей и зрителей.......

Misra. poeziya

Firuz Mustafa

Misra poeziya ποίησις Bakı-2026 .Misra.Poeziya ποίησις Geniş oxucu və tamaşaçı auditoriyası nı əsasən filosof, nasir və dramaturq kimi tanıyır.......

Tarixi dramlar

Firuz Mustafa

Tarixi Dramlar TarixiN Kölgəsi Savaş Fəsli Üçüncü Sahil Qara Zolaq Bakı-2026 Redaktor: Fazil N. Mustafayev Yeni kitaba nın......

Nəsr. roman. povest. hekayə

Firuz Mustafa

Nəsr romanlar povestlər hekayələr Bakı-2025 .Nəsr. Romanlar.Povestlər.Hekayələr Bakı.2025, s.1330 Tanınmış yazıçı-filosof nın yeni kitabına müəllifin müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı nəsr əsərləri......

Pyeslər. 1-ci cild

Firuz Mustafa

Pyeslər 1-ci cild Üç cilddə Bakı-2026 Pyeslər 1-ci cild Üç cilddə Təqdim edilən kitaba nın seçilmiş dram əsərləri daxil edilmişdir.......

Pyeslər. 2-ci cild

Firuz Mustafa

Pyeslər 2-ci cild Üç cilddə Bakı-2026 Pyeslər 2-ci cild Üç cilddə Təqdim edilən cildə nın seçilmiş dram əsərləri daxil edilmişdir.......

Pyeslər. 3-cü cild

Firuz Mustafa

Pyeslər 3-cü cild Üç cilddə Bakı-2026 Pyeslər 3-cü cild Üç cilddə Təqdim edilən cildə nın tarixi dramları, monopyes və monohekayələri, yaradıcılığının ilkin......

Saatsaz

Tural İsmayılov

Payızın axırı idi. Tural Əli babasının köhnə evinə gələndə həyətdəki nar ağacında bircə nar qalmışdı. Quş dimdikləməmişdi, yalnız yarıqlanıb qızarmışdı. Ev satılırdı. Bunu atası Rəşid......