...
  • Haqqında 2-ci kitab
  • Firuz Mustafa



  • Firuz MUSTAFA

    Haqqında





    2-ci kitab
















    Bakı-2020




    Firuz Mustafa
    haqqında

    2-ci kitab

    Oxuculara təqdim edilən 4-cildliyin
    ikinci cildinə
    Firuz Mustafanın
    yaradıcılığından bəhs edən
    məqalə, rəy və esselər
    daxil edilmişdir.


    Bədii tərtibatçı: Aqşin Mustafayev
    Bakı.2020, səh.308
    ©Firuz Mustafayev.,2020

    4502020000
    F------------------2020
    009
    "Renessans-A" nəşriyyat evi.,2020



    BAKI-2020








    2-ci kitab




    Babək QURBANOV

    FİRUZ MUSTAFANIN

    yaradıcılığına baxış







    (Dörd bucaq)








    FİRUZ MUSTAFANIN
    yaradıcılığına baxış

    (Dörd bucaq)

    İndi oxuculara görkəmli Azərbaycan alimi, fəlsəfə tədqiqatçəsı və musiqi nəzəriyyəçisi, uzun illər Türkiyə universitetlərində çalışmış
    Prof. Dr.Babək (Osmanoğlu) Qurbanovun
    Azərbaycanın tanınmış filosofu, nasiri, dramaturqu və şairi Firuz Mustafanın geniş elmi və ədəbi fəaliyyəti haqqında müxtəlif illərdə yazdığı, Türkiyə və Azərbaycan mətbuatında dərc etdirdiyi məqalələr təqdim edilir. Mərhum Babək (Osmanoğlu) Qurbanovun həmin məqalələri vaxtilə ayrıca kitab şəklində nəşr edilmiş, oxucu auditoriyası tərəfdən maraqla qarşılanmışdır.








    Azerbaycanda Edebiyat ve Sanat Üst Düzeydedir

    TANINMIŞ YAZAR FİRUZ NUSTAFANIN PİYESLERİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELER
    PROF. DR. BABEK KURBANOV

    Aziz okurlarım.

    Bildiğiniz gibi Prof. Dr. Babek Kurbanov daha önce Erzurum’daki Atatürk Üniversitesinde Öğretim Görevlisi görevinde bulunmuştur ve dünya çapında bilim ve sanat adamıdır. Bu kıymetli şahsiyetin 30’dek ilimi publisistik kitapları, felsefi şiirleri, hikâyeleri, daha önemlisi yeni ve son “Besteler Mecmuası” orijinal musiki eserlerinden oluşan kıymetli kitabı basılmıştır. Bu eser bestekârın uzun yıllar üzerinde çalışmış olduğu yeni müzik eserleridir ve orijinal besteler gibi geniş seyirciye hitap ediyor. Eserler çağdaş müzik tekniğiyle işlenmiş, besteci tarafından dünya insanlarının anlaya bileceği bit tarzda, üslupta işlenmiştir. Şunu cesaretle diye biliriz ki bestekâr Babek Kurbanov Tanrının vermiş olduğu gerçek yeteneğini yeni eserleriyle bir daha bizleri sevdiriyor.
    Piyanocu bestekârın yeni eserleri onun fevkalade geniş fanteziye, derin müzik bilgiye, klasik bestekârların yanında çağdaş bestekarlık tekniklerine ustaca sahip olduğunun kanıtıdır.
    Bestekâr, piyanocu, dünya filozofu, şair ve yazar Prof. Dr. Babek Kurbanov yeni makale ve kitaplarıyla devamlı bizleri sevindiriyor ve takdire layık şahsiyettir. Devamlı yaratıcılık ruhu, azmi onun yüksek yetenek adamı, çağımızın evrensel niteliklerini kendinde taşıyan muazzam tefekkür adamı olduğunu ispatlıyor.
    Gaziantep Devlet Halk Konservatuarı Öğretim Üyesi değerli dostum, aziz kardeşim Prof. Dr. Babek Kurbanov beni telefonla aradı ve gençAzerbaycan yazarlarından, tiyatro oyun yazarı Firuz Mustafadan söz etti. Bu yetenekli adamın yeni kitaplarından, tiyatro için yazmış olduğu çağdaş oyunlarından konuştu ve onun Türkiyede tanıtılmasını rica eti. Bu ismi tanımıyorum, ama dostuma güveniyorum, çünkü kalemini boşuna eline almaz. Aldıysa kalemi demek ki, önemli bir şahsiyet hakkında söz yazıyordur.
    Bu arada biliyorsunuz, Uluslararası “Köroğlu” Operasının Sergilenmesi” Projemi gerçekleştirmişimdir ve temsille ilgili seri yazıları sizler için yazmakta devam ediyorum. Yeniden seri yazılarıma ara vereceğim. YAYDER Derneği olarak da iki ülke arasındaki kültür, sanat, edebiyat, müzik olaylarını tanıtmak amacımız içinde yer alıyor.
    Dostumdan rica ettim ve makalesini istedim.
    Bir bestekar, şair, müzisyen, filozof dostumu kıramadım ve seri yazılarıma bu gün ara veriyorum. Sayfamda onun yazmış olduğu makaleye yer veriyorum.

    Sevgilerle,
    Prof. Dr. Eflatun NEİMETZADE






    Azerbaycan Tiyatrosu’nda Oyun Yazarı
    (1-ci meqle)

    Firuz Mustafa entansif yaratıcılık faaliyeti ile ayrılan tanınmış yazarlarımızdandır. Onun çeşitli konulara ait hikayeleri, povestleri (büyük hikaye), romanları vs. okuyucuların beğenisini kazanmış, sanat ve edebiyat uzmanlarının dikkatini çekmiştir. Fakat itiraf etmek gerekir ki, onun kapsamlı ve çok yönlü yaratıcılık faaliyetinde dram yazarlığı alanındaki başarıları daha ağır basmaktadır. Bu alanda yazarın 20-den fazla piyesini örnek getirmek mümkündür. Aynı zamanda bu piyeslerin Azerbaycan Cumhuriyetinin bir çok devlet tiyatroları tarafından sahne hayatı görmesi, seyircilerin rağbetini kazanmasını her şeyden önce burada yazarın insanlarımızı düşündüren, fikirlerini meşgul eden son zamanlar özellikle aktüel olan idea-konulara müracaat etmesi ile izah etmek mümkündür. Yazarın bu yakınlarda Rus diline tercüme edilip yayımlanmış “Piyesler” (Bkz.: “Pyesı”, («Пьесы») Baku, Nurlan, 2008 Rusça) kitabında bu eserlerin çoğu yer almaktadır. Tabii ki, bu piyesler aynı zanda Fizuz Mustafa’nın yaratıcılık yolu, kullandığı sanatsal-estetik yöntemler, dünya görüşü, globalleşen dünyamızda durmadan değerlere münasebeti vs. üzerine okuyucularına değerli bilgiler vermektedir. Kitapta yer almış piyesleri okudukça karşımıza kendi öznel yaratıcılık yolu olan bir sanatçının portresi canlanmağa başlıyor. Şahsen ben onun bu alandaki çalışmalarını Azerbaycan tiyatro yazarlığı alanında ün kazanmış hiçbir sanatçının yaratıcılığına benzetemediğimi itiraf etmeli oluyorum. Doğu dünyasında M.F.Akhundov’dan tutmuş bugüne gibi inkişaf eden Azerbaycan tiyatro sanatı bir çok ünlü tiyatro yazarlarının yaratıcılık başarıları sayesinde belli bir profesyonel düzeye yükselebilmiş, daha çok realist (gerçekçi) prensiplere riayet etmekle geniş halk kitlesinin eğitilmesinde, estetik zevkinin formalaşmasında önemli rol oynamışlardı.





    Çağdaş ve Modern Yazarın Aktuyel Oyunları

    Orasını da hatırlatmak gerekir ki, belli ideolojik nedenlerden dolayı uzun bir süre genelde eski Sovyetler Birliği’ne özgü estetik kredoya (prensibe) uygun olarak yalnız “sosyalist realizmi” gibi uydurma bir yaratıcılık yöntemi çerçevesinde hareket etmeye mecbur olan sanatçılarımız tabii ki, çoğunlukla sanat için önemli olabilen bir çok estetik prensiplerden, bedii-tasvir vasıtalarından da vaz geçmeye mecbur olmuşlardır. Böyle bir durum ise aslında çoğu zaman sanatta yeknesaklığa (monotonluğa), yüzeyselliğe, aşırı derecede tekrarlanmalara, taklitçiliğe vs. Götürebilirdi. Sonuçta ise hatta tiyatro sanatına olan ilginin azalmasına bile neden olabilirdi. Tabii ki, burada teknolojinin hızlı gelişimi, televizyon ve video kanallarının, aynı zamanda batının “kitlesel kültürünün güçlü etkisini de dikkate almak gerekir. Bununla birlikte her bir sanat türü gibi tiyatro sanatı da kendi yaşamını sürdürebilmek, ayakta kalabilmek, eskilerde olduğu gibi geniş seyirci kitlesinin rağbetini kazanmak için yalnız eski estetik prensipler çerçevesinde hareket etmek, onlara aşırı derecede riayet etmekle mümkün olabileceği açık bir şekilde şüphe altına alınıyordu. Bu durumu belki de çoklarından önce duyan Fizuz bey her şeyden önce idea-konularını bugünün insanlarının yaşam tarzı, düşünceleri, mânevi değerlere münasebetleri, aile-maişet problemleri, insan hakları ve özgürlükleri ile ilgili problemlerden alıyor. Onun yaratıcılığına popülist eğilim yaddır, o bazıları gibi geniş seyirci, okuyucu kitlesinin rağbetini kazanmaktan ötürü zahiri gülüş veya suni sempati kazanmak yolu ile gitmiyor. Ne yazık ki, hâlâ da tiyatro yazarlarımızın bazıları bu bakımdan bu veya diğer bölge insanlarımıza has konuşma tarzını, lehçe özelliklerini, aynı zamanda giysi çeşitlerini, davranış tarzlarını, bazen ise hatta psikolojik farklıklarını bile ö plana çekmekle kendilerini dram yazarlığı alanında ünlü etmek için gayret bile gösteriyorlar. Firuz beyin milliliyi onun daha çok çağdaş dönemde aktüel olan sosyal-ekonomik sorunları karşıya çıkarabilen maddi-mânevi problemleri açık bir şekilde ortaya koyabilmesidir. Aynı zamanda bu problemler somut sanatsal imge araçlığı ile ifade bulmasından dolayı daha anlaşılır ve inandırıcı bir şekilde açığa çıkarılır.






















    Dramaturgimizin Yaratıcısı Axundov’dan Etkilenmiştir

    Yazar fikirlerinin açıklamaktan ötürü zengin tasvir-ifade vasıtalarına, söz birleşmelerine, idiomalara (mecazi deyimlere), benzetmelere (Mesela,“Adsız” piyesinde olduğu gibi İdil, zibil (çöplük), dibil (doğuştan aptal) veya “ Safari” piyesindeki gibi Safar, safari (avcılık) vs. müracaat ettiği taktirde her zaman eserin esas idea-konusundan hareket ediyor, yani “genelden – tekele” metodunu, daha doğrusu bütün tasvir-ifade vasıtaların eserin genel idea-konusunun açıklanmasına hizmet edebilmesini daha önemli sayıyor. Firuz yaratıcılığını çağdaş kılan bir önemli husus da odur ki, onun koyduğu konular çoğu zaman her hangi bir milli çerçeve içerisinde kalmıyor, aksine daha çok çağdaş ve evrensel boyutlara yükselebilir. Örneğin, yazarın “Beyaz Gölgeler” piyesinde (eseri yazarın diğer piyeslerinden farklı olarak Azerbaycan Türkçesi ile okuyabildim) zamanımızın korkunç belalarından sayılan narkotik madde tutkusu, onun esiri olanların trajik akıbeti vs. dikkat merkezine alınmakta. Eserde çeşitli yollarla (eserde kart oyunu esas götürülüyor) zenginleşen ve bunu amaca çeviren, bazen ise paranın gücünün toplumda her şeye kadir olduğuna inanan birisinin (Topalın) acımasız siması verilmiştir. Eserin kahramanı aynı zamanda geçmişteki yanlışlığın bağışlanmaması, ne zaman ise bu yanlışlığa göre cevap verileceği ideasını da ifade etmektedir. Hatta piyesin sonunda Giyamın eşi Şahane bu pisliği temizlemek için Topala attığı gülle bile onu öldürmüyor, yine onun şikest (sakat) ayağına, daha doğrusu tahta ayağına isabet ediyor. Belki de yazar böyle bir sonuçla bir daha geçmişteki yanlışlıkların kolaylıkla silinmeyeceğini, kötülüklerin kolaylıkla aradan kaldırılmaması ve uzun bir süre yaşayabilmesi ideasını açığa çıkarmaya çalışmıştır. Bir daha hatırlatalım ki, narkotik madde ve esrar kaçakçılığı, onların gençlerimize olan bozucu etkisi (her gün onlarca insan bundan dolayı hayatını kaybetmektedir), uluslar arası alanda bile narkobiznesin (narkotik madde ticaretinin) büyük boyutta kendisine yer bulması tehlikesi inkar edilmez bir gerçektir. Yazarın belki de Azerbaycan edebiyatında ilk defa olarak bu konuyu kapsamlı bir şekilde ele alması ile aslında global, milli çerçeveleri, sınırları aşan bir konuya değinmiştir. Eserdeki suretler (Tipler) her ne kadar çağdaş Azerbaycan sosyal muhitinden alınmış olsalar bile konunun milli çerçeveleri aşmasını söylemek mümkündür.



















    Azerbaycan’da Sosyal Yaşamı Kaleme Alıyor

    Eserde babalar – oğullar problemi de yukarıda söylediğimiz kontekste açıklanıyor. Genelde ahlak problemleri, bu sırada yüksek maneviyat, başkasının malına göz dikmemek, helal zahmeti her şeyden yüce tutmak vs. gibi olumlu ahlaki prensipler yazarın eserlerinde kırmızı hatla geçmektedir.

    Örneğin, “Adsız” piyesinde anadan gelme lal-kar olan ve Adsız olarak isimlendirilen gencin bir insan gibi mânen ne kadar temiz, pak olduğu, aynı zamanda davranışlarının zarifliği, kalbinin inceliği gibi marifetleri yüksek bir sanatsallıkla okuyucuları-seyircilerine ulaştırabilinir. Bu sureti cazip kılan özelliklerden biri de yazarın bu lal ve kar insanın zengin psikolojik dünyasını, dolgun heyecanlarını ifade edebilmesidir. Tabii ki, burada eserin diğer kahramanlarının – kadının, onun kızının, aynı zamanda kızla evlenmek isteyen bencil İdilin (o her zaman Adsızı alçaltmağa, onun marifetlerini kızın gözleri karşısında aşağılamağa, hatta hırsız gibi göstermeğe çalışıyor) ve Tahranın Adsızla ilgili söyledikleri sözler, davranışlar da bu suretin zengin dahili aleminin açıklanmasında son derece önemli rol oynamaktadır. Eser “hırsız” kelimesini kabul etmeyip intihara bile kalkmış Adsızın ölüm sahnesinin son derece trajik seslenmesi ile birlikte aynı zamanda yüksek mâneviyat, insan liyakati, sosyal sorumluluk namına hâlâ da canlarından bile geçmeye hazır olan insanların bulunması ideasını ifade etmiş oluyor.

    Firuz Mustafa’nın yaratıcılığında çağımızda teknolojinin, Audi-vizüel araçların yaşamın bütün alanlarına müdahale etmesi ile birlikte insan faktörünün unutulması, insanın kişisel mutluluğunun kaybolması, onların mutluluğa ulaşabilmesi yolundaki çabaları, bazen tenhalığı bile ikiyüzlü, yaltak, yalancı, kayırmacı insanlarla bir arada olmaktan daha üstün tutmaları gibi konular da meşgul ediyor.
    “İL QAZETESİ”

    22 Ekim 2009 •























    Lirik ve Romantik Kahramanların Usta Yaratıcısı

    …“Manken” (“Müqəvva”) eserinde kahramanın – kadının mağazadan bir hediye olarak aldığı yakışıklı bir mankenle olan sohbetlerine, bu sırada telefon araçlığı ile kız arkadaşı ve onunla ilişki kurmak, vakit geçirmek isteyen kişilerle olan konuşmalarında bir daha çağımızda mânevi-etik değerlerin ne kadar ucuza indirilmesini, bencil ihtirasların ve menfaat dalınca koşmaların yaşam standartlarına çevrilmesini his etmek mümkündür. Eser okuyuculara mono dram olarak takdim ediliyor ve onu bir aktörün dramı gibi de algılamak mümkündür. Fakat bir insanın, bir kadının düşünceleri, bu veya diğer sosyal-etik meselelere ait fikirlerini, psikolojik durumlarını hiçte çağdaş yaşam problemlerinden uzakta duran öznel (sübjektif) ve soyut problemlerin ifadesi gibi anlamak yanlış olurdu. Aslında, kahramanın düşünceleri daha çok reel hadiseleri, insan münasebetlerini, bazen onların kitle psikolojisi ile zehirlendiklerini, hatta yanındaki mankenden bile daha fazla maniken olmaları gibi fikirleri ifade edebilmektedir.
    Firuz Mustafa piyesleri içerisinde kendi lirik karakteri ile dikkati daha çok çeken ”Serap” (“İlğım”) eserini özellikle kaydetmek mümkündür diye düşünüyoruz. Eserde gerçek sevginin yaşlanmaması, ebediliği ideası poetik (şiirsel) bir tarzda ifade olunmuştur. Eserin kahramanı ressam Çapar gençliğinde sevdiği fakat bazı nedenlerden dolayı ona kavuşamamış bir kızın – Mayanın hayalleri ile yaşıyor ve sonuçta onun portresini tamamlıyor. Ağır yaratıcılık zahmetinden sonra uykuya dalmış Çapar burada da hayaller dünyasına gidiyor, gençliğini, sevdiği kızın eskilerdeki gibi genç ve taravetli kalmasını, yaşıtlarının ise yaşa dolduklarını, ihtiyarladıklarını his ediyor. Çaparın arkadaşı Alpayın Mayanı gördüğünü ve onun artık ihtiyar bir karıya çevrildiğini, belinin büküldüğünü, hiçte portredeki görünüşte olmadığı haberini verdikte Çapar hiçte sarsılmıyor, aksine seviniyor ki, Maya sağdır ve onunla buluşmak olanağı yaranmıştır. Gerçekten de eserin sonunda yazar Mayanın kendi portresini görmesi, ona ve onun yaratıcısı Çapara baş eğmesi, aynı zamanda her ikisinin ellerinin birleşmesi sahnesini vermeği önemli kılıyor. Bununla yazar bir daha hakiki sevginin zaman, mekan tanımadığı gibi ebedi bir ideanı kendisine özgü bir şekilde yansıtabilmiştir.



















    Firuz’un Piyesleri Muasırdır, Aktüeldir

    Eser kompozisyonu da orijinal ve cazip gözükmektedir. Özellikle de uyku sahnesinde Mayanın portresinin tedricen canlanması, yerinden (çerçeveden) çıkarak Çaparın uykudaki gençlik dünyasına girmesi, bu yılların hoş hayallerini canlandırabilmesi, oldukça ilgi çekici ve etkileyici emosyalar meydana getiriyor, eserin estetik algılanmasına neden oluyor. Genelde Firuz yaratıcılığı için beklenilmez affektlere (şiddetli sinir buhranına), egzotik ve fantastik sahnelere, alegorik benzetmelere, değişkin psikolojik durumlara, hatta mistik eğilimlere bile müracaat, daha doğrusu bütün bunlardan üretkenlikle istifade yöntemleri oldukça karakteristiktir. Onun “Siyah Kutu”, “Büyücü”, “Safari”, “Eş”, “Kafes” gibi piyeslerinde bu yaratıcılık metoduna olan münasebetini özellikle his etmek mümkündür. Yazarın “Mistik Dram” gibi isimlendirdiği “Siyah Kutu” piyesinin konusunu aslında insan ve hayvan üzerinde yapılmış araştırmalar, kopyalamalar, organ nakli vs. gibi son zamanların bilimsel keşiflerinin ahlaki-etik problemleri teşkil etmektedir. Yazar haklı olarak bu kabilden olan denemelerin, araştırmaların etik-ahlaki boyutlarının, sınırlarını belli edebilmek, insan amilini, onun sosyal, bio-psişik özelliklerini dikkate almadan onun hayatına müdahale etmeyin yanlış olması gibi bir fikri eserinde bütün çıplaklığı ile açığa çıkarmağa çalışıyor. Eserde kazaya uğramış bir uçakta yaralı olarak kurtulmuş iki kişinin trajik kaderi yansıtılmıştır. Bunlardan birinin – Mikayılın bedeni tamamıyla sıradan çıkmış, beyni hasar görmemiş, diğeri – Mikhailin ise bedeni hasaret almamış, aksine beyni dağılmıştır. Odur ki, esere göre güya doktorlar fantastik bir ameliyat yapmış Mikayılın beynini Mikhailin bedenine yerleştirmiş, daha doğrusu beyin naklini gerçekleştirebilmişlerdi. Lakin yazara göre asıl trajedi de doğrudan doğruya bundan sonra başlıyor. Yani, beynin birisine, vücudun ise bir başkasına ait olması, daha doğrusu onların suni olarak bir araya getirilmesi gerçekliği, aslında yeni bir insanın meydana getirilmesi idi ve tesadüfi değil ki, bu insan kendi yakınları, özellikle de eşleri tarafından kabul görmüyor.


























    Karakterleri Psikolojik Bakımdan Derindir

    Ve onun böyle bir anlaşılmayan durumdan memnun olmasının imkansızlığı ortaya çıkıyor. Hiçbir yerde kendisine anlam ve ilgi bulamayan bu kişi sonuçta çözümü intiharda görür. Eserde bir daha insan şahsiyetine müdahalelerin, bu tür organ nakillerinin ahlaki-etik boyutlarının dikkate alınmaması, bazen onun trajik sonuçlara götürebileceği gibi evrensel ve insanlığı düşündüren, rahatsız eden bir idea ortaya koyulmaktadır. Bu meselelerin çözümlenmesinde yazar göre her bir insana özgü bireysel özellikleri ve istekleri bile dikkate almak gerekir. Tesadüfi değil ki, eserin genelleştirici fikrine göre “her bir insan kendisine ait belli bir “siyah kuruya” sahiptir”.
    Firuz beyin “Eş” (“Oxşarlar”) piyesi kendi idea-içeriğine ve kompozisyon yapısına göre diğerlerinden bir kadar ayrılmaktadır. Buradaki olaylar bir türlü masallara has bir üslupta ifade olunmaktadır, aynı zamanda eserin kahramanları – padişah, vezir, hizmetçi, sergerde gibi suretler de adeta bin yıllara uzanan şark (doğu) masallarından gelmedir, aslında hadiseler de geçmiş dönemlerde saraylarda baş vermiş sui-kastlara(komplolara), yaltaklıklara, hilyelere, padişahlık uğruna mücadelelere vs. Konularla benzerlikler taşımaktadır. Bununla birlikte hadiseler, aynı zamanda personajların davranışları, fikirleri, halk karşısında sosyal sorumluluk hisleri vs. günümüzün gerçeklikleri ile assosiasiya (çağrışım) uyandırdıklarından dolayı son derece çağdaş sesleniyor. Aynı zamanda eserde gülüş ve tenkit hedefi olan olumsuz ahlaki davranış ve fikirler, bu sırada yalancılık, maksadına ulaşmak uğruna hiçbir sınır tanımayan, padişahlık hevesi ve bu nedenlerden dolayı kendi çocuğunun isteklerini bile anlamayan, ona önem veremeyen bu tip insanların çirkin mânevi siması bir daha açığa çıkarılmış oluyor. Hatırlatalım ki, eserde padişahların kabahatlerini, yanlışlıklarını cesaretle yüzlerine söyleyebilen bu nedenlerden dolayı da zindanlarda çürüyen genç şairle birlikte onları daima tarif eden, haklı kılan ve bu sebeplere göre de ödüller alan yaltak ve kocaman bir şair sureti de verilmiştir. Eserde hükümdarın oğlunun isteklerine de dikkat çekilmektedir, o babasından “ölü denizdense” yeşil bir ormanlık, içi canlı hayvanlarla, kuşlarla dolu bir orman istediğini belirtiyor. Bu küçük replik ile yazar her şeyden önce başı devlet işleri ve hakimiyet uğruna mücadelelere karışmış üst düzey insanların çoğu zaman toprak, doğa, memleket gibi problemlerin unutulduğunu vurgulamak istemiştir.















    İroni ve Yumor, Firuz Mustafa’nın Karakterlerinin Özelliğidir

    Firuz Mustafa’nın yumor, ironiye, satire dolu yeteneği onun “Kafes” (“Qəfəs”) piyesinde özellikle üretkenlikle açıklanmaktadır. Eserin 2. perdesinden başlayarak kahramanlar, yani müdür, zoopol( hayvanat bahçesi polisi), vahşi hayvan terbiyecisi, Ceyran (ceylan), doktor, hizmetçi ve b. çeşitli hayvanların timsalinde canlandırılıyorlar. Yazar burada gerçekten de hayvanlara has davranışları, onları dünya halkları tarafından da kabul görmüş hususiyetlerini yeterince araştırmış ve bu hayvanların davranışlarına özgü özellikleri piyesin kahramanlarında görebilmiştir. Tilkinin kurnazlığı, ceylanın hızlı, zikzaklı koşusu, bir yerde karar tutmaması, ayının kabalığı, eşeğin dar kafalığı, filin sakinliği, muhteşemliği, aslanın korkmazlığı, mağrurluğu vs. gibi hayvan marifetlerini, davranışlarını iyice araştıran yazar (zannımızca burada ünlü Rus temsil yazarı Krılov’un, aynı zamanda tanınmış Azerbaycan şairi Abbas Sihhat’ın temsillerinin belli bir etkisini his etmek mümkündür), aslında insanların yaşadıkları dünyada haksızlıkların, adaletsizliklerin, ihanetlerin, yaltaklıkların, yalanların vs. olduğunu, onların hâlâ da çözülmediklerini ifade etmek istemiştir. Eserin kahramanı iki ayaklı-Aslan da bütün bu haksızlıklardan, kötü mânevi değerlerden uzaklaşmak, kendi temiz ve bu belalardan uzak yaşamını sürdürmek için gerçek bir aslanla anlaşıp (tesadüfi değil ki, kahraman hayvanla anlaşmağı insanla anlaşmaktan daha kolay olup, kelimesinin bile kullanıyor) onu kafesten çıkararak yerine girmeyi tercih ediyor. Fakat eserin genelleştirilmiş fikrine göre iki ayaklı aslan-insan burada da mutlu olamıyor, çünkü onun arkasınca hayvan cildine girmiş eser kahramanları burada da onu rahatsız ediyorlar. Yazar bir daha göstermek istiyor ki, hayvanlara çevrilmiş insanlar (eser kahramanları) kendi kabahatlerini, kötü ahlaki davranışlarını, maneviyatsızlıklarını, ikiyüzlülüklerini vs. bu gibi negatif ahlaki niteliklerini kendileri ile birlikte hayvanlar dünyasına da götürmek istiyorlar. Bu nedenlerden dolayı iki ayaklı aslan-insan itiraf ediyor ki, ne insanlar arasında, ne de bir türlü şeklini değişmiş hayvanlar-insanlar arasında mutlu olmak olanaksızdır. Alegorik şekilde yazılmış bu piyeste yazar gülüşün hiperbola (mübalağalı) şeklinden maharetle istifade ediyor ve bu bir daha tenkit ateşine tutulmuş kahramanların olumsuz ahlaki davranışlarının, maneviyatsızlıklarının açığa çıkarılmasında önemli rol oynayabilir.
















    Piyeslerin Evrensel Ruhu Çok Güçlüdür

    Firuz Mustafa piyeslerinde kendisini çağdaş bir yazar gibi gösterebilir. Onun dünya tiyatro sanatında baş veren yeniliklerden, sanatsal-estetik akımlardan haberi olması, bazen onlardan yerli muhite, eserin idea-konusuna uygun olarak istifade edebilmesine tanık oluyoruz. Müellifin “Çatıdaki Bodrum” (“Çardaqda zirzəmi”) eserinde çağdaş batı tiyatro sanatında yer almış absürt (saçmalama) tiyatrosunun unsurları açık bir şekilde kendisini göstermektedir. Hatırlatalım ki, bu tiyatro (saçmalama) estetiğini ortaya koyan Romen asıllı İonesku ve devamcılarından Bekket itiraf ediyorlardı ki, çağdaş insanlar arasında mantıksal temas, ilişki kaybolmuştur, onlar birbirileri ile konuştukları zaman bile yalnız kendi kalplerinin sesini işitirler. Bu nedenlerden dolayı tiyatro sanatında da kahramanlar hayattaki gibi davranmalı, hareket etmelidirler. Firuz Mustafa’nın bu piyesinde bir çok normal mantığa sığmayan sahneler yer alsa bile burada yine de aile-maişet motifleri, özellikle de aile namusu ile ilgili sorunlar merkezi yer tutmaktadır.
    Firuz Mustafa yazdığı her bir piyesi sahne kurallarına, aynı zamanda seyircilerin sahne eserini algılama imkanlarına uygun olarak ortaya koymağa gayret gösteriyor. O her şeyden önce tiyatro sanatının sentetik bir sanat olduğunu, burada diğer sanat türlerinin de eserin idea-içeriğine uygun olarak kullanılması gerçekliğini her yönü ile anlayabilir. Tesadüfi değil ki, onun demek olur ki, bütün piyeslerinde ışık-gölge, musiki (daha çok da çoksesli müzik örnekleri, bu sırada vals, marş vs.) sahne mimarisi, sahne ressamlığı, dans vs. sanat öğelerine müracaat etmesine tanık olmak mümkün oluyor. Hatırlatalım ki, aslında eserin idea-konusunun, kahramanlarının psikolojik durumlarının açığa çıkarılmasında bütün bu yaratıcılık prensiplerinin önemli rolü olmakla birlikte, bu kabilden olan müellif önerilerinin, aynı zamanda tiyatro rejisörü (yönetmeni) için de bir çok hallerde faydalı olabileceği fikrini söylemek mümkündür. Firuz Mustafa’nın esasen günümüzün problemlerini tiyatro dili ile yansıtabilen piyesleri artık milli çerçeveleri aşarak uluslar arası boyutlara ulaşmaktadır.
    Onun bu eserlerinin diğer yabancı dillere, özellikle de Rus diline tercümesi ise onların bu istikametteki sahne başarılarına imza atacağına büyük inanç yaratıyor. İnanıyoruz ki, er-geç Azerbaycan’ın bu yetenekli yazarı dostum Firuz Mustafa’nın üzerinde söz ettiğimiz piyesleri Türkiye Türkçesine çevirtilip, Türk tiyatrolarında da kendi sahne başarılarını sürdürecektir.

    “İL QAZETESİ”
    23 Ekim 2009 •














    Yüz Türk etnosu
    ensiklopedik lüğətdə

    Biz tarixin axarında
    necə görünürük?

    (2-ci məqalə)


    Adətən Türk soylu xalqların dünyanın üç qitəsində məskunlaşmış olması vurğulanır. Əslində isə bu xalqların təmsilçilərini dünyanın hər nöqtəsində görmək mümkündür. Bu yaxınlarda rus dilində yayınlanmış "100 Türk etnosu" (Bakı, "Araz", 2012) kitabını səhifələdikcə bir daha bu həqiqətə diqqət etməli oluruq. Kitabın müəllifi Azərbaycanda tanınmış yazıçı, dramaturq, hekayə və esse yazarı, dərin məzmunlu fəlsəfi yazıları ilə də şöhrət qazanmış görkəmli alimimiz Firuz Mustafadır. Mən özüm bilərəkdən "müəllif" ifadəsini işlədirəm, çünki kitabda Firuz Mustafa "tərtibatçı" kimi təqdim edilir. Axı bu kitab həm də qiymətli bir tədqiqat əsəridir. Uzun illərin məhsulu olan bu fundamental əsərdə Türk soylu xalqlar haqqında maraqlı məlumatlar verilir, Türk etnoslarının tarixi keçmişi, yaşadıqları coğrafi ərazi, adət-ənənələri, dini inancları, mənəvi-əxlaqi və estetik dünyagörüşləri, həyat tərzi, günümüzdəki vəziyyətləri haqda dəyərli bilgilər yer alır.

    Burada yüz Türk etnosu bir arada təqdim edilir, onların hər biri haqda tarixi-etnoqrafik və sosial-mədəni məlumatlar verilir. Kitabı ensiklopedik lüğət kimi təqdim edən müəllif ensiklopedik qaydalara riayət edir, xronoloji ardıcıllıqla, əlifba sırasıyla Türk etnosları ilə əlaqədar lazımi məlumatları oxucu ilə paylaşmağa çalışır. Yazar etiraf edir ki, əslində bu etnosların bəziləri demək hətta mütəxəssis-türkoloqlara belə tanış deyil.

    Bu etnosların bir çoxu kiçik insan birlikləri halında yaşam mücadiləsi içindədir, assimilə və dessimilə prosesində tarixdən silinmə təhlükəsi ilə üz-üzədir. Onların ensiklopediyada yer alması, genetik köklərinin araşdırılması önəm kəsb etməkdədir. Belə bir maraq və münasibət onların migrasyon, köç, bir-birindən uzaq ərazilərə səpələnmələri, bunun sosial-mədəni, iqtisadi, ekoloji və s. səbəblərini araşdırmağa imkan verir. Bu azsaylı etnoslardan bir neçəsi ilə bağlı maraqlı bilgilər verilir. Məsələn, əhalisi təxminən 400-ə çatan və Monqolustanda məskun olan köçəri Tsaataular etnosu haqda bilgilər maraq doğurur.

    Bu etnoslar dünya coğrafiyasında - Çin, Monqolustan, Rusiya, Balkan ölkələri, Türkiyə, Türk Cümhuriyyətləri, İraq, İran və s. ərazilərdə məskunlaşıblar. Müəllif onların hər biri haqda coğrafi, tarixi, iqtisadi məlumatlarla birlikdə, ortaq mənəvi dəyərlər, linqvistik transformasiyalar, bir-birilərindən uzaqlaşma və bir-birinə inteqrasiya ilə əlaqədar da qiymətli məlumatlar verir. Bu baxımdan müəllif mövzuya əsla səthi bir şəkildə yaxınlaşmadığını nümayiş etdirir.

    Müəllif daxili bölümlərdə daha çox ortaq dəyərlərə diqqət yetirir. Türklərin dünya sivilizasiya tarixində əhəmiyyətli yerə sahib olmalarını, dünya mədəniyyətinə əhəmiyyətli töhfələr verdiyini isbatlamağa səy göstərir. Türklərin yazı sistemləri, ilk hərfləri, ilk qanun prinsipləri, ilk hərbi döyüş strategiyaları, ilk dövlət quruluşu, bir çox söz və anlayışları üzərində dayanılır, onların ən qədim xalqlardan biri olduğunu sübut edir.

    Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra müstəqilliyini qazanmış Türk Cümhuriyyətləri ilə birlikdə Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşıstan, bu sırada yakut, qaqouz, Krım Türkləri, Ahıska Türkləri və s. ilə əlaqədar geniş məlumatlar verməklə kifayətlənməyən müəllif bu xalqların öz azadlığı, dili, dini, qədim mədəniyyətlərini inkişaf etdirmə yolunda apardıqları mübarizələri, qarşıya çıxan ideoloji, şovinist baxışlara qarşı ardıcıl fəaliyyətləri şərh edilir.

    Məsələn, Rusiya Federasiyası tərkibində olan Yakutiya (hazırda Saka Respublikası) müəllifin yazdığına görə, Rusiyanın ən böyük coğrafi bölgəsi, ümumiyyətlə, dünyanın ən böyük inzibati bölgəsi sayılmaqdadır. Onun ərazisi dörd Fransa ərazisinə bərabərdir. Yakutistan müstəqil bir dövlət olsaydı, o zaman ərazisinin böyüklüyünə görə dünyanın səkkizinci məmləkəti olardı. Bu qədər böyük, yeraltı və yerüstü qaynaqlarına görə zəngin olan Yakutiya ərazisindəki əhalinin sayı isə 1 milyondan azdır. Bu məmləkət ən çox çayları olan (Lena, Vilyuy, Olenyok, Alda və s.) və təbii ki, enerji resurslarına (qaynaqlarına) malik məmləkətdir. Müəllif bu məlumatlarla yanaşı, yakutların keçmiş tarixi, dili, inancları, qədim mədəniyyəti, günümüzdəki sosial-mədəni və ideoloji həyatı ilə əlaqədar məlumatlar verməyi də lazım bilir.

    Ensiklopedik lüğətdə bir əhəmiyyətli hal da bəzi Türk etnoslarının genetik köklərinə, tarixi keçmişinə açıqlıq gətirilməsidir. Məsələn, bəzi Türk etnoslarının digər xalqların mədəniyyəti, dili, dini, adət-ənənələrinin təsiri altına düşmələri, bir çox digər xalqların da bu və digər sosial-mədəni, ideoloji və s. səbəblərdən dolayı Türklərin təsiri altında bəzən dillərini, dinlərini, adət-ənənələrini, hətta həyat tərzini belə dəyişməsi, hətta Türk etnoslarından birinə belə çevrilməsi göstərilir. Bu baxımdan kitabda bəzi etnosların (qrek, erməni, etnoslarının (qruplarının) digər xalqların arasında yaşadıqları zaman onların mədəniyyətlərini, həyat tərzini, dilini, dinini belə qəbul etmələri ilə əlaqədar faktlara da yer verilir. Erməni-tatarlar, erməni-yunanlar, Çərkəz-gai kimi etnoslardan söz edilir. Müəllif eyni zamanda Türk dilli erməni-qıpçaq etnosundan, onun dini, inancı, erməni əlifbası ilə qıpçaq dilində yazdıqlarından söz edir.

    Bu sırada XVIII-XX əsrlərdə kütləvi bir şəkildə Osmanlı imperatorluğundan Qafqaza köç etmiş Pontiya (Pontus) yunanları haqqında tarixi bilgilər təqdim edən yazar onların Ərzurum, Gümüşhanə və Artvindən Gürcüstana köç etmələri və əsasən də Tsalka bölgəsində yaşadıqlarını xatırladır. Vaxtilə Moskvada çalışanda prof. Kessidi ilə tanış olmuşdum, Onun türkçə sərbəst bir şəkildə danışa bilməsi məni təəccübləndirmişdi. Rum mənşəli bu şəxs Gürcüstanın Tsalka şəhərindən idi və Moskvada adlı-sanlı filosof kimi tanınsa da (onun "Mifologiyadan Loqosa" adlı əsəri var), bu şəhəri unuda bilmirdi.

    Bəzi etnik qruplar, insan birlikləri haqda əhatəli məlumatlar verilmir. Bu da ondan irəli gəlir ki, onlar haqda məlumatlar məhduddur. Türkoloqların bu etnoslarla bağlı araşdırmaları çox aşağı səviyyədədir, etnoqraflar, tarixçilər bu məsələlərə laqeyddirlər.

    Verilən məlumatlar heç də sadəcə olaraq yalnız bu etnosları daha yaxından tanımağa xidmət etmir, o, eyni zamanda digər etnosların, insan birliklərinin, müxtəlif millətlərin və xalqların belə tarixinə, mədəniyyətinə, həyat tərzinə, adət-ənənələrinə, folklor yaradıcılığına işıq tutmağa geniş imkanlar açmış olur. Məsələn, vaxtilə kalmık xalqının qəhrəmanlıq dastanı olan "Cangar"ı dilimizə çevirərkən burada Türklərə xas bir çox ortaq anlayışların (silah adları, at mədəniyyəti, ortaq sözlər, bənzər davranış qaydaları və s.) olduğunu, dörd oyrat qəbiləsindən (etnosundan) ibarət olan və Monqolustan torpaqlarından ayrılaraq bugünkü ərazilərində məskunlaşana qədər uzun bir yol qət etmiş bu xalqın daim digər Türk qövmləri ilə mədəni, iqtisadi, ticari, hərbi əlaqələrini hiss edirdik.

    Firuz bəy bir çox Türk etnoslarının bu və digər sosial-mədəni, iqtisadi və s. səbəblərdən dolayı tarixən yerlərini dəyişmələri, müxtəlif təsirlərə məruz qalmaları, yaşam mübarizəsi sürdürmələri, bəzən dünyanın dörd bir yanına səpələnmələri kimi hadisələrin geniş panoramını cıza bilir. Məsələn, kitabın Balkarlara, Karaim türklərinə və s. ayrılmış hissələrində onların tarixi, adət-ənənələri, əhalisi, dini, dili, miqrasiyası, geniş bir coğrafi ərazilərdə yayılmaları və s. haqda qiymətli məlumatlar verilir. Eyni zamanda konkret olaraq bu etnosların bugünkü sosial-mədəni vəziyyəti, məskunlaşdıqları coğrafi ərazilər, buradakı əhali sayı, məşğuliyyət sahələri və s. kimi hadisələr də öz ifadəsini tapmış olur. Məsələn, Karaim türklərinin bugünkü ənənəvi yaşayış yerlərinin Krım, Ukrayna, Litva, Rusiya Federasiyası, Polşa, Türkiyə, Fransa, ABŞ, İsrail, Misir kimi ölkələr olduğunu yazır. Qıpçaq dil qrupuna aid edilən karaimlərin sitayiş etdikləri dinin iudaizmin (İbrani dininin) bir qolu olması təxmin edilir və ibadətin Latın, Karaim, Polşa, Litva dillərində oxunması kimi bir həqiqətin də bu etnosun nə qədər mürəkkəb həyat şərtləri ilə rastlaşdığını sərgiləməkdədir.

    Təxminən bənzər vəziyyəti Balkar, Krım, Ahıska türkləri haqqında da söyləmək mümkündür. Əski Sovetlər Birliyi ərazilərində və hazırda Rusiya Federasiyası ərazilərində həyatını davam etdirən bu kimi xalqlar İkinci Dünya müharibəsi illərində öz ata-baba yurdlarından didərgin salınmış, Sibirə, Qazaxıstana, Özbəkistana, Yakutistana belə sürgün edilmişlər. Yalnız XX əsrin sonlarına doğru bu xalqlar öz ana yurdlarına geri dönmək imkanı qazansalar da, keçmişin vurduğu ictimai-iqtisadi, maddi-mənəvi yaraların hələ də uzun bir müddət özünü göstərməkdə davam edəcəyini söyləmək mümkündür.

    Ensiklopedik lüğətdə bu kimi hadisələrə, eyni zamanda ayrı-ayrı etnosların istifadə etdikləri dilin hansı Türk dil qrupuna (Qıpçaq, Oğuz) aid olması, onların fonetik quruluşu, qrammatik özəllikləri və s. kimi problemlərə də yer verilir və onların izahında Firuz bəy özünü bir dilşünas-alim kimi də göstərə bilir. Bu və digər etnosun tarixi, maddi-mənəvi mədəniyyəti, adət-ənənələri, həyat tərzi haqda söz deyə bilən müəllif, eyni zamanda mövcud elmi, kulturoloji və türkoloji ədəbiyyata yer-yer müraciət edir, gerçəkləri açığa çıxarmağa çalışır. Onun istifadə etdiyi ədəbiyyat müəllifləri arasında V.A.Boqoroditski, S.E.Malov, G.X.Axatov, N.A.Baskakov, A.N.Kononov, E.R.Tenişev, C.G.Kiekbayev, A.M.Şerbak kimi əsasən əski Sovetlər Birliyi dövrünün tanınmış türkoloq və kulturoloqlarını görmək mümkündür.

    Burada təəccüb ediləsi bir şey yoxdur, belə ki, kitabda yer almış etnosların əksəriyyəti çar Rusiyası, daha sonralar isə keçmiş Sovetlər Birliyinə aid edilmiş torpaqlarda məskunlaşmışlar və təbii ki, onların həyat tərzi, yerüstü, yeraltı sərvətləri, dili, dini inancları, adət-ənənələri, coğrafi əraziləri və s. kimi problemlər ilk öncə burada çalışan elm adamlarının marağını çəkməli idi.

    Orasını da unutmamaq lazımdır ki, bəzən onlar müəyyən ideoloji məqsədlərə xidmət edə bilən meyillərin təsiri altında qalmaqda, millətlərin, etnosların məhvinə aparan ifrat milliyyətçi siyasətin maraqlarını güdməkdə idilər. Bununla belə Firuz Mustafa müraciət etdiyi müəlliflərin fikirlərinə, onların irəli sürdükləri tarixi, etnoqrafik, arxeoloji və s. mülahizələrə yaradıcılıqla yanaşmaqla ayrı-ayrı Türk etnosları ilə əlaqədar gerçəkləri gün işığına çıxara bilmişdir. Zənnimizcə, ensiklopedik lüğətin rus dilində yazılması hər şeydən öncə çoxmilyonlu rus oxucusu, xüsusilə də türkoloqlara, sənət və mədəniyyət nəzəriyyəçiləri qarşısında etnoslar ilə əlaqədar həqiqətləri göstərmiş olacaqdır.

    Ensiklopedik lüğətin türk dilinə çevrilməsini də bir çox cəhətdən aktual hesab edirəm. Əsərin əski tariximizin, genetik köklərimizin araşdırılması, öyrənilməsi yolunda faydalı bir qaynaq rolu oynamasını söyləməklə birlikdə, eyni zamanda Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra burada yaşamış və ya günümüzdə belə Rusiya Federasiyası tərkibində yaşamaqda olan Türk soylu xalqlara, etnoslara, eyni zamanda Rusiya Federasiyasına yeni siyasi baxışın, münasibətin qərarlaşması baxımından da faydalı ola biləcəyinə inanırıq.

    Hesab edirik ki, kitabın yeni nəşrində bir çox tanınmış Qərb türkoloqlarının, bu sırada Türk elm adamlarının əsərlərinə müraciət olunması da əsərin elmi əhəmiyyətini daha da artırmış olardı. Vaxtilə Atatürk Universitetində Müasir Türk Düşüncə Tarixi dərslərini tədris etdiyim zaman mövzu ilə birbaşa əlaqəsi olan bir çox monoqrafik əsərin varlığının şahid oldum. Onların arasında məşhur sosioloq və mədəniyyət nəzəriyyəçisi, Türk düşüncə tarixinin öyrənilməsinin əhəmiyyətli olması ideasını ardıcıl olaraq müdafiə edən prof. dr. Hilmi Ziya Ülkenin adını ilk əvvəl xatırlatmaq yerində olardı deyə düşünürük. Eyni zamanda Bahəddin Ögəl, Orxan Gökyay, Baron De Hari, Avrasi S.Ahmet, Əhməd Ercilasun, Faruk Sümər, Ziya Göyalp, Lasyo Rasonyı, Erol Güngör, Budaq Budaqov, Murad Aci kimi yazarları və mövzu ilə əlaqədar digər müəlliflərin əsərlərinin unudulmaması da, ümumiyyətlə, Türk xalqı və etnoslarının mürəkkəb və çox vaxt qaranlıq keçmişinin və tarixinin işıqlandırılması yolunda faydalı ola biləcəyi fikrindəyik.
    Hesab edirik ki, Firuz Mustafanın bu yeni kitabı öz layiqli qiymətini alacaq.



    Ayna.- 2012.- 2 iyun.- S.19.

    http://www.anl.az/down/meqale/ayna/2012/iyun/06.htm







    TANINMIŞ SƏNƏTKARMIZ FİRUZ MUSTAFANIN
    YENİ HEKAYƏLƏRİ HAQQINDA

    (3-cü məqalə)

    Müasir Azərbycan ədəbi ictimaiyyatına Firuz Mustafanın adı yaxşı tanışdır. Çoxyönlü fəaliyyəti ilə o uzun illərdir ki, öz oxucularını sevindirməkdədir. Firuz müəllimin bir yazıçı, tədqiqatçı-alim, dramaturq, filosof, kulturoloq kimi ictimai elmlərin müxtəlif sahələrində məhsuldar çalışması, maraqlı əsərlər ortaya qoyması onun hərtərəfli yetişmiş bir yaradıcı şəxsiyyət olmasından xəbər verir.

    Adətən onun ortaya qoyduğu əsərlər və elmi araşdırmalar hər dəfə öz professionallığı, yüksək ideya-məzmunu, bədiiliyi və həyatiliyi ilə fərqlənir. Vaxtilə Firuz bəyin ayrıca pyesləri, “Yüz Türk Etnosu” adlı əsərləri ilə əlaqədar müsbət fikirlərimi mətbuatda geniş bir şəkildə ifadə etmişdim. Bu günsə onun “Ölü dildə sevgi məktubları” adlı kiçik həcmli (138 s.) kitabı haqqında (“Zero” nəşriyyatı, Bakı, 2014-cü il) söz açmaq ehtiyacı duyuram.

    Firuz Mustafanın indiyəcən bir çox nəsr əsərləri-povest və romanları nəşr edilib. Həmin iri həcmli əsərlərin bəziləri xarici dillərə də tərcümə olunub. Onun xüsusilə, “Qapı” romanı və “Dəniz köçü” povesti barədə çoxlu məqalələr yazılmış, maraqlı mülahizələr söylənmişdir. İndiki halda mən müəllifin bəzi hekayələri haqda söz açmaq istəyirəm.

    Bir neçə hekayəninin yer aldığı yeni kıtabda günümüzdə bəzən o qədər də dıqqət etmədiyimiz sosial-mədəni, sıyası, mənəvi-əxlaqi, bəzən hətta ideoloji problemləri belə çox ustalıqla irəli sürülür. Buradaki hekayələrlə tanşlıq onların müasır həyatımızda baş verə bılən və bir-birindən məzmunca çox-çox uzaq görünə bilən həyat hadisələrinin əks olunmasına həsr edildiyini hiss etmək mümkündür. Təbiidir ki, müəllifin bu hadisələrin bədii dillə oxucularına çatdırılması yolunda istifadə etdiyi yaradıcılıq üslubu və metodlarının da fərqli olduğunu görə bilirik. Burada bəzən romantik, bəzən utopik, bəzən psixloji, bəzənsə sırf realist ünsürlərin geniş yer aldığının şahidi ola bilirik. Lakin bütün bu ünsürlər müəllifin ələ aldığı mövzunun xarakterinə məntiqi bir şəkildə uyğun olduğundan dolayı, daha doğrusu, burada əsərin əsas ideya-məzmununun açılmasına xidmət etməsinə yönəlmiş olmasına görə, diqqəti daha çox çəkməkdədir.

    Bütün bunlarla yanaşı, hekayələrin müxtəlif məzmunlu hadisələri ifadə etməsinə, burada bəzən fərqli bədii-təsviri üsullarından istifadə olunasına baxmayaraq onların hamısı bir amaca (müasir insanın qarşılaşdığı ictimai-siyasi, mənəvi-əxlaqi, sosial-iqtisadi və s. problemlərin həlli qarşısında insanın öz insani, mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlərini qoruyub saxlaya bilməsi kimi bir amaca) xidmət etməsi istiqamətinə yönəlmiş olmasını hiss etmək mümkündür. Lakin bu yüksək amacın ifadə olunması yolunda heç də bəziləri kimi şüarçılıqdan, saxta pafosdan, hər bir hadisənin mahiyyətini açık, çılpaq bir şəkildə ifadə olunması metodundan istifadə etmir.

    Firuz Mustafa çox orijinal, həssas bir sənətkardır. O, canlı, realist boyalarla və çox vaxt oxucunu ustalıqla (mövzu ilə əlaqədar) həyacanlandırmaqla məqsədinə çatmış olur. Çox vaxt onun əsərlərində mövzunun ideya-məzmunu bir qədər üstüörtülü bir şəkildə bədii təcəssümünü tapmış olur.

    Firuz Mustafa heç bir vaxt orta səviyyəli və ya səviyyəsiz oxucu kütləsinin estetik təlabatından çıxış etmir, belələrini ciddi yaradıcılıq meyarı olaraq qəbul etmir, populist bir yolu seçmir. Bu səbələrdən dolayı da onun hekayələrini anlamaq, daha doğrusu, onların bədii təravətini duymaqdan ötrü bəlli bir estetik dünyagörüşünə, yüksək mənəviyyata, tarixilik yaddaşına və sair cəhətlərə sahib olmaq tələb olunur.

    Biğanəlik, laqeydsizlik, məhdudluq, mənəviyyatsızlıq kimi mənfi əxlaqi keyfiyyətlərlə fərqlənən insanların (əfsusular olsun ki, hələ də onların sayı az deyildir) bədii əsərləri yüksək emosionallıqla qəbul etmələri, onları dərindən anlamaları şübhə doğurmaqdadır. Müəllif bu qəbuldan olan bir yönlü insanların biğanəliyini, keçmiş mədəni-mənəvi irsə laqeyd münasibətlərini, məhdudluğunu, nece deyərlər “gönü qalınlığını” və bu acınacaqlı vəziyyətdən xəbərləri belə olmayanları, hətta, özlərinə xas bu vəziyyətlərindən belə tamamilə razı olduqlarını son dərəcə maraqlı təsir bağışlayan “Köhnə kitablara eleğiya” hekayəsində bütün çılpaqlığı ilə açıb göstərə bilmişdir. Əsəin əsas ideyası onun qəhrəmanları olan geniş erudisiyalı və mənəvi dəyərlərin qiymətini bilən, onların mühafizə edilməsini mühüm sayan Nadir ilə dar düşüncəli, yalnız ixtisası ilə əlaqədar bir kitabla yetinən Rəhman arasında olan dialoqla aydın olur. Bu məqsədlə hekayədən alınmış bir parçanı oxucularımızla paylaşmağa ehtiyac duyuram:

    “Mətbəxtdən Rəhmanın səsin gəldi:
    - Nadir, xoşuna gələn bir şey tapdın? Qorxma, əvəzində səndən heç nə alan deyiləm. Əğər sən götürməsən, mən məcburam bunları aparıb zibilliyə töküm. Mənim nəyimə lazımdır kitab-dəfdər... Düz demirəm? Mənə cəmi bir kitab lazımdır - mühasibat...”

    Əfsuslar olsun ki, bu qəbildən olan birtərəfli, “yontulmamış” insanlar, hətta, bəzən idarəçilər arasında belə az deyildir. Bu kiçik hekayədə onların nadanlığına, birtərəfliliyinə, keçmişin mənəvi dəyərlərinə (əslində bu kitabların əvvəllər bir pedaqoq, bilim adamı olmuş Yılmaz Qulamzadəyə aid olması) biğanə olan adamların, tənqidinə yönəlməklə birlikdə, eyni zamanda Nadir kimi insanların simasında bu dəyərlərin ( hekayədə müəlliminin zənğin əxlaqi keyfiyyətləri öz bədii ifadəsini tapır) qorunub saxlanılmasının vacib olmasına inanan, onların itib-batmasına təəssüflənən insanların olması fikri ağır basır.

    Kitabda “Qağayı kimi” və “Durna ovu” kimi hekayələrdə də tərbiyə məsələləri ön plana çıxarılmış olur. Birinci hekayə daha çox romantik, lirik-poetik bir planda yazılmış və bir qədər simvolik xarakter daşıyır. Burada həyatda daima davam edən xeyirlə şərin mübarizəsi ideyasının assosiasiyası (çağrışımı) güclüdür. Zənnimizcə, əsərdə şər qüvvələrin heç də tezliklə aradan çıxmaması, gözəlliyə, ahəngdarlığa, mütənasibliyə bir ənğəl olması ideyası rəmzi bir şəkildə ifadə olunmuşdur.

    “Qağayı kimi” əsərinin son sətirləri oxucuda məhz belə bir narahat əhvali-ruhiyyənin yaranmasına səbəb ola bilir:

    “Sevda gözə dəymirdi. Sanki qız qağayılara qoşularaq uçub getmişdi.
    Sahildə bir it göründü. Bu, bayaq yaralı qağayını qapıb aradan çıxan boz alabaş idi. Quş hələ də itin ağzında çırpınırdı”.

    “Durna ovu” hekayəsi geniş mənada əslində ekoloji problemlərə həsr olunmuşdur. Lakin müəllif bu qlobal problemi konkret həyat hadisəsi ilə əlaqələndirdiyinə görə problem daha təbii anlaşılır, hər kəs üçün daha yaxın bir məsələyə çevrilmiş olur. Müəllif həm də təbiətimizə, flora və faunamıza müxtəlif (merkantil, eqoist, yalnız mənfəət, gəlir nöqteyi-nəzərindən yaxınlaşmağı üstün tutan (Cavad obrazının timsalında) insan münasibətlərini, diğər tərəfdən əksinə, təbiətimizi, onun gözəlliyini, təkrarolunmazlığının qorunub-saxlanılmasını, onun ahənğinin pozulmamasını, çirklənməməsini hər şeydən üstün tutan (Abbas surəti timsalında) insanların olması ideyasını ifadə etməyə çalışmışdır. Hekayədə yabançı turistlərin təbiətin gözəl güşələrindən birində vəhşicəsinə və anlamsız durna ovu təsvir olunmuşdur. Əcnəbilər insanlıqdan uzaq bu vəhşi ov səhnəsini həyata keçirməkdən ötrü hətta kauçukdan düzəldilmiş və uzaqdan idarə edilən, səs çıxaran “kukla durnalardan” belə istifadə etməyə ehtiyac duyurlar. Bu kukla durnaların köməyi ilə onlar gölə dincəlmək üçün gələn onlarca canlı durnaya atəş açır, onların ölümünə qətiyyən acımayırlar.

    Hekayənin qəhrəmanlarından biri hesab edilən Abbas üçün qəribə olan həm də bu yabançı turistlərin gölü qana bulamış quşları özləri ilə nədən götürmədkləri, bu boyda qırğın-giyaməti nədən etdikləri sualı idi. Müəllifi isə daha çox təbiətimizə qarşı bu vəhşicəsinə vandalizm hərəkətlərinin baş verməsinin əsas səbəbkarlarının kimlər olması sualı maraqlandırır. Bu sualların izahını isə o, oxucularına həvalə etməli olur. Anlayırsan ki, bu haqsızlıqlar əslində vətəninə, xalqına, onun mənəvi dəyərlərinə, təkrarsız təbiət gözəlliklərinə biğanə olan, şəxsi mənfəəti və iqtisadi maraqlarını milli-mənəvi maraqlardan üstün tutan, vəzifəsindən sui-istifadə edən kimsələr məsuliyyət daşıyırlar. Hekayədə müəllif hadisələrə ali təhsilli, ingilis dilini bilən, Cavad “müəllimin” başçılıq etdiyi şirkətin sürücüsü olan Aabbasın gözü ilə baxa bilir və yuxarıda qeyd etdiyimiz vandalizm hərəkətlərindən doğan onun üzüntüsünü, narazılığını, barışmazlığını hamımıza şamil etmək istəyi özünü ifadə etmiş olur.

    Kitabda yer almış 3-4 səhifəlik “Hasar” hekayəsində yenə də kobud rəfdar, lovğalıq, simiclik, yekəbaşlıq, harınlıq, zəhmət adamlarına qarşı etinadsızlıq kimi mənfi əxlaqi keyfiyyətlərin tənqidi özünü ifadə etməkdədir. Əsərdə Babaxan adlı bir bağ sahibinin və ehtiyac üzündən onun bağına hasar çəkməyə məcbur olmuş iki vətəndaşın ürəkyaxan hekayəti nəql olunur.

    Vaxtilə işsizlik üzündən ali təhsilli insanların (hətta, müəllimlərin belə) ucuz qiymətə inşaat işləri ilə məşğul olmağa məcbur qaldıqları, bəzən məcburən “qul bazarı” deyilən bir ərazidə iş axtarmaları kimi bir acı gerçəyi qələmə almışdır. Bu əsərdə yazıçı əslində haqsızlığa qarşı çıxır, insanları bir qul kimi istismar etməyə çalışan, hekayədə təsvir olunduğu kimi onların namuslu əməyini heçə sayaraq əmək haqqlarını belə ödəmək istəməyən boynuyoğunların, “müəllimlik kimi müqəddəs bir peşəni” aşağılayan qansız, tərbiyəsiz insanların acgöz, harınlaşmış, əsrlərdən gələn elementar ənənəvi əxlaq qaydalarını pozduqlarını son dərəcə məharətlə və yüksək bədiiliklə aça bilmişdir.

    Müəllifin “Uçurum” hekayəsində ölkəmizin, xalqımızın son zamanlar ağrıyan yarası olan Garabağ problemi, erməni təcavüzü qələmə alınmışdır. Lakin mövzunun açığa çıxarılması olduqca üstüörtülü, ehmalca bir şəkildə ıfadə olunmaqdadır. Yəni Qulam adlı sadə bir kənd adamının “o toyda” yaşayan əmisi oğluna qonaq gəlməsi kimi adi bir mövzu hekayənin ana xəttini təşkil etməkdədir. Lakin Qulamdan fərqli olaraq yol boyu avtobusdaki sərnişinlərimizin daha çox ticari maraqları, həmçinin bəzi gömrük işçilərinin özbaşnalıqları, avtobusların bir dövlətin sərhəddindən o birinə nə cür keçdiyi, qadınların qara çadraya büründükdən sonra yersiz pıqqıldaşmaları, bəzi sərnişinlərin termosdan süzdükləri arağı “çay əvəzinə” içdikləri ( və sair bu kimi xoşağəlməz hadisələr) hekayənin gedişində canlı bir şəkildə oxuculara çatdırılmaqdadır. Bununla belə hekayənin son sətirlərində üzə çıxır ki, müəllifin əsas amacı heç də yalnız bu xoşağəlməz hadisələri tənqidi etmək deyilmiş.

    Tehranda Qulamı həmyerliləri və təbii ki, əmisi oğlu Əlirza olduqca səmimi və coşquyla qarşılayırlar “adamlar onların başına yığışır, bir-birinə qoşulub haray qoparır, uşaq kimi hönkürürdülər...” Bütün bu hörmətə, izzətə, həmçinin Qulamın şərəfinə hazılanacaq geniş ziyafət süfrəsinə baxmayaraq, Qulamın qəfildən peyda olması kimi, onun səssiz-səmirsiz vətəninə yola düşməsinin nə səbəbdən baş verməsidir. Əsas səbəb isə (bunu müəllif açık bir şəkildə ifadə etməsə də) oxucu çox yaxşı anlayır ki, Qulam və onun “o taydaki” qohum-əqrəbası arasında yaranmış mənəvi uçurum, anlaşmazlıq, bəlkə də etinadsızlıq, məlumatsızlıqdır.

    Qulamın əmisi oğlunun öz mağazasında yer almış bir xalını ona bağışlamaq istəyi əsərin kulminasiya nöqtəsini təşkil edir və bu hərəkət iki yaxın qohum arasındaki uçuruma səbəb olur. Qulam anlayır ki, bu xalça vaxtilə onların evlərinin divarından asılı qalmış cehizlik xaçasıdır. Və düşmən orduları, vandalları kəndi tar-mar etdiklərindən sonra onu və diğər əşyaları, mal-qaranı və sairi ələ keçirmişdir; nəticədə Qulam və ailəsi qaçqın və köçkün vəziyyətinə salınmışlar. Əmisi oğlunun (Əlirzanın) öz etirafına görə də bu xalını ona Yerevandaki bir erməni dostu qaz sobasının əvəzində vermişdir. Bu sözlər Qulamı olduqca sarsıdır, bu biğanəlik, xəbərsizlik, öz qan qardaşlarının, əbədi olaraq ayrılmaz qonşularının halından xəbərdar oilmamaları, onların düşmənləri ilə dostluq etmələri sonunda onu yaxın qohumdan, tanış olduğu yeni tanışlarından belə soyudur, uzaqlaşdırır, onların arasında mənəvi uçuruma səbəb olur.

    Müəllif bu hekayədə olduqca mühim bir məsələyə toxunur bütün dünyada ictimaiyyətinin diqqətini bir daha ölkəmizə olan erməni təcavüzünün, torpaqlarımızın iyirmi faiiznin hələ də erməni işğalı altında olmasını diqqətə çatdırmağa çalışır, xüsusilə də yaxın qonşularımızın, qan qardaşlarımızın bir çoxunun hələ də millətimizin başına gəlmiş faciələrdən xəbərsiz olduqlarını, bu hadisələrə biğanə qaldıqlarını ürək ağrısı ilə oxucuları ilə paylaşmağa mənəvi bir ehtiyac hissi duyur.

    Ümumiyyətlə, bir zəngin müşahidə qabiliyyətinə malik filosof-yazar kimi Firuz Mustafayanın demək olar ki, bütün hekayələrinə insanların cəmiyyət, xalq qarşısındaki sosial məsuliyyət hissi, mutluluq, sosial bərabərlik və adillik qanunlarına şamil edilməsi ideyasının müdafiə olunması xasdır.

    “Alın yazısı” hekayəsində yazıçının toplum, xalq, ölüm-qalım, mənəvi dəyərlərlə əlaqədər fəlsəfi fikirləri xüsusilə aydın bir şəkildə öz ifadəsini tapa bilib. Əsərdə ağır, ümidsiz xəstəliyə düçar olmuş ağıllı və zəki bir qadının ölüm ayağında söylədiyi sözlər oxucuta olduqca güclü təsir bağışlayır:
    “Mən ölümdən qorxmuram. Bunu elə-belə demirəm ha... Ürək sözümdür. Doğulan nə vaxtsa ölməlidir. Bu, məni narahat etmir. Məni narahat edddən başqa şeydir...” Və bu “başqa şeyi” hekayənin diğər səhifələrində qadının dili ilə ifadə edən müəllif bir daha xatırladır ki, “Məni narahat edən öz ömrümdür... Daha doğrusu, onun mənasızlığıdır”. Bu lövhədə böyük məna, hikmət var, yəni insan yaşadığı müddət ərzində, mənalı yaşaya bilməli, bu dünyaya nə isə özündən bir yadiğar qoyub qetməli, xalqının zənğin mənəvi dünyasına az da olsa bir şeylər qata bilməlidir. Bəzən qəncliyində zamanını boşuna xərcləyən, yalnız öz eqoist, şəxsi istəklərinin qurbanı olanlar, ömrün sonunda bütün bu bəlaların cavabını alır, insanların barışmaz nifrətinə səbəb olur, çox vaxt da öz dərin acınacaqlı, tənhalıqla bağlı mürəkkəb psixoloji dünyasına qapanmış olur, cəmiyyətdən, insanlardan təcrid olmuş bir şəkildə ömürlərini sürdürməyə məcbur olurlarlar.

    “Göyəm kolları. Çisək.” hekayəsində anadan dilsiz-ağızsız, yəni lal doğulan, təbiətən saf bir gəncin- Qaranın gözü ilə müasir həyatımızın bir çox qaranlıq tərəfləri, rüşvətxorluq, təhsil sahəsindəki bəzi xoşağəlməz hallar, əliəyrilik, yekəxanalıq, avamlıq, çirkin insan münasibətləri və s. yer almaqdadır. Dili olmasa da bu gəncin hər zaman həqiqətin, doğrunun tərəfində olmasını müəllif onun düşüncələrinin bədii ifadəsi vasitədilə oxucularına çatdıra bilir. Yeri gəlmişkən qyd edim ki, Firuz Mustafanın ilk hekayələri məhz “Göyəm kolları” adlanır və həmin kitab 1985-ci ildə nəşr edilmişdir. Deməli, müəllif hələ sovet dönəmində belə cəmiyyətin nöqsanlı tərəfini cəsarətlə tənqid etmişdir.

    Firuz Mustafanın “Siqaret çəkən ilan” adlı hekayəsi bir qədər allegorik planda yazılmış və abartılı (hiperbola) şəklində siqaranı buraxmağın bir yolu olaraq gözdən keçirilməkdədir.

    “Ölü dildə sevği məktubları” nekayəsi isə ciddi bir üslubda, yenə də cəmiyyətimizdə bəzən hiss edilən biğanəlik, etinasızlıq, paxıllıq, anlaşılmazlıq kimi halların kəskin tənqidinə həsr olunmuşdur. Əsərin qəhrəmanı işdən atılmış, daha doğrusu iş yeri ixtisara düşmüş və nə iş olursa-olsun bir iş axtaran və bu dünyada “adamı olmayan” Emil Bünyadzadədir. Emil əli boş gəzməyi sevməyən bir adam kimi latın dilini öyrənməyi özünə məqsəd qoyur. Belə ki, o, internet vasitəsi ilə Kubada latın dilini bilən bir dost da tapır. Bu insan xəyalında dünyaya açılmaq, gələcəkdə Kubaya getmək, orada gözəllər gözəli Mayvelis xanımla görüşmək arzusu ilə yaşayır, bu amaclardan dolayı gecə və gündüzünü ölmüş latın xalqının əslində yaşamaqda olan (məlumdur ki, bir çox Avropa dilləri latın dilindən törəmiş, latın dili elmi əbəbiyyatda bir çox terminoloji lüğətlərin əsasını təşkil etməkdədir) dilinin öyrənilməsinə sərf edir. Bu dildə qədim mütəfəkkirlərin, bu sırada hekayədə qeyd edildiyi kimi Mark Anney Luka, Til Lukretsi Kar, Lusili, Horatsi, Neron, Antonio Minturno kimi mütəfəkkirlərin və şairlərin əsərlərini mütaliə etmək, şeirlərini əzbərdən oxuya bilmək, misralarını söyləyə bilmək səviyyəsinə qədər yüksələ bilir. Yəni, qismən də olsa öz ilkin arzusuna çatır.



    Lakin Emil Bünyadzadənin bu əzmliliyi, qabiliyyəti, istedadı və dünya mədəniyyətinə olan dərin marağı ətarfdakılara, hətta həkim işləyən həyat yoldaşına belə şübhəli gəlir. Bu cür zəki və ləyaqətli, daima müstəqilliyə və axtarışda olmağa can atan bir insan ağlını itirmiş bir kimsə kimi üzərində “ambulatoriya” yazılmış maşınla ağ xalatlılar tərəfindən ruhi xəstəxanaya aparılması məsləhət görülür...

    Heç şübhəsiz, bu hekayədə də yazıçı yenə də əslində cəmiyyətdə hələ də hökm sürən tutuculuq “konservatizm” yenilikçiliyə və təşəbbüskarlığa qarşı meyllərin hələ də mövcüd olmasını göstərməklə birlikdə, bu qəbildən olan təhlükəli, kütləvi fikir birliyinin hər bir yeni, mütərəqqi toplumu irəli apara bilən fəaliyyətlərin rüşeyim halında belə basdırıla bilməsi kimi mürtəce bir hadisəni göz önünə gətirə bilir. Bu qəbildən olan konservativ fikirlər və meyllər eyni zamanda cəmiyyətin demokratik inkişaf qanunlarına da zidd olduğundan dolayı Firuz Mustafanın bu hekayəsində də ideya-məzmunun açıklanması prosesində məntiqi bir şəkidə oxucuya çatdırılmış olur.

    Firuz bəyin kitabında yer almış bir birindən maraqlı hekayələrini oxuduqca anlayırsan ki, onlar insanlara çox şey söyləyir və bu əsərlərin ideya-mövzusunu yalnız lokal (yerli) çərçivələrlə məhdud etmək yanlış olardı.

    Bu hekayələrdə qaldırılmış və adi görünə bilən sosial-mədəni problemlər əslində daha çox bəşəri, evrensəl xarakter daşıyır, Yəni bu əsərlər təbiət, qlobal ekoloji problemlər, cender (kadın hərəkatı), təhsil-tərbiyə, toplumda insanın yeri və mənası, fərdi şəxsiyyət müstəgilliyi və sair kimi mürəkkəb əbədi problemlərin həllinə yönəlmişdir.

    Son zamanlar Firuz Mustafanın hekayələri digər dillərə də çevrilir. Bu, çox sevindirici haldır. “Ölü dildə sevği məktubları” kitabında toplanmış, yüksək professionallıqla, bədiiliklə qələmə alınmış hekayələrin diğər xalqların, millətlərin oxucuları tərfindən də maraqla qarşılandığına və sevildiyinə inanırıq.

    http://doqquz.az/elm/900-professor-babek-qurbanov-fruz-mustafann-yen-hekayeler-haqqnda.html
























    Zəngin fəlsəfi hikmət və yüksək bədii siqlət

    (Firuz Mustafanın “Daş üstündə yazılmış sətirlər” kitabında
    toplanmış “dördlüklər” barədə düşüncələr)

    (4-cü məqalə)

    İnsan oğlu ən qədim zamanlardan bəri öz istək-arzuları, düşüncələri və dünyagörüşlərini diğərləri ilə paylaşmaq ehtiyacı duymuşdur. Bu məqsəddən dolayı o, dili inkişaf etdirməklə yanaşı, düşüncələrini maddiləşdirmək üçün müxtəlif yazı sistemləri də (mixi yazı, şəkli yazı, heroglif və s.) meydana gətirə bilmiş və onlardan daş, gil, dəri, papirus, nəhayət kağız üzərində istifadə etməyi öyrənmişdir. Heç şübhəsiz ki, bu yazı sistemləri arasında ən davamlısı, uzun ömürlüsü daş üzərində qeydə alınmışlarıdır. Bu mənada tanınmış filosof, dramaturq, nasir, publisist kimi mədəni həyatımızda xüsusi çəkisi olan Firuz Mustafanın son əsərlərindən olan `”Daş üstə yazılmış sətirlər`” ( Bakı, “MTR grour”, 2014-cü il) kitabı diqqəti çəkməkdədir.

    Kiçik formatda yayımlanmış bu kitabçasını oxuduqda ağla gələn ilk fikir müəllifin öz yazılarına nədən belə bir ad qoyması ilə ilgili olur. Sonradan anlayırsan ki, müəllif qələmə aldığı fikirlərinin uzun tarixi bir zaman içərisində yaşaya bilməsini, diğər nəsillərə, insanlara da gedib çatmasını dilədiyi üçün bu adı seçib. Əslində qələm dostumuz bəlkə də bu misraları ilə hər bir gerçək sənətkarın ümdə arzusunu ifadə etməkdədir. Bununla belə o, eyni zamanda insanlar üçün, bəşəriyyət üçün mənəvi dəyəri olan fikir və mülahizələrin uzun ömürlülüyünə inanır, onların zaman və məkan süzgəcindən keçərək özündən sonra gələn nəsillərin də mənəvi malı olmasını arzulayır.

    Artıq qeyd olunduğu kimi, Firuz Mustafa cəmiyyətdə bir çox dəyərli elmi və bədii əsərlərin müəllifi kimi tanınır. Amma son vaxtlar onun çap olunmuş poetik parçalar toplusu da özlüyündə maraq doğurur. Müxtəlif teatrlarda onlarla pyesi tamaşaya qoyulmiş ədibin poetik düşüncəsi çox maraq doğurur. Yeni kitabda toplanmış poetik parçaların hər biri dörd misradan ibarətdir və bu dördlüklərin hər birinın öz fəlsəfi- bədii siqləti vardır.

    Firuz Mustafa özünü professional şair hesab etmir. Kitaba ön sözündə müəllifin fikirlərini oxuyuruq: “Yox, elə düşünməyin ki, mənim hansısa poetik bir eqom var. Heç zaman özümü şair “qiyafəsində” görmürəm və bu “vəzifəyə” qətiyyən iddialı da deyiləm. Mən şeirin, poeziyanın “ətrini”, “havasını” başqa janrların canına hopdurmağı xoşlayıram”.

    Hesab edirik ki, kitabda toplanmış parçalar kifayət qədər poetik və mənalıdır. Başqa sözlə desək, bu dördlüklər zəngin fəlsəfi hikmətə və yüksək bədii siqlətə malikdir.

    Sənətkarlıq və ümumiyyətlə, bədii yaradıcılıq məsələlərinə olduqca ciddi yanaşan Firuz bəy bir çox sətrlərində gələcək nəsillərə üz tutur. Hər zaman oxucularının bədii zövqünü və istəklərini nəzərə alan müəllif kitabının elə ilk səhifəsində onu narahat edən mövzuya diqqət çəkir və öz münasibətini oxucuları ilə paylaşmaq istəyir:

    Yazıb pozduğumu oxuyan varmı?
    Mənə hücum çəkir bu sual hər an.
    Əğər sevməsəniz yazdıqlarımı
    Siz məni asarsız misralarımdan.

    Müəllif kitabda yer almış şeir örnəklərini, artıq dediyimiz kimi, dördlüklər adlandırır. Xatırlatmaq lazımdır ki, xalq yaradıcılığımızda, həmçinin poeziya sənətimizdə bu qəbildən olan dördlüklərlə rastlaşmaq mümkün olunan bir gerçəklikdir. Min illərdir ki, xalqımızın folklor yaradıcılığında bayatılarımız (Türkiyədə bu janra manilər də deyilir) ağızdan- ağıza gəzməkdədir; eyni zamanda klassik poeziya sənətimizdə rübayi kimi bir poetik janrın mövcudluğu da məlum bir həqiqətdir. Bu baxımdan (daha çox biçim baxımından) Firuz bəyin dördlükləri ilə zikr etdiyimiz poetik dördlüklər arasında bənzərliklər tapmaq mümkündür. Əslində burada biz müəllifin xalq yaradıcılığı və klassik poeziya nümunələrindən bəhrələndiyinin şahidi ola bilirik. Eyni zamanda hiss edirsən ki, öz dördlüklərində müəllifin bayatı kimi xalq yaradıcılığı və rübayi kimi klassik poetik janrlara xas lakoniklik, yəni az sözlə çox şey söyləmək xüsusiyyəti özünü göstərməkdədir.

    Firuz Mustafanın dördlüklərində yer alan fəlsəfi ümumiləşdrmələrə olan meyli bu janrlarda hiss etmək çətinlik törətmir. Ümumiyyətlə, dördlüklərlə yazılmış şeirləri diğər xalqların poeziya sənətində də izləmək mümkündür. Məsələn, yapon ədəbiyyatında tank deyilən poetik janrı misal çəkmək mümkündür. Firuz bəy də öz fikir və mülahizələrini dördlüklərlə ifadə etməyi daha münasib janr olaraq qəbul edir və əsasən yaşadığı müasir dövrün sosial-mədəni, mənəvi-etik problemlərini bədii bir dillə əks etdirə bilir.

    Onun dördlükləri öz ideya- məzmunu və təsir gücü ilə seçilir, burada əslində müasirliklə keçmiş dönəmlərin mənəvi dəyərlərinin vəhdədini hiss etmək də mümkündür. Təsadüfi deyil ki, onun bir çox dördlüklərində biz xalq arasında istifadə olunan bəzi ata sözləri və ibarələrinin, adət-ənənə qanunlarının nişanələrini görə bilirik.

    Gəribədir ki, bəzən müəllif az qala atalar sözünə çevrilmiş fikrə belə, tənqidi gözlə baxmağı bacarır:

    “Ürəyə gedən yol mədədən keçir”, -
    Az qala məsələ dönüb bu sözlər.
    Görən bu zay fikir hardan su içib?
    Yoxsa heyvan olmaq istəyir bəşər?

    Bu ata məsəli ailə, məişət məsələləri ilə əlaqədar tez- tez istifadə edilir və daha çox da xəfif gülüş hissi ilə müşayiət olunur. Lakin Firuz bəy bu bircə bənddə bir daha xatırlatmaq istəyir ki, hər rastlaşdığın sözü, kəliməyi, hətta atalar sözünü belə koru-koruna qəbul etməmək, ona diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Ümumiyyətlə, Firuz Mustafanın yazdığı sətirlərə də olduqca diqqətlə yanaşmalı olursan. Belə ki, bu sətrlərdə, bəndlərdə biz tez- tez fikrin gedişinin düşündüyümüz kim yox, daha fərgli bir axarı ilə rastlaşa bilirik. Yumor, satira, qrotesk, istehza, kinayə ilə dolu olan bu misralar çox vaxt öncədən söylənmiş bir fikrin əksinə belə çevrilə bilir:

    Şair evdən çıxdı bax gülə-gülə,
    Qalstuku təzə, qaməti tarım.
    Bazardan aldığı bir dəstə güllə
    Gedir görüşünə oxucuların.

    Bu misralarda oxucuların şairi dəsdə güllə qarşılamalı olduqları halda, əksinə şairin görüşə güllə gəlməsi düşündürücüdür. Diğər bir dördlükdə də Firuz bəy buna bənzər fikir söyləyir:

    Bir az yaxın otur. Mənə qulaq as:
    Ağlı olanların baxtı olmayır.
    Əgər vaxtın varsa dərdləşək bir az:
    İşi olmayanın vaxtı olmayır.

    Müəllifin kitabda yer almış dördlükləri içərisində sevgi mövzusu bəlkə də daha geniş bir yer tutur. Lakin burada o, bu anlamın gəlişigözəl bir anlam olmadığını, daha çox onu meydana gətirən səbələr, onun müxtəlif tərəflərdən müxtəlif tərəflərini izah etməyə çalışır, psixoloji, sosial, fərdi, milli, hətta tarixi köklərini belə bədii bir biçimdə oxucularına çatdırmağı mühüm sayır. Müəllifin sevgi və qadınlara həsr etdiyi dördlüklərdə (bax: No.5,14,29,44, 56, 59, 67, 80, 81, 134, 174,181,183,191,200, 205, 206, 212, 213 və s.) hər şeydən əvvəl sevgidən doğan saf hiss-həyacanları, intizar və sevinc hisslərini, onun tərbiyəvi-dəyişdirici gücünü oxucuları ilə paylaşmaq istəyir, qadınlara olan münasibətdə kübar olmağa, mərifət qaydalarına riayət etməyi unutmamağı tövsiyə edir :

    Xanımın yaşını soruşur adam,
    Sanki “cavab” yazır o, “anket” üçün.
    Qadının yaşını sormazlar, qadam,
    Sorarlar: “Haçandır doğulduğun gün?”

    Firuz bəyin sevgi mövzusu ilə bağlı misraları olduqca səmimi, duyqulu, emosional təsir bağışlamaqdadır, bu misralarda anlaşmazlıq, küskünlük, sevginin ovsunlayıcı gücü, sevgi yolunda candan belə keçilə bilməsi kimi motiflər yer almaqdadır.
    Müəllif dördlüklərin birində:

    “Dünyanı məhbəsdən azad etmişəm,
    Fəqət öz eşqimin məhbusuyam mən”

    - deyir. Sevginin nə qədər güclü olduğunu, hiperbolik bir şekildə ifadə etməyə çalışan müəllif bir daha etiraf edərək yazır:

    Demədim, gəl qurtar zülümdən məni,
    Dedim, yaralama könlümdən məni,
    İndi tanımırsan məni odumdan,
    Ölsəm tanıyarsan külümdən məni.

    Diğər bir bəndində Firuz Mustafa sevgi münsibətlərinin nə qədər mürəkkəb psixoloji bir proses olduğunu da bu misralarla bir qədər zarafatyana ifadə etməyə çalışır:

    Hər gün neçə dəfə kefimi pozur,
    Mənim hər sözümü min yerə yozur.
    Diliylə söyləyir: ``Nifrət edirəm``,
    Amma SMS-lə ``Sevirəm`` - yazır.

    Maraqlıdır ki, Firuz bəy sevqi kimi əslində intim görünə bilən bir anlamı belə daha qlobal, bəşəri problemlərlə əlaqələndirə bilir və dünyanın əmin-amanlığı qarşısında hamımızın, hətta sevib-sevilənlərin belə sorumlu olması fikrini ortaya qoyur:

    Səni sevməyən bir, sevən yüz olar,
    Sevməyən ürəklər duyğusuz olar.
    Dünyanın ölçüsü bizik, əzizim,
    Əğər biz düz olsaq, dünya düz olar.

    Müəllifin dünya, zaman mövzusu ilə əlaqədar bəndləri də az deyil (bax.: (No.64, 65, 66, 79,95, 156,173 və s.) və buradaki misralar da insanın kürəsəl dünyadaki yeri, sosyal məsuliyyəti, Vətən sevgisi, şəhidlərin unudulmaması, torpaq müqəddəsliyi ideası kimi məsələlər ürək yanğısı və yüksək bədiiliklə ifadə edilməkdədir. Bu baxımdan bu iki bənddəki misralar (bax.: No.187-188) insana olduqca güclü emosional təsir göstərməkdədir:

    Bu dünyadan əllərini üzənlər
    O dünyada günahkardır, suçludur.
    Torpaq üstə bu gün rahat gəzənlər
    Torpaq altda yatanlara borcludur.

    Diğər bir bəndində də (bax.:No.188) müəllifin vətəndaşlıq hissləri, ömrünü müstəqillik və azadlıq uğrunda vermiş qəhrəmanlarımızın əziz xatirələrinin ifadəsini hiss edə bilirik:

    Canıntək sevirdin sən bu vətəni,
    Sən onu ürəkdən sevirsən yenə.
    Biz bu gün torpağa tapşırdıq səni,
    Sən vətənə döndün, Vətənsə sənə.

    Kitab Firuz bəyin müşahidə qabiliyyətini də üzə çıxartmaqdadır, belə ki o, həqiqi dostluğu, yaxın qonşuluğu, təbii və süni sevgiyi, düzlüyü və xəyanəti, həmçinin əliəyriliyi, xəbisliyi, ikiüzlülüyü, yaltaqlığı, insan dəyişğənliyini, moda düşğünlüyünü, alkol həvəskarını, qarınqulunu, itaətkarlığı şeir dili ilə ifadə etməyə çalışır. Bütün bu fenomenləri qələmə alan müəllif dörd misrada onların əsas sosial mahiyyətini,müsbət və ya mənfi tərəflərini açıb göstərə bilir:

    Ərköyün böyüyən, şan-şöhrət sevən,
    Axırda şişərək tirana dönür.
    Əzilən, döyülən, daim söyülən
    Bir dilsiz-ağızsız heyvana dönür.

    İtaətkarlığı, tabeçiliyi insan ləyaqətinə sığışdırmayan müəllif, eyni zamanda hər bir kəsin həyatda nəyə qulluq etdiyini, cəmiyyətdə hansı məqsədlərə xidmət edəcəklərini yaxşı bilməlidir fikrini ifadə etməyi mühüm sayır:

    Olsun ki, biriylə bir damın altda
    Bir əsr bir ömür çürüdəsən sən;
    Fəqət bilməyəsən sən bu həyatda
    Kiminçün yaşayıb ömür sürürsən.

    Müəllif məqsədsiz, amacsız ömür sürməyi mənfi mənəvi kefiyyət hesab edir və həyatda öz yolu olan, öz nəfəsi olan insanlara rəğbət bəsləyir və bir daha qeyd edir ki,

    Qışa divan tutan səmum yelləri
    Bir bahar şamını söndürə bilməz.
    Od-alov içində bərkiyənləri
    Heç kim çəkic altda sındıra bilməz.

    Diğər misralarında müəllif yenə də mənasız, ağılsız, ürəksiz həyat sürməyin nə qədər acınacaqlı olmasını dilə gətirir:

    Ağılsız milyon il yaşayaram mən,
    Ürəksiz bir gün də yaşayammaram,

    – deyir və təsadüfi deyil ki, dünyanın əzabını belə çəkməyə hazır olduğunu bəyan edir:

    Yaşaya bilmirəm ürək dolusu,
    Bu ömür qoy mənim qənimim olsun.
    Dünyanın nəşəsi gərəyim deyil,
    Dünyanın əzabı qoy mənim olsun.

    Eyni zamanda bu dünyanın insanlarının birbirilərinə olan inamlarının güclü olmasını arzulayan müəllif hətta əsl məhəbbətin də inama bağlı olmasını ifadə etməyə çalışır:

    Məhəbbət-inamdır, insana inam,
    İnamdan güc alır, boy atır hər kəs.
    Əgər inanmırsa insana insan
    Heç zaman heç kəsi o, sevə bilməz.

    Firuz bəyin insan konsepsiyasında dostluğun, etibarın rolu olduqca yüksək tutulur:

    Birdi qonşuların hər heçi-köçü,
    Qardaşdan da əziz olmuşdu onlar.
    Sağkən, o dünyada qonşu olmaqçün
    Qoşa qəbir yeri almışdı onlar.

    Müəllif eyni zamanda insanların müdrik, zəki, cəsur olmalarını arzulayır:

    Müdriki igidlə qarışdırma sən,
    Çox vaxt biri olmur biri olanda.
    Bir anda qəhrəman ola bilərsən,
    Müdrik olammazsan amma bir anda.

    İnsanların həyatda yanlışlıqlara yol verməmələri üçün Firuz bəy onlara öyüd-nəsihət verməyi də unutmur:

    Heç zaman oynama odla-közlə sən,
    Nahaqqa baş eymə, haqqı səslə sən.
    Bir şey eyləyəndən heç şey gözləmə,
    Heç şey etməyəndən hər şey gözlə sən.

    Ümumiyyətlə, müəllifin diğər bir çox bəndlərində də bu meyli görə bilirik:

    Gözünün önündə bitər xəyanət,
    Onu nə aranda, nə də dağda gəz.
    Kimsə xəyanəti bağışlar, fəqət
    Xəyanəti heç kəs unuda bilməz.

    Firuz Mustafa, dediyimiz kimi həm də fəlsəfə üzrə tanınmış mütəxəssisdir. Bəlkə də məhz bu cəhətdən onun “dördlükləri” içərisində dərin fəlsəfi fikirləri də az deyil. Onun zaman-məkan, keçmiş - bu gün, asudə vaxt , yaşam-ölüm, dünya, gənclik-qocalıq, eybəcərlik- gözəllik, öz yükünü başqası üzərinə yükləmək ( Bax.; No.7,23, 79, 84, 91, 137, 173, 198, 220 və s.) mövzulu bəndlərində onun bu istedadının da özünü göstərməsinin şahidi oluruq. Onun bu kimi fəlsəfi fikirləri insanı dərindən düşündürməyə vadar edir:

    Zamanın içində yaşamırıq biz,
    Bizim içimizdə zaman yaşayır.
    --------------
    Var-dövlət adamı yoldan çıxarır,
    Kasıblıq adamı filosof eylər
    ----------
    Ömür tamaşadır bilmək istəsən,
    Onun da antraktı, pauzası var.
    -------------
    Bəzən hiyləgərə müdrik söyləyir,
    Hərdən ağıllıya dəli deyirik.
    --------------
    Keçmişə nə qədər vurulsan da sən,
    Keçmişlə yaşama, keçmişi yaşat.
    ---------------
    Şübhə toxumundan bitən ağacın
    Barı nifrət olar, məhəbbət olmaz.
    ----------------
    Dostu düşmən etmək asandır, dostum,
    Oğulsan, düşməni dosta çevir sən.

    Elm və sənət problemləri müəllifi daim düşündürən mələlərdəndir. Təsadüfi deyil ki, o bir “dördlükdə” bu məsələyə toxunaraq zarafatyana belə deyir:

    Nəsr, poeziya, dram, fəlsəfə.
    Bunların hansına qəlbən aşiqəm?
    Sözüm uyğun gəlir bir az Çexova –
    Elm – arvadımdır, sənət - məşuqəm.

    Maraqlıdır ki, Firuz bəy bu fəaliyyət növlərinin hər birinə aid konkret nümunə çəkməklə yanaşı, əslində bir ortaq nöqtəyə xüsusi fikir verə bilir; daha doğrusu isbat etməyə çalışır ki, hər bir fəaliyyət növündə dürüstlük, istedad, orjinallıq, başqasının haqqını yeməmək gərəkdir. Başqa sözlə, haqsız yox, yaradıcı tənqid kimi münasibətlər əsas meyar olmalıdır. Onun istedad, tənqid, başqasının fikrini mənimsəməmək (bax: No.22, 50, 148, 208, 220 ) kimi ideyalar aşılayan dördlüklərində sənət və elm üçün xüsusilə böyük önəm daşıyan anlamlar öz ifadəsini tapmaqdadır.
    İstedadsız, lakin lovğa və saxta şöhrət qazanmışlara müəllifin sözü budur:

    Səsi iynə kimi qulağı deşir,
    Özü tülkü kimi pusur bərədə,
    Onn təxəllüsü göylə əlləşir,
    Amma istedadı yatır dərədə.

    Lakin Firuz bəy bunun əksini, haqlı olaraq istedadlı insanların hər cürə tərifə layiq olmalarını və onlara arxa durulmasının vacibliyini də söyləyir:

    Nanəcibin sözü nədir, özü nə,
    Qəbul edər hər nə desən üzünə.
    Qadan alım, istedada arxa dur,
    İstedadsız yol tapacaq özünə.

    Diğər bir bəndində isə müəllif savadsız, qərəzli, haqsız tənqiddən gileylənir və bunu orijial şəkildə ifadə edərək:

    Tənqiddə sözünü deməyib hələ,
    Tərif kölğəsində o yata-yata
    Qələmi ataraq pulemyot ilə
    İndi hücum çəkib ədəbiyyata. – deyir.

    Hər bir fəaliyyət növünün arxasında insanı görən müəllif bu mövzuya da xüsusi olaraq diqqət yetirməyi lazım bilir və insanın mürəkkəb psixoloji vəziyyəti, hiss və həyacanları, həmçinin onun xarakterini müəyyən edən müsbət və mənfi çəhətləri də ( yaxşılıq, pislik, paxıllıq, yaltaqlıq, qısqanclıq, vətənsevərlik və s.) qələmə alır ( Bax.: No. 43, 60, 97, 120, 124).

    Yaxşılığım keçib ona yüz dəfə,
    Bir dəfə haqqımda xoş söz deməyib.
    Bircə yol pisliyim keçib hərifə,
    Ardımca yüz dəfə giley eləyib.

    Bu fikri davam etdirən müəllif diğər bir bəndində ümumiləşdirilmiş bir tərzdə bunları söyləməli olur:

    Yaxşı adam olmaq çətindir, bil, sən,
    Yaxşılar dərindir, pislər dayazdır,
    Yaxşılıq eləmək pislik etməkdən
    Çətindir, onunçün yaxşılar azdır.

    Firuz Mustafanın sevgi və təbiətə həsr etdiyi misralarında biz onun poetik ilhamı və istedadını daha aydın bir şəkildə hiss edə bilirik. Bu misralarda hər şeydən öncə onun bir söz adamı, bir vətəndaş, təbiəti, insanlığı dərindən sevən, sevgi problemlərinin psixoloji dərinliklərinə qədər enə bilən bir sənətkar olduğuna inanırıq. Kitaba giriş sözündə müəllifin özünün söylədiyi kimi “hər misraya bir ox kimi baxan” Firuz bəy, “şeirin, poeziyanın “ətrini``, ``havasını” başqa janrların canına hopdurmağı xoşlayıram” sözlərini yazsa da, əslində bu yuxarda qeyd etdiyimiz bəndlərdə, xüsusilə də təbiətə və sevği mövzularına aid etdiyi misralarında biz onun yetgin bir şair kimi qarşımıza çıxdığını da görə bilərik.

    Firuz bəyin qələmə aldığı dördlükləri oxuyarkən bu yığcam sətirlərin və geniş fikirlərin məhz filosofa məxsus olduğunu asanlıqla duymaq olur.

    Gəribədir ki, Firuz Mustafa təbiət mənzərələrini bəziləri kimi heç də sadəcə olaraq təqlidi, təsviri, həmçinin, onlara olan heyranlıq hissləri olaraq ifadə etmir, yəni gördüyünün “şəklini” çəkmir. Əksinə, təbiət hadisələrinin insanda oyandırdığı hissləri, duyğuları üzə çıxara bildiyini də ifadə edir:

    Şaxta, Külək əsir, Alaqaranlıq.
    Bilirəm bir azdan qopacaq tufan.
    Mən səni düşündüm, səni bir anlıq,
    Ayrılıq havası gəlir havadan.

    Son misra nə qədər poetikdir: “Ayrılıq havası gəlir havadan”.

    Eyni fikri ifadə edən müəllif belə bir fikir də söyləyir:

    Ulduzlar gecənin qoynunda çimir,
    Nə göyə yaxınam, nə də ki yerə.
    Metroda şütüyən bir qatar kimi
    Qaranlıq tuneldən çıxa bilmirəm.

    Bəzi bu kimi bir qədər pessimist (bədbin) düşüncələrə baxmayaraq ümumilikdə dördlüklərdə ifadə edilmiş fikirlər optimist (nikbin) və həyata inam xarakteri ilə seçilir. Məsələn, onun bir dördlüyündə biz müəllifin özünə olan güvənini, inamını his edə bilirik:

    Ağırdır,əzabdır, dözümdür ömrüm,
    Qəliz tapmacadır, yozumdur ömrüm.
    Desələr qısadır, mən inanmaram.
    Dünyanın ömründən uzundur ömrüm.

    Qocalığı, ixtiyarlığı yaxına qoymayan, imanına inanan, zənğin potensial-intellektual dəyərlərə sahib Firuz Mustafanın nikbin xarakterini ifadə edən aşağıdaki dördlüyü xüsusilə örnək vermək istərdik:

    Gəlsə də üstümə dərd qatar-qatar,
    Bədbinlik ruhuma sarışan deyil.
    Bax, mənim bu sevən ürəyim ki, var.
    Heç vaxt qocalıqla barışan deyil .

    Müəllifin diğər bir bəndində də nikbin bir ruhun ifadəsini hiss edə bilirik:

    Gülləri oxşamaq , qoxlamaq üçün
    Mən gələn bahara bilet almışam.

    İnanırıq ki, hələ bundan sonra da Firuz Mustafa neçə-neçə güllü-çiçəkli baharlar görəcək və qədirbilən oxucularımızı özünün yeni -yeni əsərləri ilə sevindirə biləcəkdir.


    Prof.Dr.Babək Qurbanov (Osmanoğlu)
    Qaziantep Universiteti (Türkiyə)

    http://kultur.az/?p=11164
















    ÖZÜ BOYDA ÜRƏKDİ BABƏK

    (Professor Babək Qurbanov)
    Tanınmış filosof, musiqişünas, bəstəkar, esseist, pedaqoq, tərcüməçi, professor Dr.Babək Qurbanov (Osmanoğlu) haqda bir neçə söz

    Tərcümeyi-halından çıxarış:

    Babək Qurbanov
    (26iyun 1939cu il tarixdə Qazax rayonunda doğulub. - 28 mart 2019-cu ildə Bakı şəhərində vəfat edib, Qazax rayonununda dəfn olunub) — Xalq şairi Osman Sarıvəllinin oğlu, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor.
    Babək Qurbanov 26 iyun 1939-cu ildə Qazax rayonunda anadan olmuşdur. Ü.Hacıbəyov adına Konservatoriyanın Musiqi nəzəriyyəsi fakültəsində oxuyub və "Azərbaycan aşıq musiqi yaradıcılığı" mövzusunda diplom işini müdafiə edib.
    1967-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Müdafiə şurasında "Musiqi ilə ədəbiyyatın qarşılıqlı əlaqəsi" adlı namizədlik dissertasiyasını;1981-ci ildə 42 yaşında olanda isə Moskvada SSRİ EA-nın fəlsəfə İnstitutunda "Proqramlı musiqinin estetik prinsipləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir
    1985-ci ildən professordur. Azərbaycan Bəstəkarlar və Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. 1990-cı illərdə Bəstəkarlar İttifaqının İdarə heyətinin üzvü olub. 1981-1989-cu illər arası AMEA-nın fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda Estetika və etika bölməsinin müdiri, 1989-1992-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunda fəlsəfə və mədəniyyət tarixi kafedrasının müdiri, 1992-2008-ci illərdə Türkiyədə Atatürk Universitetinin professoru, kafedra müdiri olmuş, 2009-cu ildən Qaziəntəp Türk Musiqisi Dövlət Konservatoriyasında işləmiş. 1992-ci ildən Türkiyənin Atatürk Universitetində üç fakültədə Etika, Estetika, Fəlsəfə, Ümumi və xüsusi təhsil metodları, Türk düşüncə tarixi, Musiqi nəzəriyyəsinə giriş, Musiqi nəzəriyyəsi, Musiqi əsərlərinin təhlili, Musiqi estetikası, Sənət fəlsəfəsi, Musiqi formaları, Harmoniya fənlərindən dərs demiş, bu fənlər üzrə magistr və aspirantlarla da məşğul olmuşdur. Professor Babək Qurbanov Azərbaycan və Türkiyədə Azərbaycan musiqisinə, ədəbiyyatına, incəsənətinə, folkloruna, fəlsəfə və estetika məsələlərinə, tanınmış elm adamlarına üç yüzdən artıq publisistik və elmi məqalələr həsr etmişdir. Babək Qurbanovun 700-ə yaxın əsəri və 30-a yaxın kitabı çıxmışdır. Babək Qurbanov türk alimləri prof. Mehmet Takkaçla "Televiziya sənəti", "Ev tiyatrosu" kitablarını, prof. Bilgə Seyidoğlu, dosentlər M.Karabulut, Yavuz Şen və b. ilə müştərək məqalələr yazaraq çap etdirmişdir.
    Tədqiqatçının başqa mətbu orqanlarda - qəzet və dərgilərdə çıxan çoxsaylı məqalələri də yuxarıda deyilənlərə dayaq olur.

    *
    Mən Babək Qurbanovla çoxdan, lap çoxdan tanışam. Biz ötən əsrin 80-ci illərində eyni bir elmi-tədqiqat qurumunda- Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda çalışmışıq. Mən Elmlər Akademiyasının aspiranturasına daxil olanda Babək Qurbanov artıq tanımış alim, fəlsəfə elmləri doktoru idi.
    Babək Qurbanov çoxsaylı elmi əsərlərin müəllifidir. O, ölkəmizi dəfələrlə xarici məmləkətlərdə layiqincə rəmsil etmişdir. Alimin Rusiyada, Türkiyədə kitabları nəşr olunmuşdur.
    Babək müəllim artıq 25 ilə yaxındır ki, qonşu və dost ölkədə-Türkiyədə çalışır. O, indiyəcən müxtəlif universitetlərdə dərs demiş, yüzlərlə öyrənci yetişdirmişdir.
    Söhbətimin əvvəlində qeyd etdiyim kimi, mən Babək bəylə çoxdan tanışam. Amma qəribə burasıdır ki, bu əzəli tanışlıq yalnız sonralar- Babək müəllim Türkiyəyə gedəndən sonra yaxın dostluğa çevrildi.
    Etibarlı dostum hər dəfə Vətənə dönəndə telefon açıb məni arayır, iş-gücümlə maraqlanır. Adətən, biz görüşəndə Babək Qurbanovun sualı belə olur:
    -Qağa, təzə nə yazırsan, nə yaradırsan? Təzəlikcə hansı pyesin tamaşaya qoyulub? Uzaqdayam, tamaşalarına baxa bilmirəm. Heç olmasa kitablarından ver, qoy qürbət eldə oxuyum.
    Doğrusunu deyim ki, mən son vaxtlar adamlara kitab verdəyi xoşlamıram. Niyəsi də bununla bağlıdır ki, əksəriyyət “etika xətrinə” kitab istəyir və çox vaxt bu kitabların heç varağını da tərpətmir.
    Növbəti görüşlərin birində Babək bəy məndən yenə kitab istədi. Çantamdakı kitabı çıxarıb ona təqdim edtdim. Bu, mənim rusca nəşr edilmiş “Pyeslər” («Пьесы») məcmuəm idi. Doğrusu, bir müddət kitabın sonrakı taleyindən xəbərsiz qaldım. Bir də ki, nə xəbər olmalı idi?
    Günlərin bir günü internetdə öz ad-soyadımı yazarkən haqqımda osmanlı türkcəsində bir yazının nəşr olunduğunu gördüm. Təəccübləndim. Baxıb gördüm ki, yazının müəllifi Babək müəllimdir. Yazı Türkiyənin “İL QAZETESİ”ndə (ekim ayı 2009-cu il tarixdə) iki sayda dərc olunmuşdu.
    Məni təəccübləndirən məsələlərdən biri dostumun bu barədə mənə heç bir söz deməməsi oldu. Yalnız bizim növbəti görüşümüz zamanı bunu xatırladanda Babək bəy özünəməxsus bir xoş təbəssüm və təvazökarlıqla dedi:
    -Ay qağa, bu, nə böyük işdir ki? Xoşuma gəlib, yazmışam.
    Məni təəccübləndirən başqa bir nəsnə də vardı ki, bu da tam bir cəhətlə bağlıydı. Artıq qeyd etdiyim kimi, mən dostuma, rusca tərcümə olunmuş kitabımı vermişdim. Təbii ki, Babək Qurbanov rus dilini yüksək səviyyədə bilir. Bu dildə onlarla əsərin müəllifidir. Yəni burada təəccüblü heç nə yoxdur. Təəccüblü orası idi ki, Babək müəllim rusca təqdim edilən kitabdakı pyeslər haqqında (o əsərlərin sayı isə, səhv etmirəmsə onbeş idi) yazarkən, onların hamısının adını Azərbaycan dilində, yəni orijinalda olduğu kimi, tam adekvat variantda vermişdi. Deyə bilərlər ki, burada təəccüblü nə var ki? Məsələ burasındadır ki, həmin pyesləri rus dilinə çevirən tərcüməçilər bəzən əsərin konkret adı ilə bağlı müxtəlif variantlar təklif etmişdilər. Biz rus dilində son variantın adını “tapmaq” üçün bəzən uzun-uzadı götür-qoy etmiş, hətta tərcüməçilərlə kəskin mübahisələrə qatılmışdıq. Babək bəysə, necə deyərlər, bu adların düzgün çevrilməsi üçün heç kəslə fikir dartışması aparmamış, amma oxu necə deyərlər “gözündən vurmuşdu”.
    Sonrakı dönəmlərdə biz görüşən zaman Babək müəllim məndən yenə təzə kitablarımı istəyirdi. Təbii ki, mən dostumun sözündən çıxmırdım. Və aradan çox az bir müddət keçmiş ona təqdim edilən kitabların rəyini sayt və ya qəzet-jurnal səhifələrində görürdüm.
    Beləliklə, indi mənim əlimin altında Babək Qurbanovun kitablarımla bağlı yazdığı dörd məqalə var. Və mənə elə gəlir ki, bu yazılar görkəmli bir alimin təkcə mənim fəaliyyətimlə bağlı adi, sıradan fikir və mülahizələri deyil, bütöv mədəniyyətşünaslıq və elmşünaslığımızla bağlı həssas düşüncələridir. Həmin yazılarda müəllifin erudisiyası, ürək genişliyi, prinsipiallığı, mövqeyi, səmimiyyəti aydın duyulur.
    Babək müəllimlə bu günlərdə görüşərkən onun mənim elmi və bədii kitablarımla bağlı yazdığı məqalələrin sayı ilə maraqlandım. O, gülümsəyib dedi:
    -Qağa, mənə neçə kitab vermisənsə, hamısı barədə yazmışam. Ola bilsin ki, o yazıların bəzisi sənə çatmayıb.
    Mən də ona zarafatla dedim:
    -Gözəl insan, o məqalələrin yazıldığı tarixi, çap olunduğu qəzet-jurnalın adını mənə demisiz ki, mən də onların sayını dəqiq bilim? Ordan-burdan eşidib bilirəm ki, barəmdə hardasa nəsə yazmısız. Ta belə qərara gəlmişəm ki, innən belə Sizə kitab bağışlamayım.
    O, təəccübləndi:
    -Niyə? Nə üçün? Nə olub ki?
    Mən yarızarafat-yarıciddi dedim:
    -Rəhmətliyin oğlu, əvvəla, indi az qala, heç kitab oxuyan yoxdur. İkincisi də ki, kitablarla Sizi yormaq istəmirəm.
    Dostum bir az fikrə gedib, özünəməxsus asta səslə, ciddi tərzdə dedi:
    -Yox, bunu düz demirsən. Əvvvəla, kitab oxuyan var, misal üçün elə biri mən özüm. İkincisi də ki, kitablar məni yormur. Xüsusən, bəyəndiyim kitablar. Sevdiyim müəlliflərin kitablarını mən ürəklə oxuyuram. Hətta, onlar haqda ürəklə yazıram da. Bir də ki, kitabsız ziyalı ömrü olar? Allaha şükür, bizdə kitab probleminin komik və faciəli cəhətlərini sən özün “Köhnə kitablara elegiya” hekayəndə açıb tökmüsən...
    Babək Qurbanov pedaqoq, filosof, musiqişünas, bəstəkar, esseist, tərcüməçi kimi bu gün öz fəaliyyətini Qaziantep Universitetində (Türkiyə) davam etdirir.

    P.S. Ötən əsrin 90-cı illərində (səhv etmirəmsə, lap elə 90-cı ildə) o vaxt yenicə fəaliyyətə başlasa da oxucular arasında çox tez populyarlıq qazanmış “Xəzər” jurnalı redaksiyasına getmişdim. Dərginin Baş redaktoru Vaqif Cəbrayılzadə ilə görüşən zaman şair dostum mənə dedi ki, bəlkə bizə bir fəlsəfi tərcümə verəsən. Mən müxtəlif filosofların və əsərlərin adını çəkdim. Tərcümə mərkəzinin o vaxtkı müdiri, mərhum Aydın Məmmədov bizimlə söhbətə qoşuldu. Belə qərara gəldik ki, görkəmli rus filosofu Nikolay Berdyayevin “Rus kommunizmınin qaynaqları və mənası” əsərini tərcümə edim. Əsərin böyük bir hissəsini dilimizə çevirdim. Və həmin parca dərgidə dərc olundu. Amma tərcüməni obyektiv və subyektiv səbəblərə görə başa çatdıra bilmədim. Aradan illər keçdi. Bir-iki il əvvəl Babək müəllim mənə bir kitab verib dedi ki, vaxtın olsa baxarsan. Baxıb gördüm ki, vaxtilə Berdyayevin bir hisssəsini tərcümə etdiyim məşhur əsəridir. Əsər osmanlı türkcəsində nəşr edilmişdi. Təbii ki, mənim etdiyim tərcümədən Babək bəyin xəbəri yox idi. Əsəri tərcümədə təzədən diqqətlə oxudum. Babək Qurbanovun ruscadan türkcəyə tərcüməsinə heyran qaldım və növbəti görüşdə zarafatla ona dedim:

    - Babək müəllim, gərək mən bu əsəri öz dilimizə orijinaldan, yəni Nikolay Berdyayevdən yox, elə sizin tərcümədən- osmanlı türkcəsindən çevirəydim.

    P.P.S.İstəyirəm bir-iki kəlmə də Babək Qurbanovun xarakterik cəhətləri barədə deyim. O, olduqca təvazökar, sadə, səmimi bir insandır. Adamlarla tez ünsiyyətə girir, yumoru sevir və elə özündə də yumor hissi güclüdür. Necə deyərlər, hamı ilə dil tapmağı bacarır. Yüksək mədəniyyət, mənəviyyat və əxlaq sahibidir. Onun dostları arasında hər cür peşə və sənət sahibi (hətta, heç bir işi-peşəsi olmayanlar da) vardır. Babək öz dostlarını çox sevir. Elə dostları da Babək bəyi daim xətrini yüksək tutur, onu qiymətləndirirlər.

    Xatırlayıram, bir gün Babək Türkiyədən bəy zəng etdi:
    -Xocam, vallah, sən əməlli-başlı şairsən.
    Tez cavab verdim:
    -Xeyr, xocam. Qətiyyən. Mən şair deyiləm. Heç o iddiada bulunmuram da.
    Babəkin cavabı gecikmədi:
    -Ta mənə yox də, xocam. Mən gözümü açıb evimizdə Səməd Vurğunu, Süleyman Rüstəmi, Zeynal Xəlili, Hüseyn Arifi görmüşəm. Hələ rus şairlərini demirəm. Yəni, şeirin nə olduğunu pis bilmirəm.
    -Xocam, sözünün Mustafasını de.
    -Sənin “Qocalma, gözəl” adlı bir şeirini oxudum. Çox xoşuma gəldi. Ona musiqi bəstələmək itəyirəm. İcazə verməyini istərdim...
    -İcazəyə bir ehtiyac yox, xocam...
    Bir neçə gündən sonra Babək şeirin notunu və ifasını mənə göndərdi. Çoxları bilmir ki, Babək ilk ixtisası etibarı ilə bəstəkardır.
    Mahnının mətni belədir:

    GÖZƏL, QOCALMA
    Dən düşübdür saçlarına,
    Amandı, qocalma, gözəl.
    Dünya özü qocalsa da,
    Amandı, qocalma, gözəl.

    Əlim göydə, üzüm haqda,
    Mən ayaqda, sənsə taxtda,
    Gəl baş əymə keçən vaxta,
    Amandı, qocalma, gözəl.

    Qəm əkilər gözlərimə,
    Sədd çəkilər sözlərimə,
    Ağrı çökər dizlərimə,
    Amandı, qocalma, gözəl.

    Dərd adamı heydən salır,
    İlan olub ürək çalır.
    Firuz sənlə bir qocalır,
    Amandı, qocalma, gözəl.

    İndi Babək Qurbanovun bəstələdiyi həmin mahnı Türkiyə efirlərində bir çox müğənnilərin ifasına tez-tez səslənməkdədir.

    P.P.S.S. Yeri gəlmişkən, onu da deyim ki, Babək bəy bir çox yazılarının altına bəzən “Osmanoğlu” imzasını da atır. O, böyük sənətkarımız, Xalq şairi, mərhum Osman Sarıvəllinin oğlul yadigarıdır. Çoxumuz Babək Qurbanovu elə şair ürəkli filosof kimi tanıyırıq.

    Bizim çoxumuza örnəkdi Babək,
    Uşaqtək həssasdı, kövrəkdi Babək.
    Daim dostlarının ürəyindədir,
    Elə özü boyda ürəkdi Babək.

    Oxuduğunuz bu yazını mən Babəkin sağlığında yazmışdım.
    Təəssüf ki, bu gün babək yoxdur.
    *
    Bəli, günəşli bir yay günündə dünyaya gələn Babək Osmanoğlu günəşli bir bahar günündə də dünyasını dəyişdi. O, bu müvəqqəti dünyaya “əlvida” deyib gözlərini yumdu, əbədiyyətə qovuşdu.
    İstedadlı alim, böyük vətəndaş, gözəl şəxsiyyət... Bilirəm, bu gün bu “istedadlı”, “böyük” və “gözəl” kimi təşbehlər son dövrlərdə hətta, qeyri-ciddi “sənət” aləmində yeni iməkləyən hansısa təsadüfü adamlara da şamil olunur. Amma... Amma nə yazıqlar ki, çox ciddi alimlər bu gün bizim cəmiyyətimizə layiqincə təqdim olunmur.
    Professor Babək Qurbanov ciddi alim və nəzəriyyəçi idi. O, Azərbaycanın Xalq sairi Osman Sarıvəlli ocağının itirdiyi son oğul yadigarı idi.
    Babək Osmanoğlu ömrünün son illərində Türkiyə Cümhuriyyətinin müxtəlif Universitatlərinə çalışmışdı. Ümumiyyətlə, müxtəlif auditoriyalarda müxtəlif dillərdə- Azərbaycan, türk, rus, ingilis dillərində mühazirələr söyləyən Babək Osmanoğlu unikal bir insan idi. O, hər yerdə Azərbaycanımızın layiqli təbliğatçısı idi.
    Babək Qurbanov mənim barəmdə də bir çox məqaləlır yazıb və həmin məqalələri Türkiyə, Rusiya və Azərbaycan mətbuatında dərc etdirib.
    Sonralar həmin yazılar ayrıca kitab şəklində nəşr olunub. “Firuz Mustafanın yaradıcılığı (Dörd bucaq)” adlı həmin kitab mənimçün bu gün də çox əzizdir.
    ...Sonuncu dəfə ölümündən təxminən doqquz- on gün əvvəl zəng vurmuşdu. Ümumi dostumuz (Fazil Mustafayev vasitəsi ilə) mənə öz yeni kitabını və ruscadan türkcəyə çevirdiyi məşhur bir əsəri (“Canqar” dastanını) göndərmişdi. Bir xeyli söhbət etdik. Arada Babək müəllim məndən soruşurdu: “Xocam, dərdiş, ağlın nə kəsir, mənim xəstəliyim sağala bilərmi?”
    Mən ona ürək-dürək verərək dedim:
    - Xocam, sənin bu xəstəliyin ötəridir, müvəqqətidir. Allah qoysa, tezliklə sağalıb ayağa duracaqsan.
    Telefon dəstəyində onun, ağır xəstəliyin cəngində çırpınan dostum Babəkin, uşaq kimi təvazökar, səmimi və sadəqəlbli sirdaşımın dirçələn səsini eşidirəm:
    - Xocam, bəs bu bu xoş gün nə zaman, nə vaxt, harada olacaq?
    Mən ona təskinlik verirəm:
    - Xocam, Allah qoysa lap tezliklə, elə bu yaz sağalacaqsan. Sənin dərdinin dərmanı Şınıxda və Şıxlıdadır.
    O, az sonra, arada heç on dəqiqə keçməmiş mənə yenə zəng edib bir qədər gümrah səslə dedi:
    - Sən mənə yeni ümid verdin. Mən günəşli yazı gözləyirəm.
    Mart ayının 28-də son illər Babək Qurbanovun daim qayğısına qalan, onunla gündəlik ünsiyyəti olan dostumuz rəssam-sənətşünas Sayyad Bayramov mənə zəng etdi:
    -Babək müəllim bu gün keçindi. Biz indi onu Qazağa aparırıq...
    Və beləliklə Babək Qurbanov günəşli bir yaz günündə Qazaxdakı İkinci Şıxlı qəbiristanlığında böyük sənətkarımız, Xalq şairi Osman Sarıvəllinin və üç qardaşının-Afər, Rafiq və Seyranın əbədi uyuduğu məzarıstanda torpağa tapşırıldı...
    Bəbək xocam, mən adətən ona bu cür müraciət edirdim, özü ilə bizim, öz dostlarının və doğmalarının ürəyinin bir parçasını da özü ilə getdiyi o əbədi dünyaya apardı.

    Firuz Mustafa
























    BƏDİRXAN ƏHMƏDLİ
    filologiya elmləri doktoru

    YENİ DÖVRÜN YENİ DRAMATURGİYASI

    (Firuz Mustafanın dramları haqqında bir neçə söz)

    İctimai-siyası proseslərin ədəbi-bədii fikri bir qədər arxa plana keçirməsi barədə son illərdə müəyyən mülahizələr səslənir. Əslində isə ədəbi inkişaf öz xətti ilə davam edir; sadəcə olaraq XX əsrin əvvəllərində olduğu kimi, sonlarında da ictimai-siyasi hadisələrin qloballığı və əhatə dairəsi “zamanın bağlarını” (V.Şekspir) qıraraq önə keçdi. Tarix boyu bu, belə olmuşdur. Bəzən əbədiyyat ictimai hadisələrin ardınca sürünmüş, bəzən isə bu hadisələri qabaqlayaraq ictimai fikrə istiqamət, jön vermişdir. Hər halda, tarixin müxtəlif mərhələlərində ədəbiyyatın həm məftunluq, həm də məyusluq dövrü yaşaması fikri təkzibedilməzdir; “hər bir məftunluğun ardınca isə mütləq məyusluq gəlir” (V.Belinski). Bu, həm də həyatın qanunudur...
    Müasir dövrdə ədəbiyyatımızın müstəqil siyasət yürütdüyünü iddia etməsək belə, məyus olmada da dəyməz. Son onillikdə yaranan bir çox ədəbi fakt və hadisələrin mövcudluğu fikrimizi sübut edir. Ümumiyyətlə, ədəbiyyatımızın son onillikdəki inkişaf yoluna nəzər salmadan, mövcud materialları təhlil etmədən ümumi hökmlər vermək, ədəbi-tənqidi qeyri-obyektivliyə gətirib çıxara bilər. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, müasir dövrümüzün kifayət qədər ədəbi simalarının bir çox maraqlı ədəbi fakta çevrilən əsərləri məhz bu dövrdə yaranmışdır.
    Təkcə dramaturgiya sahəsini göstərmək kifayətdir. Dramaturgiya sahəsində janra struktur və məzmun baxımından yenilik gətirən onlarca əsərlər yaranmışdır. Elçinin, Kamal Abdullanın məhsuldar yaradıcılığını bu janrın inkişafında yeni mərhələ hesab etmək olar. F.Mustafa, Ə.Əmirli, R.Əlizadı, E.Hüseynbəyli kimi dramaturqların məhz bu dövrdə öndə olması janrın müsbət mənzərəsinə tam aydınlıq gətirmiş olur. Lakin biz burada, ümumiyyətlə, dramaturgiyanın problemlərinə yox, konkret olaraq, F.Mustafanın dramaturji yaradcılığına nəzər salacağıq. Biz ona görə yazıçı-filosof F.Mustafanın dramaturgiya yaradıcılığı üzərində dayanırıq ki, birincisi, onun ədəbi fəaliyyəti bütünlüklə məhz bədii fikrin tənəzzül dövrünə düşür; ikincisi, onun yaradıcılığı bu dövrün artıq ədəbi faktına çevrilmişdir. Tam əminliklə qeyd etmək olar ki, F.Mustafanın son illərdə yazdığı dram, faciə və komediyaları həm ədəbiyyatın, həm də teatrın varlığını hiss etdirən ən böyük ədəbi hadisədir. Onun yaradıcılığı ilə tanış olmaq kifayətdir ki, müasir ədəbi prosesdə dramaturgiya janrının tutduğu yer, mövqe haqqında obyektiv fikir söyləyə bilərsən.
    Hələ bir neçə il əvvəl ədəbi ictimaiyyət onun “Ağıllı adam” və “Tabut” (Dövlər Gənclər Teatrı) əsərlərinin tamaşalarına baxmış və hər iki əsərin geniş əks-səda doğurmasının şahidi olmuşdu. Bundan sonra onun “Müqəvva” (“Yuğ” və Naxçıvan Dövlət Teatrları), “İlğım” (Lənkəran Dövlət Dram Teatrı), “Sevməsən ölərəm” (Ağdam Dövlət Dram Teatrı), “Vida marşı” və s. teatrlarda tamaşaya qoyulmuşdur. Bu müddətdə dramaturqun “Adsız” (2000) və “Sifət” (2002) kitabları da işıq üzü görmüş və beləliklə, geniş oxucu kütləsinin bu əsərlərlə tanış olmaq imkanı yaranmışdır. Bununla belə, bəzi kiçik rəyləri nəzərə almasaq, ədəbi tənqid bu əsərləri qiymətləndirməkdə gecikmişdir. Çünki bu əsərlər həm ideya-məzmun, həm də yeni səhnə eksperimenti, mövzunun orijinal bədii həlli baxımından hələ on il bundan əvvəl XX əsrin qapısını döymüşdür.
    Əslində, F.Mustafa yaradıcılığı ədəbi-tənqidin diqqətindən kənardan qalsa da (tənqid heç də həmişə ədəbi prosesdə baş varən hadisələri vaxtında görmür və onun bu səhvini düzəltmək missiyası zaman-zaman ədəbiyyaşünaslığın boynuna düşür), dramaturgiya və teatr aləmində hadisə hesab etmək olar.
    F.Mustafanın dram yaradıcılığını janr baxımından üç hissəyə bölmək olar: dramlar (“Musiqili məktublar”, “Müqəvva”, “Sifət”, “Məruzə”, “İfritə” və s.); dramlar (“Adsız”, “Alın yazısı”, “Su pərisi”, “Əqrəb bürcü”, “Dəhliz”, “Ayı təbəssümü”, “İlğım”, “Tıxac” və s.); komediyalar (“Sevməsən ölərəm”, “Vida marşı” və s.)
    Dram F.Mustafa yaradıcılığının əsas və aparıcı janrlarındandır. O, ikipərdəli “Adsız” dramında bütün zamanlar üçün mövcud problemləri – ailə, həyat, əxlaq, yaşayış uğrunda mübarizə və s. yeni formada təsvir edir. Dramda cəmi 5 obraz – (Adsız Qadın, Qız, İbil və Tərxan) iştirak edir. Müəllif qadınla qıza ad qoymamaqla obrazı daha da ümümiləşdirmək istəyib. Hadisələr haqqında yalnız söhbət gedən (ən azı komitə sədri, yaxud bir nazir olduğu güman edilən) bir nəfərin bağında cərəyan edir. Qadın vaxtilə qızını “bəh-bəhlə” verdiyi oğlanla nişanlarını pozub. Çünki oğlanın atası indi narkobiznesdə günahlandırılır, vəziyyəti o qədər də yaxşı deyil. Bu ittihamdan dərhal sonra üzü dönən qadın oğlanı da “narkoman” adlandıraraq qızını ondan ayırır və heç nə olmamış kimi qızına başqa adaxlı axtarır. Qız isə hələ həyatda yalanla qarşılaşmayıb, o, oğlanın və onun ailəsinin yaxşı olduğu fikrindədir.
    Qadının qızı üçün yeni tapdığı adaxlı – İbil indi qonşunun ehtiyacdan satmaq fikrinə düşdüyü bağ evini almaqla öz şefinin qızına da sahib olacaqdır. İbil də bu izdivacdan müəyyən məqsədlər güdür; qızı almaqla idarə rəisi vəzifəsini əlində saxlayır. O, qonşu bağını almaq üçün hazır pul da gətirib. Bağ sahibinə gəldikdə isə, o, bu pulu qoyduğu maşında tapa bilmir və bu pulun lal olan Adsız tərəfindən götürüldüyünü iddia edir. Adsız Tərxanın oğludur və bu bağlara baxmaqla dolanır. Onsuz da Adsızın İbildən xoşu gəlmirdi. Hadisələrin bu cür gedişi Adsızı təəccübləndirir. İbilin yaltaq, ikiüzlü olduğu kimi, həm də böhtançı olduğunu görən Adsız gördüklərinə inanmır və bağdan götürdüyü orağı öz sinəsinə sancır. Tərxan oğlunun can verdiyini görərək evdən götürdüyü tüfənglə İbilə atəş açır.
    Adsız (lal) obrazı müəllifin tamaşaçılara çatdırmaq istədiyi əsas ideyaların daşıyıcısıdır. O, lal və kar olmasına baxmayaraq, hadisələri diqqətlə müşahidə edir, onu daha düzgün qiymətləndirir. O, çox həssasdır, tərbiyəlidir, hiylə və riyanın nə olduğunu bilmir. O, hər şeyi dərk edir, İbilin qıza qarşı süniliyini, onu ələ keçirmək üçün dəridən-qabıqdan çıxdığını da görür. Lakin o, istəmir ki, bu cür saf, təmiz qız İbilə qismət olsun. İbilin isə Adsızdan xoşu gəlmir, oğlanın (lalın) hər şeyi çox həssaslıqla gördüyünü anlayır. Buna görə də onunla yaxşı rəftar etmir, qızın bu etirazına isə “təbiət özü kiminlə necə rəftar etməyi bizdən yaxşı bilir”, - deyə təbiətin ondan (laldan) əsirgədiklərinə haqq qazandırır. Dramaturq İbil obrazını həyatdan götürmüşdür. O, bu obrazla demək istəyir ki, nə qədər cəmiyyətdə İbil kimiləri var, həmişə haqsızlıqlar, ədalətsizliklər də olacaq.
    Adsız özünü öldürür. Buna səbəb İbilin onu oğurluqda günahlandırmasıdır. İbil həm öz ölümünə, həm də Adsızın ölümünə bais olur. İbildən fərqli olaraq. Adsızın ölümü tamaşaçını (oxucunu) çox təəssüfləndirir, onun həyatdan getməsi dərin ictimai məzmun ifadə edir. O, öz ölümüylə cəmiyyətə etiraz etmiş olur. Elə müəllifin də məqsədi əsərdə cəmiyyətdəki iyrənclikləri göstərməkdən ibarətdir. Tamaşaçı (oxucu) Adsızın taleyinə acıyır. Tale elə gətirib ki, Adsız lal və kardır. Lakin oxucuda (tamaşaçıda) belə bir qənaət hasil olur ki, bəlkə də belə yaxşıdır; o, bu cəmiyyətin çirkinliklərini, eybəcərliklərini bütün mahiyyəti və çılpaqlığı ilə dərk edə bilmir.
    Onun qulaqları yalanları eşitmir, minsifətli insanlardan kənarda durur. Atası Tərxan deyir: “O, nə yaxşı ki, mindilli, minsifətli insanların səsini eşitmir. Bəlkə də mənim bu bədbəxt oğlum dünyanın ən xoşbəxt insandır, hərdən mən qibtə edirəm ona. Özüm də lal-kar olmaq istəyirəm”. Adsız kimi adamların öz dünyası, öz aləmi var. O, nə qədər ki, öz aləmində idi, bağın təmizliyi ilə məşğul olur, ağacların budaqlarını doğrayır, yarpaqlarını təmizləyirdi, təbiətlə yaşayır, təbiətlə nəfəs alır. Buradakı ağaclarla, quşlarla, otlarla nəfəs alırdı. Lakin elə ki, cəmiyyətlə daha yaxından təmasda olur (İbil öz hərəkətlərinə onu cəmiyyətə, onun intriqalarına çəkir) bu zaman o, özünü bədbəxt hesab edir və belə bir mühitdə yaşamaq istəməyərək özünü öldürür. Bütün bu faciənin günahını isə qız öz ailələrinin üzərinə götürərək “günah qızdadır, ana” – deyir. Ana isə “bizim nə günahımız var, İlahi?!”, - deyə fəryad qoparır. Müəllif ananın dili ilə sualı tamaşaçıya, oxucuya və cəmiyyətə ünvanlayır. Bu sualların cavabını cəmiyyətdə axtarmağın lazım olduğunu dərk edir. Cəmiyyətin ictimai-siyasi, mənəvi-iqtisadi, metamarfozasının təsviri F.Mustafanın “Alın yazısı”, “Əqrəb bürcü”, “Dəhliz” əsərlərində də davam etdirilir. Burada da cavabı cəmiyyətdə axtarılan suallar verilir, cəmiyyət ittiham edilir. Pozulmuş cəmiyyəti saflaşdırmağa, təmizləməyə ehtiyac olduğu açıq-aydır görünür.
    “Əqrəb bürcü” dramında F.Mustafa cəmiyyətə başqa bir prizmadan baxır. Cəmiyyətdə əksər insanların ikrahla baxdığı, peşəsinin adını insanların dilə gətirə bilmədiyi, qalanların həyat tərzini və onun cəmiyyətdəki yerini təsvir etməyə çalışır. Müəllifin yaradıcılığına xas olan mücərrədlik bu əsərdə də özünü göstərir. Öz obrazlarının (qadın, kişi, qonşu qadın, qonşu kişisi, polis, oğlan) heç birinə xüsusi olaraq ad verməməklə, cəmiyyət üçün ümumiləşdirməyə çalışır. Əsərdəki yazıçı obrazı əsərin ideyasını açmağa xidmət edən əsas komponentlərdəndir. Yazıçı qadınlar haqqında kitab yazır; burada ayrı-ayrı adamların ehtiraslarına qurban gedən, təhqirlərinə məruz qalan, söyülən, döyülən qadınların taleyi əks olunmalardır. O, öz çörəyini namusunu, bədənini satmaqla çıxaran peşə sahiblərinə də xüsusi yer ayırır.
    Öz söhbətlərində qadın bu yoldan çəkindirməyə, cəmiyyətə qaytarmağa çalışan yazıçının məsləhətindən qadın imtina edir. Lakin hadisələrin sonrakı inkişafı daha da dramatikləşir. Yazıçı qadının həyatını dəyişə bilməsə də tamaşaçının ona münasibəti dəyişir. Məlum olur ki, əraziyə köçən yeni qonşu ətrafındakı evləri almaq istəyir. Qonşu kişu vaxtilə qadını aldatmış yüksək rütbəli polisdir. O, öz karyerası üçün qadını yoldan çıxarmış, başqa birisi ilə evlənmişdir. Nəticədə onun vəzifəsi böyüyüb, aldatdığı qadın isə cəmiyyətdə adı ikrahla çəkilən bir peşə öyrənib, çörəyini bu sənətdən çıxarmağa sadəcə məhkum edilmişdir. Aradan illər keçsə də, kişi bütün bunları cavanlığında mümkün olan bir şey kimi qələmə verir. Hətta, qadının onun ucbatından bətnində olan uşağı məhv etməsi belə onu kədərləndirmir; kişi cəmiyyətdə yalnız özü və ailəsi üçün yaşadığı halda, qadın cəmiyyətdən yenə təcrid olunmamışdır. O, tez-tez yetim uşaqların böyüdüyü yerlərə gedir, onlara əlindən gələn köməyi göstərirdi.
    Əsərin sonluğu da qadının vaxtilə onu aldatmış kişi və onun ailəsindən üstün olduğunu sübut edir. Kişinin evində yanğın baş verərkən onun arvadı uşağını evdə qoyub canını qurtarır. Hadisədən xəbər tutan qadın əsərin qəhrəmanı özünü təhlükə altına ataraq içəri daxil olur və uşağı xilas edir. Lakin onun özü və bədəni yanmışdır. Hadisə yerinə gələn qonşu kişi qadına kömək etmək istəyəndə onun arvadı “əxlaqsız bir qadının evində sənin nə işin var”, - deyə ona acıqlanır.
    Həyatda qadına ilk dəfə zərbə vuran (birincə dəfə onu aldadıb başqası ilə evləndikdə, ikinci dəfə isə qadının yaşamaq üçün istifadə etdiyi gözəlliyi və bədənini kişinin evində yandıranda) kiçinin daxilində insani hisslər baş qaldırır. Onun qəlbində gedən “mənəvi katarsiz”i (Aristotel) – bu mənəvi dəyişməni müəllif psixoloji zəmində təsvir etməyə nail olur. Kişini etiraf etməyə məcbur edir. Əvvəlcə o, qadına “əxlaqsız” yarılığını vuran arvadına “sən özünsən əxlaqsız, bildin... O, sənin övladını xilas edib. Utanmaz. Bir bax, gör kimdir əxlaqsız, kimdir pozğun. Öz doğma övladını od-alovun içində qoyub qaçan, yoxsa... Yoxsa başqasının övladı üçün öz canından keçən, - deyir. Sonra isə qəhrəmanının taleyi ilə maraqlanmaq üçün səhnəyə daxil olan yazıçının burada nə baş verdiyini, qadını bu hala kim saldığını soruşarkən kişi qısaca cavab verir: “Mən”.
    Bu cavab sanki yüzlərcə, minlərcə ağızdan gəlir. Qadının bu hala düşməsində cəmiyyətin bütün üzvləri – bizim hər birimiz günahkarıq.
    Cəmiyyətdəki mənəvi aşınmanın təsviri F.Mustafanın “İlğım”, “Ayı təbəssümü”, “Tıxac” dramlarında da davam etdirilir. F.Mustafanın monopyesləri müasir dramaturgiyamız zənginləşdirən əsərlərdəndir. Dramaturqun əsəsləri həm məzmun, həm də forma, janr baxımından tamamilə yenidir, hətta burada eksperimentçilik də axtarmaq olar, hər bir eksperimentçilikdə isə yaddan çıxarmaq olmaz ki, yaradıcılıq axtarışları əsas yer tutur. Dramaturq F.Mustafa “Musiqili məktublar”, “Müqəvva”, “Sifət”, Məruzə”, “İfritə” monopyeslərində yaşadığımız, şahidi olduğumuz mənəvi-əxlaqi, siyasi-ictimai problemlərə müasir forma və məzmun baxımından nəzər salır.
    Ümumiyyətlə, cəmiyyət və həyat hadisələrinə fəlsəfi baxış onun bütün əsərlərini birləşdirən amillərdəndir.
    Mənə elə gəlir ki, Firuz Mustafanın qələmə aldığı teatr səhnələrində uğurla oynanılan komediyalarını xüsusi qeyd etməyə dəyər.
    Gülüş, komizm, satira və yumor tarixin müxtəlif mərhələlərində ədəbi-bədii fikrin janr və növlərində dominant (bəzən az, bəzən çox) rolunda çıxış etmişdir. Ancaq “komediyanın atası” Pristofandan tutmuş bu günümüzə qədər çox az-az hallarda faciə ilə komediya, gülüşlə ciddiyyət bir sənətkarın bədii təfəkküründə müxtəlif janr və formalarda ifadə olunsun. Əlbəttə, süjetləri ilə dünyanı dolaşan, həm faciə, həm də komediyalar müəllifi V.Şekspir yaradıcılığı istisna olmaqla! Onun “Kral Lir” faciəsinin gülüşlə, komizmlə başlaması isə bütün dövrlərin tədqiqatçılarının diqqətini çəkmişdir.
    Tragizm və komizmin sintezi – müasir ədəbiyyatımızın əsas prinsiplərindən biri – F.Mustafa yaradıcılığında uğurla həll olunur.
    Komedioqrafın yaradıcılığı bizim diqqətimizi yalnız bu keyfiyyətinə görə cəlb etmir, onun oxuculara on komediya təqdim etməsi bu janrda uğurlarının yalnız statistik göstəricisidir. Müəllifin komediyaları həm də janr, struktur, ideya-məzmun, dünya ədəbi prosesi ilə uzlaşma baxımından ədəbiyyatımızın ciddi faktlarından biridir. Əlbəttə, komedioqrafın janr yenilikçiliyi ilə bağlı daha bir neçə sanballı faktorları da bura daxil etmək mümkündür. Təkcə bunu demək kifayətdir ki, müəllifin komediyalarından (“Qəfəs”, “Ağıllı adam”, “Qarışqa tələsi”, “Safari”, “Kişiləri qoruyun”, Oxşarlar”, “Senatda toy”, “Vida marşı”, “Lampa məsələsi”, “Küsənlər barışanda”) heç biri mövzu, problem, janr və struktur baxımından bir-birini təkrarlamır.
    F.Mustafanın komediya arenasında avanqardçılığı bununla da məhdudlaşmır: bədii materialı daim ictimai məzmunun müşayiət etməsi, bədii təfəkkürü və düşüncə tərzinin orijinal özünüifadə formalarının zənginliyi onun komediya yaradıcılığına özünəməxsusluq gətirir. Antikomediya, komik faciə, qratesk, absurd komediya, fars, ekzotik komediya, mənzum komediya, mini-fars və s. janr və formalar yalnız müəllifin deyil, eləcə də Azərbaycan komediya amalının ilk daimi sakinləri hüququnu məhz F.Mustafa yaradıcılığında qazanmışdır. Bütün bu keyfiyyətlər komedioqrafın komizm, gülüş üsullarının çoxçalarlılığı, ifadə vasitələrinin orijinallığı ilə paralellik təşkil edir. Ən əsası isə bu komediyalarda boy verən sənətkarlıq, yenilikçilik gülüşün bu formada yeni mərhələdə olduğunu deməyə əsas verir.
    Gülüş, komizm, satira, hər şeydən əvvəl, həyata, cəmiyyətə baxış olmaqla yanaşı idrak və mənəviyyat problemlərilə bağlıdır. Bu cəhətdən F.Mustafa komediyalarında cəmiyyət hadisələrinin ən dərin qatlarına nüfuz edilir, gülüşündə mənəviyyat problemləri, idrak, mühakimə, fəlsəfi düşüncə tərzi başlıca yer tutur. Onun komediyalarında hadisələrin cərəyanında məkan və zaman koordinatları dəyişə bilir, peşəkarlıqla verilmiş müəllif dekorasiyaları, mizanlar xüsusi status qazanır, remarkalar isə ideyanın açılmasında xüsusi rol oynayır. Müasir həyat hadisələrindəki ictimai, siyasi, mənəvi, əxlaqi ziddiyyətlər komik mübarizənin əsasını təşkil edir. Burada ənənəvi komik mübarizə üsulları, istehlakçılıq, qondarma süjet xətti, obrazların bir-birinə qarşı zahiri cəbhə təşkil etməsi və s. yoxdur. Müsbət-mənfi qütblərinə də rast gəlmək çətindir, bunun müqabilində müasir həyat və “əxlaq qanunlarının təntənəsi”ni (V.Q.Belinski) seyr etmək mümkündür. “Qəfəs” komik faciəsi və “Ağıllı adam” qroteskində bu təntənə daha qabarıq hiss olunur. Birinci komediyada insanla heyvanın təbiətən yaxınlaşması prosesi simvolika ilə çatdırılırsa, ikinci komediyada qroteskin gücü ilə cəmiyyət hadisələrinin dərinliklərinə nüfuz edilir.
    Ağıllılıq və dəlilik cəmiyyətin ən aktual problemi olaraq daim ədəbiyyatın tədqiqat obyekti olmuşdur. Ağılın insani cəmiyyətdə problemlər girdabına sürüklənməsi, ağıllılıqlı dəliliyin sərhədlərinin qarışdığı məqamların təsviri F.Mustafanın “Ağıllı adam” komediyasının məğzini təşkil edir. Müəllif psixoloji təsvir və detallarla müasir cəmiyyətdə ən ağıllı adamın belə potensial olaraq fırıldaqçı psixiatrların pasienti ola biləcəyi ehtimalını komizm obyekti etmişdir. Jurnalist, həkim, müstəntiq obrazları ilə müasir cəmiyyətin reallıqlarının tragizmi sənətkarlıqla ifadə olunmuşdur. Qonşuları, iş yoldaşları arasında tərbiyəli, ağıllı bir ziyalı kimi tanınan jurnalistin psixiatriya şöbəsi və müstəntiqin birgə fəaliyyətinin qurbanı olması zamanın reallığını əks etdirir.
    “Kişiləri qoruyun”, “Qarışqa tələsi”, “Safari” komediyalarında yeni ictimai-siyasi, mənəvi-əxlaqi münasibətlər sistemi komik, satirik araşdırma mənbəyi kimi diqqəti çəkir. “Oxşarlar”, “Vida marşı” komediyalarını da milli dramaturgiya təsərrüfatımızın ən yaxşı məhsullarından biri hesab etmək olar. Şübhəsiz, bu komediyalar içərisində “Senatla toy” əsərini xüsusi fərqləndirmək lazım gəlir. Həcminə görə kifayət qədər böyük olan bu komediya Azərbaycan ədəbiyyatında ilk mənzum komediya olmasına görə də bizdə maraq doğurdu. Əlbəttə, ayrı-ayrılıqda bu əsərləri təhlil etmək imkanımız olmadığından yalnız bir neçəsinə nəzər yetirə bildik.
    Buna baxmayaraq, bu komediyaların özünəməxsus xüsusiyyərlərini qeyd etmək yerinə düşərdi. Belə ki, komedioqrafın yaradıcılığında gülüş atmosferi hər hansı bir obrazın, xarakterin gülməli hərəkətlərindən qaynaqlanmır, təbii şəkildə doğur, hadisənin məzmunundan irəli gəlir. Əsərin süjet xəttinə daxil olan ən xırda detallar belə ideyanın açılmasına, komizmin, gülüşün yaranmasına xidmət edir.
    Komedioqrafın obrazların ad yaradıcılığında da orijinal üsullardan istifadə etməsi onun sənətkarlığının bir hissəsini təşkil edir. Bu obrazların çoxunun adları gülüş ustasının bədii təfəkkürünün məhsulu olub, bütövlükdə komiklik atmosferinin yaradılmasında pozitiv rola malik olur. Amirə, Delfinə (“Qarışqa tələsi”), Fıstıqov, Aşıq Şabaş, Şokolad, Dərəbəy, Dərəxan, İvanverdi, Kişmiş, Maymaq, Quymaq (“Senatla toy”), Ninel (Leninin əksi), Marlen, Qəmli (“Vida marşı”), Vahid-Validə, Səid-Səidə, Həmid-Həmidə, Şahid-Şahidə (“Küsənlər barışanda”) və s. obrazların hərəkət və stixiyası onun adında da təzahür edir. Əslində bu adlar F.Mustafa yaradıcılığında “komik maska” rolunu oynayır ki, bu da komizm nəzəriyyəsinin kanallarına tamamilə uyğun gəlir.
    F.Mustafa yaradıcılığında diqqətimizi cəlb edən səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biri də onun gülüşünün, komizmin ictimai məzmunu, sosial dərinliyi, habelə həyatı ziddiyyətlərin, komik vəziyyətlərin reallığı oldu. Bu komediyalarda həyat həqiqətləri ilə yanaşı bədii həqiqətlər də mövcuddur. Ola bilsin ki, baş verən hadisələr müasir həyat həqiqətlərinə uyğun gəlməsin, ancaq məkanından, zamanında asılı olmayaraq hər hansı bir cəmiyyətin, həyat hadisələrinin bir parçası olsun. Əlbəttə, biz burada komedioqraf gülüşündən yalnız bəzi aspektlərinə toxunduq.
    Qətiyyətlə söyləmək olar ki, F.Mustafa az bir zaman içərisində ədəbi prosesdə “komediya bumu” yaratmaqla gülüş, komizm arenasında yeni bir mərhələnin əsasını qoymuş olur. F.Mustafanın oxuculara təqdim edilən yeni kitabına daxil edilən (bir çoxu teatrlarla uğurla oynanılan) əsərləri barədə isə (“Qara ulduzlar”, “Sehrbaz”, “Zaman”, “Pələng ili”, “Neytral zona”, “Bir nəfər üçün tamaşa”, “Qara qutu”, “Final”, “Sənə sözüm var”, “Qıfıl”) biz bilərəkdən söhbət açmırıq. İndiki halda söz oxucunundur.
    Biz tam qətiyyətlə deyə bilərik ki, F.Mustafa orijinal düşüncə tərzinə və hadisələrin özünəməxsus fəlsəfi, romantik yozum çalarlarına malik bir dramaturqlar. Sənətkarın son illərdə nəşr olunan və tamaşaya qoyulan onlarca əsəri özünün geniş tədqiqini gözləyir. Bu əsərlərdə milli dramaturgiyamızın ən yaxşı ənənələri yeni rakursda təzahür edir.
    Firuz Mustafa yaradıcılığının sirrini, əsasən, onun əsərlərinin orijinallığında, qəhrəmanlarının müasirliyində və müəllifin intellektual təfəkküründə axtarmaq lazım gəlir.

    (“Qara qutu” pyeslər kitabına yazılmış sözardı)






    Fikrət MƏLİKOV,

    Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət
    və İncəsənət Universitetinin
    baş müəllimi



    "ƏQRƏB BÜRCÜ"NÜN TƏƏSSÜRATLARI VƏ YA "ƏMƏL YÜKÜ"

    Son illər dramaturq Firuz Mustafanın bir-birindən rəngarəng olan bir çox pyesləri teatr səhnələrində uğurla tamaşaya qoyulmaqda davam edir. Bu isə təsadüfi hal daşımır. Belə ki, dramaturqun müxtəlif pyeslərində qoyulmuş problemlər müasir dövrlə aktual səslənərək rejissorların gözündən yayınmayır. O cümlədən də kino rejissoru Ramiz Əzizbəyli onun seçilmiş əsərlərindən biri olan "Əqrəb bürcü" əsəri ilə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində teatr rejissoru kimi debütünü uğurla başa vurmuşdur. Ramiz Əzizbəyli "Əqrəb bürcü" pyesinin bəşəri ideyasını duyaraq, problemin həllini açıq-aşkar parlaq şəkildə verməyə cəhd göstərmişdir. Tamaşanın ali məqsədində təmizliyə, mənəvi sağlamlığa, saflığa çağırış və bu konsepsiyanın əsas bir xətt kimi götürülməsi rejissorun bir daha peşəkarlığını sübuta yetirir. Belə ki, o öz rejissor şərhində belə hesab etmişdir ki, qadının uşaq istəyi instinktiv, təbii bir prosesdir. Əgər dərindən düşünsək onda belə bir qənaətə gələ bilərik ki, antik dövrlərdən müasir dövrə qədər cəmiyyətdə qadınların biri də bəşəriyyət tarixində həyata övlad bəxş edərək balans yaratmaq və bu ilahi harmoniyanı qoruyub saxlamaqdır. Tamaşaya məhz bu prizmadan baxdıqda pyesin baş qəhrəmanı olan qadının uşağı abort etdirməsi faktı böyük bir təhlükə, hətta mən deyərdim bəşəriyyətin təhlükəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əlbəttə qadın məcburiyyət qarşısında qalaraq bu addımı atsa da, günahı onu rahat buraxmır, ona əzab verir. Kinoaktrisa, "Ədəbi iş, ekran dramaturgiyası, kinoşünaslıq" kafedrasının müdiri H.Ömərova rolun bu məntiqini çox düzgün tərzdə duyaraq, səhnədə bu xətti qabardaraq ön plana çəkməyə çalışmışdır. Qadın rolunu ifa edən aktrisa çox təbii oyun tərzi ilə personakının öz günahı altında yaşadığını, bu sıxıntıdan əzab çəkərək qaranlıq bir mühitin onu artıq bir müqqəvaya çevrilməsini, qəlbinin təlatümünü və sarsıntılarını mahiyyət etibarı ilə daha psixoloji və dərin qatlarla açmağa nail olaraq zəngin obraz yaratmışdır. Belə ki, əsrarəngiz oyun tərzi ilə yadda qalan H.Ömərova bir aktrisa kimi personajının "qədim qadın peşəsi" ilə məşğul olmasına baxmayaraq, onun daxilində mənəvi paklıq, düzlük, saf əqidənin ölmədiyini vurğulayaraq bunu tamaşanın ana xəttində qırmızı xətlə verə bilmişdir. Təsadüfi deyildir ki, tamaşanın bütövlüyünü ərsəyə gətirmək üçün rejissor tərəfindən epiloq və proloq verilmişdir. Bu proloq və epiloqda professional rəqqasların ifasında iki gəncin şövqlə, ülvi hisslərlə, gözəl bir musiqinin sədaları altında vals etməsi qadının xəyalı kimi göstərilərək, həyatda xoşbəxtliyin, saflığın, qadının emosional duyğularında bir xülya kimi görüntülərinin təzahürüdür. Əlbəttə ki, səhnə hərəkəti kafedrasının müdiri Lüdmila Həsənova rejissorun nəzərdə tutduğu məhz bütün bu məziyyətləri vals rəqsi vasitəsilə canlandıraraq, tamaşanın atmosferini dəqiq duymuş qadının arzu və xəyallarını öz yaradıcılıq içində ustalıqla çatdırmağa nail olmuşdur. Məşhur filosof Z.Freydin belə bir kəlamı vardır: "Təxəyyül bizim həyatımızı xilas edir və bizim həyatımızı uzadır". Müqqəvaya çevrilmiş qadının təxəyyülü ilə reallıq arasındakı paradoksal bu hal, yəni müqqəvaya çevrilmiş qadının yalnız təxəyyüldə öz arzusunu gerçəkləşdirməsi doğru olaraq haçalanmış məntiqi pozaraq, aktrisanın ana xəttinə köməklik göstərir.
    Tamaşanın atmosferində rejissorun uğurlu səhnə tərtibatı da göz önündən yan keçməyir. Burada məkan yarızirzəmi kimi verilmişdir. Təsəvvür edin ki, tamaşa başlandığı anda qadının evində pərakəndə şəkildə zirvənin üstünə atılmış qadın alt paltarları və s. atributlar onun çirkab həyatda yaşadığını bildirir.
    Lakin qadının yanına sadə qəlbli, vicdanlı, düzgün əqidəli yazıçının gəlib-getməsindən sonra zivə yığılır. Və ikinci pərdədə mənəvi dünyanın saflaşmasına, katarsisə doğru addım atılaraq, qadının təxəyyülündə yaratdığı ilğımın reallığa yaxınlaşmasına eyham vurulur.
    Yazıçı rolunun ifaçısı "Aktyor sənəti" fakültəsinin dekanı Ötkəm İsgəndərov rejissor Ramiz Əzizbəylinin şərhindən irəli gələn ideyasını çox məharətlə həyata keçirə bilmişdir. Təsadüfi deyil ki, bu tamaşada ifaçı tərəfindən yazıçı sadə qəlbli, vicdanlı, düzgün əqidəli bir şəxs kimi təqdim edilmişdi. Lakin daha dərin qatlara vardıqda görürük ki, rejissor onu bu rolun keyfiyyətlərində təbiətcə peyğəmbərə xas olan vizuallığı yerinə yetirməyə sövq etmişdir. Sual oluna bilər ki, bu fikir haradan irəli gəlir? Çox sadəcə, əsərdə yazıçı həyatda şıltaqlıq etmiş bir qadının taleyindən kitab yazmaq istəyir. Lakin bu isə müəllif tərəfindən sadəcə olaraq dramaturji qayda və qanunların saxlanılması xatirinə verilməmişdir. Çünki kitab müqəddəs bir şeydir. Allah-Təala ən sevdiyi, inandığı, əmin olduğu insanlara səmavi kitab göndərmişdir. Və hər hansı bir peyğəmbə kitab göndərilmişdirsə, o həmin müqəddəs kitabın mahiyyətini insanlara çatdıraraq, onları düzgün yola çəkmək istəmişdir. Qadının isə taleyində belə bir adamla - yazıçı ilə qarşılaşması zəruri hesab edilmişdir. Baxın, bax bu da kitab əhli olan, yazıçının simasında qadını təmizliyə doğru aparan yol. Haşiyəyə çıxaraq qeyd etmək istərdim ki, dramaturq bu pyesi heç də Azərbaycan məkanı üçün qələmə almamışdır. Bu, bəşəri problemdir. Hətta, pyesdəki personajların da adını ümumiləşdirilmiş bir tərzdə vermişdir. Məsələn, Kişi, Qonşu qadın, Qonşu kişi, polis və s. Lakin dünya ictimaiyyətində belə bir fikir formalaşmışdır ki, qərbdə mənəvi dəyərlərin, ədalətin ərsəyə gəlməsində hüquq mühafizə orqanları, vəkillər, prokurorlar, hakimlər, şərqdə isə belə bir vicdanı yükü yazıçı və şairlər öz çiyinlərində daşıyırdılar.
    Tamaşada əqrəb bürcü rəmzinin yuxarıda, maket şəklində verilməsi elə bil ki, Damokl qılıncı kimi personajların başlarının üstündəki təhlükəni, gərgin mühit xatırladır. Sanki tamaşaçı tamaşa ərzində alın yazısından qaçmaq olmaz dilemması ilə qarşılaşır. Hətta qadın öldükdə belə rejissor irrasional təfəkkürlə bu halı vurğulayaraq çarpayının yaşıl işığı ilə yerdən qalxan işığı birləşdirib səhnədə qəribə bir aura yaratmışdır. Belə ki, rejissor təfsirində ölümündən sonra qadın haqq dünyasında keçmiş sevgilisini iddiham edərək, sonra ruhunun yazıçının yanına gəlməsi təsirli səhnə həllindən biri hesab edilə bilər. Rejissor bununla belə bir saf ruhun ölməzliyinə eyham vuraraq, onun başqa bir çalarda dəyişdiyini qeyd edir. Buradan da Məhəmməd peyğəmbərin "Dünya axirətin əkin yeridir" kəlamı bir hədəfə çevrilir.
    Tamaşada qadının keçmiş sevgilisi, rəis rolunu ifa edən "Səhnə danışığı" kafedrasının müdiri Azad Şükürov maraqlı bir obraz yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Belə ki, rəisin bu dünyanın nemətlərinə uyması, yalnız öz firavanlığı üçün yaşaması və bunların müqabilində həyat yoldaşının köləsinə çevrilməsi diqqətdən yayınmayır.
    Biz diqqətlə əsərə tamaşa etdikdə görürük ki, əsərdə hamı təmizlənməyə doğru gedir. Lakin kimisi tez, kimisi isə daha gec, bəlkə də ürəksiz. Əgər qadını onun keçmiş sevgilisi ilə müqayisə etsək görərik ki, keçmiş sevgilisi, yeni köçdüyü sahədə, bütün evləri alaraq feodal dövründə olduğu kimi çəpərləmə qanunları psixologiyası ilə yaşayır. Hətta qadını - gənclik illərinin sevgisini gördükdə belə yenə də həyasızcasına bu xislətini davam etdirərək, günahından çəkinməyib, növbəti günaha əl ataraq, qadının evini almaq cəhdindən yenə də əl çəkmir. Bütün bunların cəmində, rəis rolunu ifa edən A.Şükürovun oyununda "yeni azərbaycanlı" xəttinin daha qabarıq təcəssüm tapması tamaşanın dinamizminə daha da təkan vermiş olur. Bu xəttin paralelində isə onun vaxtı ilə bağışladığı medalyonu qadının bu buxovdan azad olmasına işarə edərək, konflikti daha da gücləndirir. Əlbəttə qadın (H.Ömərova) tamaşa boyu, yazıçıya rast gəldiyi andan bu buxovdan azad olmağa çalışır. Lakin həmin səhnədə isə onun dünya malının əsirliyindən qurtuluşu və bir də bu buxovun altında yaşamayacağı aydın surətdə nəzərə çarpır. Tamaşada polis nəfərinin ifaçısı: "Musiqili teatr aktyorluğu" kafedrasının baş müəllimi Telman Əliyev həddən ziyadə rəngarəng bir obraz yaratmışdır. O, rolun perspektivini öz ifa tərzində cılız hisslərlə yaşayan, lakin öz mənafeyi uğrunda yuxarıya qalxmaq üçün rütbə əldə etməkdə görür. Bu istək isə onun komik nüanslara daha üstünlük verərək ifasını spesifik oyun tərzinə, ekssentrik və qrotesk üslubda həll etməsinə imkan yaradır. Bu prosesin özü isə tamaşanın dərin psixoloji qatının daha rahat, tamaşaçılar tərəfindən daha baxımlı və rəngarəng olmasına şərait yaratmış olur.

    Maraqlı cəhətlərdən biri isə odur ki, rejissor polis nəfərinin paqonlarında heç bir çin verməmişdir. Rejissor bununla onun obrazının psixoloji aləmində mənəvi dəyərlərin tam şəkildə ölməməsini və hələ də güman yeri olduğunu nəzərə çatdırmışdır. Belə ki, o qadınla rastlaşdıqdan sonra daxili aləmində müsbət tərəfə doğru, dilə gəlməyəcək tərzdə dəyişikliklər fonunda personaj ana xətti boyunca saflaşmağa başlayır.
    Rejissor Qadınla - rəisin arvadını tərəzi gözündə çəkərək, pərsəngin hansı tərəfinin daha çox qalxıb - enməsini metaforik bir fəndlə göstərməyə çalışmışdır. Belə ki, yazıçının ideyasından çıxış edərək o, demək istəyir ki, qadın üçün namusu saxlamaq heç də xal qazanmaq deyildir. Gərəkdir ki, əsas əməlin ola. Məhz bu müstəvidə tərəzinin bir gözündə qadın, digər gözündə isə rəisin arvadı - iddialı qadın dayanmışdır. Yalmız bu pərsəngin hansı tərəfə çöküb qalxmasına nəzarət edən dünyanı görmüş bir şəxs, qadının qonşuluğunda yaşayan rəfiqəsinin ixtiyarına buraxılır. Burada (F.Quliyeva) o, oddan qaçıb canını qurtaran iddialı, təkəbbürlü bir qadının (M.Yaqubova, S.Əhmədova) və əməlləri ilə yüksək məqama qalxmış qadını mühakimə edir. Sanki rəfiqəsi hansı qadının əməllərinin pis və ya yaxşı olmasını mizan tərəzisinin gözünə qoyur. Elə burada tamaşanın rejissoru Ramiz Əzizbəylinin özü yazdığı bir beyti ilə məsələyə daha da aydınlıq gətirmək olar:

    Adəm övladların nə günə saldı?
    Tanrım hər birinin canını aldı.
    Şeytana satılan daş altda qaldı,
    Allahın seçdiyi qalxdı - yeridi.

    Və göründüyü kimi rejissor tərəfindən bu mühakimədə məsələyə Süleyman peyğəmbərin ədaləti ilə qiymət verilərək, qadına üstəlik verilir. Lakin bütün bunlara baxmayaraq rejissor şərhində dini harmoniyanın pozulması və bunun nəticəsində onların ədalət mühakiməsində cavab verməsi faktı ön plana keçsə də bu tamaşa heç də, dini tamaşa deyildir. Burada rejissor məqsədyönlü şəkildə problemin həllini, cəmiyyəti suçlamaqda görmüşdür. Hətta rejissor tamaşanı faciə kimi qiymətləndirmir. O, qeyd edir ki, əgər tamaşada ideya daşıyıcısı, yəni pyesin ideya qəhrəmanı ölsəydi, tamaşa yalnız o zaman faciə janrında vüsət tapa bilərdi. Lakin bu tamaşanınsa ideya qəhrəmanı qadın yox, yazıçıdır. Məhz bütün bunları nəzərə alan rejissor tamaşanın sonunda gözəl səhnə mizanı ilə yetərincə söz demək iqtidarında olmuşdur. Belə ki, o burada da insanın çiyinlərdə məskunlaşmış olan mələklərin yaxşı və pis əməlləri sadalaması prinsipindən çıxış edərək, yenə də tərəzinin pərsəng mexanizmi ilə işini sona yetirmişdir. Səhnə mizanı isə belə qurulmuşdur. Səhnənin sağ tərəfində ideya qəhrəmanı, sol tərəfində isə miskin simalı rəis dayanmışdır. Elə bu zaman qadının ruhu pərsəng vuraraq yazıçı tərəfə yıxılır. Buradan belə bir nəticəyə gəlməl olar ki, qadın cismən ölsə belə, ölməz ruhu ilə yazıçıya qovuşur.
    Həmidə Ömərovanın ifa etdiyi qadın obrazı bu mizanla tamamilə açılaraq sonda öz bütövlüyünü qoruyub saxlayır. Sanki onun daxili aləmində bu sözlər tüğyan edir.

    Əməl ömür yüküdür yaxşısı pisi olur.
    Tale yaman yüklədi, əsaya yıxdı məni.
    Bəndənin kimliyini tək olan Allah bilir.
    Mələklər hesabladı yaxşıya çıxdı məni. (R.Əzizbəyli)

    Göründüyü kimi rejissor tamaşada vicdan azadlığını mənəviyyatla sıx bağlayaraq, ali məqsədi bu müstəvidə aparmağa müvəffəq oldu.
    Bir sözlə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin 80 illik yubileyi ərəfəsində göstərilmiş "Əqrəb bürcü" tamaşası teatrsevərlərin qəlbində öz emosional təsiri ilə yadda qalan tamaşalardan biri oldu. Qeyd edək ki, bu tamaşa universitetin pedaqoji kollektivinin əməyi nəticəsində ərsəyə gələcək, yaradıcılıq ifa işi qismində tədris teatrının repertuarına salındı.
    Fəxrlə demək olar ki, universitet belə gözəl pedaqoji kadrları ilə öyünə bilər. Belə bir tamaşa mahiyyət etibarilə ilə universitet tələbələri üçün də nümunəvi bir göstərici ola bilər. Universitetin məhz bu cür professional kadrlarının yüksək yaradıcılığı sayəsində Azərbaycanın hüdudlarından kənarda bir çox xarici ölkələrdə onun nüfuzunun artması artıq adi bir gerşəklikdir. O cümlədən universitetimizdə təhsil alan xarici tələbələr də universitetin pedaqoji kollektivinin güclü olması faktorunu seminarlarda və bir çox elmi konfraslardakı çıxışlarında dəfələrlə qeyd etmişlər. Haşiyəyə çıxaraq qeyd etmək istərdim ki, universitetin rektor professor Timuçin Əfəndiyevin universitetin maddi-texniki bazasını təkmilləşdirərək onu dünya standartları səviyyəsinə çatdırmaqla böyük xidmətləri olmuşdur. Məlumdur ki, o, bu yaxınlarda ABŞ-nın Çikaqo şəhərində, İncəsənət institutunda işgüzar səfərdə olarkən Azərbaycan mədəniyyəti haqda mühazirələri söyləmiş və orada maraqlı bir məqamla rastlaşmışdır. Belə ki, Çikaqodakı İncəsənət institutundakı sən demə bizə məlum olan sənət sahələrindən əlavə həm də psixoloq-həkim ixtisası üzrə mütəxəssislər də hazırlanır. Buna həm təəccüblənmək, həm də təəccüblənməmək olar. Belə ki, bizim üçün qeyri-ənənəvi sayılan psixoloq-həkimin incəsənət sahəsində hazırlanmasının nə dərəcədə düzgün olub olmamasına şəksiz ki, təəcüblənməmək qeyri-mümkündür. Və düşünürsən ki, bəlkə Amerikada texniki və elmi sahələrdəki tərəqqidən başgicəllənməsi halları baş verir? Bəlkə həmin başgicəllənməsinin nəticədir ki, onlar müəyyən peşə yönümünün koordinatlarını çaş-baş salırlar? Lakin bu işin dərinliyinə vardıqda görürsən ki, heç də belə deyildir. Çünki məşhur rus mütəfəkkiri, alimi, görkəmli teatr xadimi, rejissoru, aktyoru, pedaqoqu K.S.Stanislavski incəsənət sahəsində aktyorları "insan ruhunun həyatını səhnədə təcəssüm etdirən insanlar" adlandırır. Subyektiv olaraq qeyd etmək istərdim ki, insan ruhunun mühəndisləri sayılan aktyorlar əgər gözəl psixoloq olmasaydılar, o zaman sözsüz ki, dramaturji materialdan irəli gələn hər bir personajın düşüncə tərzindən çıxış edərək, müxtəlif tipli xarakterik obrazları başqalaşaraq yaratmağa müvəffəq olmazdılar. Bu misalı çəkməkdə məqsəd heç də ondan ibarət deyildir ki, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində psixoloq-həkim ixtisası açılsın. Xeyir. Məqsəd yalnız ondan ibarətdir ki, bizim pedaqoji kadrlarımız nə Avropa, nə də Amerika pedaqoqlarından heç də geri qalmayırlar. Bu faktı isə universitetin 80 illik yubileyi ərəfəsində, hesabat kimi təqdim edilən "Əqrəb bürcü" tamaşasından alınan təəsuratlar bir daha təsdiqlədi.














    Səyyad Bayramov,
    sənətşünaslıq namizədi

    LƏNKƏRAN DRAM TEATRININ 31-ci MÖVSÜMÜ "İLĞIM" TAMAŞASI İLƏ AÇILDI

    Bədii ədəbiyyat, mədəniyyət və incəsənət özündə nəsillərin canlı əlaqəsini və varisliyini yaşadır. Öz xalqı, onun tarixi və gələcəyə ümidləri ilə bağlı olduğunu duymaqda, hər hansı əməli fəaliyyət üçün yüksək əxlaqi idealları əsas götürməkdə insana kömək edir. Bu mənada görkəmli yazıçı-dramaturq, nasir və filosof Firuz Mustafanın son dövr yaradıcılığı xüsusilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, onun son illərdə bir sıra teatrlarda pyesləri tamaşaya qoyulmuş, uğurlu səhnə həllini tapmışdır. F.Mustafanın Dövlət Gənclər Teatrında "Ağıllı adam", "Tabut", "Qəfəs", Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrında "Ağıllı adam", Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında "Müqəvva" əsərləri müvəffəqiyyətlə oynanılmışdır. Bundan başqa müəllifin bir sıra əsərləri diplom tamaşaları kimi səhnəyə qoyulmuşdur.

    Bəri başdan qeyd etmək istəyirəm ki, 2002-ci il də yazıçı-dramaturq Firuz Mustafa üçün uğurlu olmuşdur. Belə ki, onun "Adsız" adlı pyeslər toplusu C.Cabbarlı mükafatına layiq görülmüş, bir sıra bədii və elmi əsərləri nəşr edilmişdir. Bu günlərdə Lənkəran Dram Teatrı özünün 31-ci mövsümünü dramaturqun "İlğım" əsəri ilə açmışdır. Pyesdə qocaman bir sənət adamının - məşhur rəssamın keçirdiyi ruhi-psixoloji sarsıntılar gərgin ailə münaqişəsi fonunda təsvir olunmuşdur. Rəssam Çapar vaxtilə sevdiyi qızın - Mayanın portretini çəkir. Amma paradoks baş verir: Maya uzun illər ayrılığından sonra bir növ təzədən zühur edir. Məsələ burasındadır ki, aradan keçən illər qızın zahiri və daxili aləminə qətiyyən təsir göstərməyib; hamı üçün ümumi olan zaman sanki Mayanın yanından ötüb keçib. O, əvvəlki tək yenə gənc və cazibədardır. Elə bil vaxt məfhumu onun şəxsində donub. Rəssam bir növ öz keçmişi, öz əzəli sevgisi ilə təzədən qarşılaşır.
    Əsərdə qəhrəmanların "öz-özləri" ilə görüşü faciəvi və komik ştrixlərlə müşayiət olunur. Öz keçmiş istəklisinin gəlişindən çıxılmaz vəziyyətə düşən Çaparın keçirdiyi sarsıntılar ətrafdakı adamlar, xüsusən, onun arvadı Ulduzə tərəfindən birmənalı qarşılanmır; hətta, çoxları - ən yaxın dost-tanışları belə rəssamın ağlını itirdiyini zənn edirlər.
    Əsərdə şəxsiyyət və mühit arasındakı ziddiyyət, kolliziya və konfliktlər psixoloji aspektlə, orijinal boyalarla təsvir edilmişdir. "İlğım' tamaşasının rejissoru Adil Zeynalov, musiqi tərtibatçısı Qələm Fərəcovdur.
    Qeyd edək ki, tamaşada rolları Respublikanın əməkdar artisti Əli Salahlı - (Çapar), Aynur Əhmədova - (Maya), Əlibala Əsgərov - (Alpay), Mahirə Abdullayeva - (Ulduzə), Əbülfəz Axundov - (Nuran) və Rauf Zeynalov - (Zənci) ifa edirlər. Əsas ifaçılarla yanaşı texniki və yaradıcı, teatrın baş rejissoru, Azərbaycan əməkdar incəsənət xadimi Baba Rzayevin həmin əsərin səhnəyə qoyulmasında əvəzsiz xidməti olmuşdur.
    Əsərin quruluşunda əsas diqqət aktyor oyununa yönəldiyi kimi, səhnənin tərtibatı da diqqət mərkəzindədir. Tamaşada rəssam obrazını yaradan, Ə.Salahlı həm də əsərin rəssamıdır. Maraqlı burasıdır ki, Ə.Salahll tərtibatı məkan və zaman baxımından şərti, elementlər fonunda qurmuşdur. Bunu səhnə tərtibatında bir yenilik kimi qəbul etmək olar. Rəssamın real molberti arxasında təsvir etdiyi canlı obraz Maya - (Aynur Əhmədova) çərçivənin içində canlı dayansa da həqiqətə müqqəva modeldir. O, bir an belə tərpənmir. Ətraf mühit rəssamın yaradıcılıq emalatxanası fonundadır. Portret kompozisiya ilk baxışda olduğu ölçü boydadır və səhnənin ortasında klassik monimental çərçivənin içində hərəkətsizdir.
    Səhnədə rəngarəng işıqların fonunda ilk baxışda rəngkarlıq rəsm əsəri bir xəyal kimi canlanır, hərəkətə gələn rəsm əsəri bir xəyal kimi canlanır, hərəkətə gələn rəsm əsərinə çevrilir. Bu müəllif tərəfindən düşünülmüşdür. Demək olar ki, nəzərdə tutulan kompozisiyalı fiqur-portret (əsərin qəhrəmanla - Maya) tamaşaçılara həm rəngkarlıq əsəri, həm rəssam kompozisiyası, həm fotoqrafik-rəssam, həm də canlı rəsm əsəri kimi təqdim edilir. Oxucuların nəzərinə çatdırmaq istəyirəm ki, "İlğım" tamaşasının premyerasına mən də dəvət olunmuşdum. Salon tamaşaçılarla dolu idi. Aktyorların oyunu dəfələrlə sürəkli alqışlarla dəyərləndirildi.
    Tamaşa başa çatdıqdan sonra yaradıcı heyət və teatrsevərlər əsər barədə fikir mübadiləsi də apardılar. Qeyd edək ki, Lənkəran Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Yaşar Rzayev də tamaşaçılar arasında idi. O da "İlğım" əsərinin uğurlu səhnə həlli barədə öz fikirlərini və mülahizələrini bildirdi. Bir sözlə, yeni tamaşa uğurlu alındı. Biz əminik ki, əsər teatrın repertuarında uzun müddət özünə möhkəm yer tutacaqdır.
    Yeri gəlmişkən deyim ki, yaxın günlərdə - oktyabr ayında Firuz Mustafanın daha iki səhnə əsərinin premyerası olacaq. Ağdam Dövlət Dram Teatrı yazıçının "Sevməsən öləcəyəm", "Yuğ" teatrı isə "Müqəvva" əsərini teatrsevərlərə təqdim edəcək.

    P.S. 4 oktyabr 2002-ci il



    Sabir BƏŞİROV
    Sözə can yanğısı

    Yaradıcı insanlar üçün söz-yaradıcıdır, söz nəfəsdir, söz - aqibətdir. Şair-publisist Əli Rza Xələflinin Sabir Bəşirovun
    yaradıcılığı haqqındakı düşüncələri bu baxımdan maraqlıdır: "Sənin kimi tək-tək uzaqlardakı tənhalar cəmiyyətin, təbiətin - həyatın ağrılarını lakmus (suçəkən) kimi özünə çəkir. Mühitin bütün sıxıntılarına sinə gərib dözmək, taleyini bağladığın, bəlkə də ilk məhəbbətin böyük eşqin, sevdan olan "Söz"dən "uzaqda" yaşamaq, bu həsrətin yanğıları ilə baş-başa qalmaq, zənnimcə, böyük fədakarlıqdır.Bəlkə də elə uzaqlığın yanğısı olmasaydı, sənin yazıların da ümumi axının rəngindən fərqlənməzdi. Yoxsa "Sözün köhnə kişisi", "Bir ömrün nağılı", "İdrakla hissin vəhdəti"... kimi fikir işığında yazılmış esse-monoqrafiyalar necə yarana bilərdi? Bu tədqiqatların - səksənincilərin taleyində (və bütün 80-ci illərin ədəbiyyatının və ədəbi dövrünün) mühüm rol oynayıb. İstər Əlabbas, istər Xanəli Kərimli, istərsə də F.Mustafa ədəbiyyatımızın səksənincilərini təmsil baxımından diqqətəlayiq yazarlığın cəmiyyət qarşısındakı borcunu ödəmiş sənətkarlardır. Dağlara sığınıb bir institutun işini görmək, özü də ləyaqətlə, sözə - böyük sözə təzimlə, sözün urvatını qoruyaraq yazıb-yaratmaq fədakarlıq deyilsə, bəs nədir? Sənin tədqiqatlarını fərqləndirən bir xüsusiyyəti diqqətə çəkmək istərdim. Ədəbiyyata dünya ədəbiyyatı müstəvisindən baxa bilmək, "ümumiləşdirməyə meyil", sənətin yaşarılığını təmin edən cəhətləri, fərqli yaradıcılıq üslublarını şərtləndirən keyfiyyətləri üzə çıxarmaq, görə bilmək... nəzəri aspektdə bunları yüksək yazı mədəniyyətilə ifadə etmək üçün təkcə peşəkarlıq və ixtisas hazırlığı bəs eləməzdi. Bunun üçün sözə can yanğısı, sözə sevdalılıq və ən başlıcası, istedad da əsas şərtdir. Burada sənin yaradıcılığını zənginləşdirən bir keyfiyyəti - müasir dünya ədəbiyyatından geniş, ardıcıl, davamlı məlumatlılığını da gərək unutmayam".
    Ə.Xələfli daha sonra bildirir: "Ancaq "Bir ömrün nağılı" esse-tədqiqatına (monoqrafiya) akademik İsa Həbibbəylinin "Ön söz"ü göstərir ki, "Sabir Bəşirov" imzası ədəbi-elmi düşüncədə kifayət qədər görünən gücdədir: "Cəmiyyətin indiki inkişaf mərhələsində geniş mənada maarifçilik missiyasını yerinə yetirməklə, həm də o böyük vətəndaşlıq işini də həyata keçirmiş olur. Həmin qəbildən olan bədii nümunələrdəki obrazlı düşüncə, bədiilik, sərrast fikir söyləmək qabiliyyəti və müdriklik birləşərək yeni tipli ədəbiyyatın yaranması ilə nəticələnir". Akademikin düşüncələrinin yekunundakı məqam isə çox mətləbdən xəbər verir: "Ümid edirəm ki, Xanəli Kərimli haqqında oxuculara təqdim olunan ilk elmi kitab onun bədii yaradıcılığı, çoxcəhətli fəaliyyətilə əhatəli şəkildə tanış olmaq istəyənlər üçün bələdçi rolunu oynaya biləcək"
    Vaqif Əjdəroğlunun "Sözün köhnə kişisi"nə yazdığı qeydlərindən bir məqam da görüşlərinin orijinallığına təsdiqdir: "Sabir Bəşirov yeri gəldikcə bir sıra şair və yazıçıların (R.Rza, F.Qoca, Anar, Ə.Əylisli, Elçin) Belinski, Engels, Qorki kimi məşhur simaların fikirlərinə söykənməsəydi belə, bizcə kitabın elmi dəyərinə ciddi xələl gəlməzdi. Onun öz qənaətləri yetərincə tutarlı, effektli və obyektivdir".Çünki sən özünlə Tanrı arasında yeganə vasitəçi kimi müəllifi yox, müəllifin sözünü görürsən. Hərçənd ki, müəllifin mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər baxımından təbiəti (şəxsiyyəti) də az əhəmiyyət kəsb etmir.Sənin "İdrakla hissin vəhdəti" əsərini isə "ədəbi portret"adlandırsan da, bu, çərçivəyə sığmır. Öz üslubuna sadiq qalaraq (ancaq burada daha geniş və əhatəli) F.Mustafanın nəsrindən bəhs etmək müstəvisindən çıxır, müasir Azərbaycan və dünya nəsri haqqında çox maraqlı mühakimələr irəli sürür, dəyərli şərhlərlə oxucunu öz cazibəndə saxlayırsan: "Tənqidçi üçün yüksək elmi-nəzəri hazırlıq, mənsub olduğu xalqın ədəbiyyatını, dünya ədəbiyyatını dərindən bilmək və bədii-estetik duyum mətni başa düşmək əsas şərtlərdəndir... Əslində tənqidçi əsəri ən azı yazıçı qədər duymalı, yazıçının demək istədiklərini, əsərin ideyasını incəliklərinə qədər bilməlidir. Əgər bunlar yoxdursa, tənqiddən danışmağa dəyməz...". Məşhur Artur Heyli ("Aeroport" romanı) demiş: "Axı "insan ada deyil". Yaxşı olanı, təqdirəlayiq olanı insan insanlar arasında daha yaxşı dərk edir"".
    "Sözün Vətəni insan, insanın Vətəni isə torpaqdır"-deyir Ə.Xələfli: "Əzəməti, gücü ilə görünən nəhəng, mənəviyyat sarayları ("Bilqamıs", "Manas", "Dədə Qorqud" kitabı...) bu sütunlarsız bərqərar olmazdı. Mənə elə gəlir ki, sən də Firuz Mustafanın zəngin və əhatəli yaradıcılığının kütləvi oxucu üçün örtüdə olan tərəflərini elə bu meyara istinadla açmağa çalışırsan. Yazıçını yaxşı öyrənməyin, ədəbiyyatı ardıcıl izləməyin imkan verib ki, sənətkarın sənətin ecazkar dili ilə insanlara bəxş elədiyi estetik mənəvi zövqün, hisslərlə qavranılan məmnunluğun mahiyyətini açasan.
    Ümumiyyələ, Firuz Mustafanın nəsri, özəlliklə də hekayələrinə münasibətdə "kənar adamın" müşahidəsindən söhbət belə gedə bilməz. "At günü" hekayəsinin ədəbi-tənqidin müasir fikir müstəvisində məhək daşına çəkilməsi göstərir ki, "at günü"nü yaşayan insanlarla (buraya əsərin müəllifi də daxildir) təmasda çoxlarının görə bilmədiyi bir obraz da var. Bu, tənqidçinin obrazıdır. Başqa sözlə, proseslərin psixoloji məntiqində olmayan tənqidçi asanlıqla ayrılıqların, təklənmələrin hüdudlarını - o hüdudlarını ki, hər kəsin öz siması qədərincə görünür - görə bilməzdi. Xeyr, qənaətimdə ziddiyyət yoxdur. Bu qədərincə görünən simaları müşahidə etmək, qavramaqda hər kəsə (tənqidçiyə, araşdırıcıya...) nəsib olmur. Başqa cür əsərin özü qədər - müvafiq hissələrə uyğun olaraq idrakla hissin vəhdətində görünən mənzərəni necə yaratmaq olardı: "İnsan da (bizim misalda dayçanın sahibi) hər yamanlığa, ona edilən alçaqlığa dözür və infarkt olur. Ancaq dözümün də bir həddi var və o hədd o yana ölümüdür - dərd onu öldürür. Sahib təkdir. Tək olduğu üçün də güclüyə qarşı mübarizə apara bilmir. Bu təkləri çox, güclü edə bilən "qüvvə" də yoxdur. Qonşunun arvadı da itin günündə yaşayır (buna yaşamaq demək mümkün olmasa da) və bu it gününə dözür. Qonşunun arvadı da təkdir. Onlar cüt ola - güclü ola bilərdilər. Ancaq qızı istədiyinin əlindən almaqla qonşu hər ikisini təkləyib - gücsüzləşdirib". Esseist üslubu, bir neçə cümlənin içərisinə yığılan fəlsəfi yük, insan-cəmiyyət probleminə özünəxas münasibət ona görə ayrıca təəssürat yaradır ki, sən təkcə əsər və müəllif mövqeyindən danışmır, ümumi məsələyə fərdi münasibət yönümündən yanaşmırsan. Çünki həmin anlarda sən öz aləmindəsən, öz əsərini yaradırsan. "İdrakla hissin vəhdəti" əsərində yanaşmanın orijinallığı "Dəniz köçü" povestinə münasibətdə də qorunur. Özün qeyd etdiyin kimi, "İnsanla təbiətin harmoniyası" ilahi bir nizamdır. Onu yalnız müqəddəsliyini qorumaq, ona müdaxilə etməməkdə bu harmoniyanın əbədiliyini, nəticədə insanın (təbiətin) əbədiliyini təmin etmək olar. Firuz Mustafanın zəngin yaradıcılığı (həm forma, həm məzmun) tam olmasa da əsas istiqamətlərinə görə əsərdə tədqiqata cəlb olunur. "Qapı" romanı, satiraları, dramaturgiyası qibtəyəlayiq şirin, cazibəli esse üslubu, ədəbi-fəlsəfi fikir yükü, süslənmiş ifadə tərzi ilə oxucu ruhuna yol tapır, düşündürücülük gücü ilə mənaya, mahiyyətə varmağa çağırır".
    O, qənaətlərini belə ümumiləşdirir: "Əziz dostum, hər bir insan öz hissləri, duyğuları düşüncələri ilə təkdir, tənhadır. Həqiqətən hər kəsin öz həyəcanları var. Və kimsə asanlıqla şəxsin daxili aləmində yaşayan bu duyğulara şərik ola bilmir. Dedim axı, mənim də bezdiyim, hətta imkanı daxilində qəzeti himayə etmək gücündə olan bir dostu - ən başlıcası, ədəbiyyat adamının ögeyliyini görmək mənim üçün ağırdır. Yadındadır, Belinskiyə müraciətlə məktub yazmışdım. Ölməz ruha xitabən dediklərimdən bir-iki kəlmə burada da yerinə düşür: "Biz zamanın ağrılarını, dərdlərini başa düşdükcə, ən azı öz ətrafımızdakı adamların ən yaxın, ən ehtiramlı və bəlkə də təskinedici duyğularına möhtac olduğumuz bir dövrdə bu adamların biganəliyini, sayğısızlığını gördükcə daha çox dərk edirik ki, heç də sənin dövründən və zəmanəndən çox da uzaqda deyilik... Möhtaclıq, diqqət və sayğı umacaqları... cavabsız suallar kimi özümə qayıdır. Sanki cəmiyyət gözəgörünməz bir dirijorun çubuğu ilə idarə olunur. Burada ladlar az və sadədir; kor, kar və lal... Budur bizim cəmiyyətin - (həyatın, taleyin bəxş elədiyi fiziki, cismani kəm-kəsirdən söhbətin getmədiyi aydındır) iç üzü, mənəvi siması. Görünür, karlığa və lallığa məhkum olunmuş cəmiyyətdən bizim (mənim) payımıza yalnız sıxıntı düşür. Bu, nə deməkdir? Kimsənin mənə verməyəcəyi bu sualın cavabını Ustad (Ölməz Ruh) üçün də demək artıqdır. Çünki hansısa bir formada heç də indikindən az olmayan dərəcədə o (hər kəs) öz dövründə bu sıxıntını (həmin sualın cavabını) yaşayıb. Mənim üçün (bizlər üçün) bu, o qədər mənəvi sıxıntıdır ki, insanın insana qəzəbi və son dərəcə nifrəti buradan başlanır. İnanıram ki, cəmiyyətin daxilində yeraltı maqma kimi yetişən sosial partlayışların da əsas səbəbi budur". Nə qədər ürək göynədən olsa da bu gün də öz gücünü saxlayan həqiqətdir. Əzizim, nə qədər ki, düşünə bilirik, dünyadan keçə bilmərik, yazımızla, sözümüzlə onun yenə də yaşamalı bir dünya olduğunu qərəzsizliklə, vicdani bir səslə bizdən sonrakılara deməliyik. Lap elə dünya bizdən keçsə də...
    Əziz dostum, Sabir, heç bir şablona, stereotipə tabe olmayan, sənin istedadından, hazırlığından güc alan yaradıcılığın üçün bir ilham mənbəyi (bəlkə də əsas) də sənin sığındığın təbiətdir. Vəfasına güvəndiyin, səfasından yaşarılıq enerjisi aldığın dağlardır. Əsas odur ki, olduğun yeri, yurdu sevəsən. Bu mənada dağın-düzün fərqi yoxdur. Əsas ruhi bağlılıqdır. Bu bağlanmanın da mərhələləri fərqlənir: bir var "istək", bir var "sevgi", bir var "məhəbbət", bir də var "eşq"... Mənə elə gəlir sən təbiətə (sənətə), insanlara (sözə) bağlanmanın eşq mərtəbəsindəsən. Sənin tam haqqın var ki, deyəsən "Mən Tanrıya daha yaxınam". Bəli, bu Tanrı dağında yaşamığın halal haqqıdır".

    Uğur
    Xalqcebhəsi.-2014.-4 iyul.-S.11.
    http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/iyul/381298.htm



    Elman Eldaroğlu

    Yetmişə nə qaldı?..

    Çox xarizmatik adamdır. Özünəməxsus hərəkətləri, davranışı, məğrurluğu, dolğun mülahizələri, şux zarafatları, geyim tərzi onun varlığına xüsusi bir gözəllik verir. Çöhrəsindəki nur bu gözəlliyi tamamladığından üz-üzə gələndə qarşındakı insanın şəxsiyyət olduğunun mahiyyətinə varırsan. Ünsiyyətdə həmişə səmimidir. Ruhən müstəqil olduğundan heç vaxt haqq sözü içində məhbus kimi saxlamır. Fikirlərini azad ifadə etmək onun həyat tərzidir. Sədaqəti kimdə gördüsə, mərdliyi, cəsarəti kimdə tapdısa ona etiramla yanaşır...
    Güclü müşahidə qabliyyəti var. Gördüklərini incələyib əsərlərə çevirməyi bacarır. Bu istedad ona İlahidən verilib. Rahatlığın nə olduğunu bilmir. Ərsəyə gətirdiyi kitabların sayı kifayyət qədər çoxdur. Elmi əsərlərinə gəldikdə isə hər biri örnək, təcrübə mənbəyidir. Haqqında dörd kitab işıq üzü görüb...
    ...Ömür-gün yoldaşı Həcər xanım tarix müəllimidir. Oğlu Aqşin kompyuter üzrə mütəxəsisdir. Qızı Güntəkin xanım isə psixoloq-pedaqoqdur...
    1952-ci ildə Gədəbəy rayonunun İsalı kəndində dünyaya gəlib. 1961-ci ildən Bakıda yaşayır. Əmək fəaliyyətinə fəhləlikdən başlayıb. 1975-ci ildə Аzərbaycan Pedaqoji Universitetin filоlоgiyа fакültəsini bitirəndən sonra təyinatla Sааtlı rаyоnundа müəllim işləyib. 1977-1978-ci illərdə hərbi хidmətdə оlub və ordudan zabit kimi tərxis edilib.
    1978-80-ci illərdə Аz.TV-də müхbir, Кinоlаşmа idаrəsində sərəncаmçı dirекtоr, “Аzərbаycаn gəncləri” qəzеtində хüsusi müхbir kimi fəaliyyət göstərib.
    1980-84-cü illərdə Аzərbаycаn ЕА Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspiranturasında təhsilini davam etdirərək, sоnrакı illərdə еlmi işçi, bаş еlmi işçi və eləcə də fəlsəfə каfеdrаsındа dоsеnt vəzifəsində çalışıb.
    Ali Diplomatiya Kollecinin ümumi işlər üzrə prorektoru, Bakı Avrasiya Universitetinin elmi işlər və xarici əlaqələr üzrə prorektoru və kafedra müdiri, habelə müхtəlif illərdə “Mааrifçi” və “Mədəniyyət” qəzеtlərinin bаş rеdакtоru vəzifələrində işləyib.
    1985-ci ildə fəlsəfə üzrə nаmizədliк, 1992-ci ildə dокtоrluq dissеrtаsiyаsı müdаfiə еtmişdir. 2002-ci ildə ona Fəlsəfə və Hüquq İnstitunun Еlmi Şurаsının qərаrı ilə fəlsəfə еlmləri dокtоru аdı vеrilib. Onlarla pyеsi müхtəlif dövlət tеаtrlаrındа tаmаşаyа qоyulub. Yazdığı mətnlərə görkəmli bəstəkarlar- Xəyyam Mirzəzadə, Zabitə Məmmədova, Tahir Əkbər, Şahid Əbdülkərimov və b. musiqi bəstələyib.
    2019-cu ildə isə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb...
    Onunla cəmi bir dəfə ünsiyyətdə olmuşam. Sumqayıtda, “DünyaTv” teleradio şirkətinin o vaxt yerləşdiyi Qarabağ klubunun qarşısında. Qəlyanına köz basıb maraqlı söhbət edirdi. Müdriklərə xas olan təmkini, iti zəkası, dərin təfəkkürü, məntiqi ifadə etdiyi fikirlərə xüsusi rəng qatırdı...
    Azərbaycan mədəniyyətinə yorulmadan xidmət edən bu insana elə o vaxtdan da içimdə xüsusi bir rəğbət var. Onun doğum günü sənədlərdə gah iyun, gah da avqust ayları göstərilsə də əslində fevral ayında dünyaya gəlib. Bəli, haqqında söhbət açdığım Firuz Mustafanın fevralın 18-də 68 yaşı tamam olur, 70-in astanasındadır. Onu bu münasibətlə təbrik edir, Ona möhkəm can sağlığı, firəvan həyat, yaradıcılıq uğurları arzulayıram.
    Yeni yaşınız mübarək, Firuz müəllim!
    17.02.20









    Xeyrəddin Qoca

    “Xatirə-gündəliklər”dəki “X.Q.” kimdir?!

    Tanışlarımdan biri mənə zəng vurub soruşdu:
    —Firuz Mustafanın “525-ci qəzet”də dərc etdirdiyi “Gündə bir kərpic düşər...” adlı xatirə-gündəliklərdən fraqmentləri oxumusunuz? Dedim:
    —Qəzeti almışam, oxuyacağam. Nə olub ki?
    — Orada “tənqidçi-publisist X.Q.” var, o, siz deyilsiniz ki?
    — Oxuyaram, bilərəm - deyə cavab verdim.

    Bəli, “525-ci qəzet”in 10 yanvar 2009-cu il tarixli sayında Firuz Mustafanın xatirə gündəliklərindən fraqmentləri diqqətlə oxudum. Onun yazısının “X.Q.”-ya aid hissəsini olduğu kimi oxucuların nəzərinə çatdırmaq istəyirəm:
    - “... Üzlərini yana çevirib H.Əliyevi ”görməyənlərin" bir çoxu indi yavaş-yavaş onu dövrəyə almağa başladılar. Bu əsnada tənqidçi-publisist X.Q. yaxınlaşıb müdaxilə etməsəydi, yəqin ki, dialoq uzanacaqdı; Bu adam təngnəfəs halda irəli yeriyib H.Əliyevlə görüşdü, hal-əhval tutdu. Hiss etdim ki, onların lap köhnədən şəxsi tanışlığı var.
    - Sənin işlərin necə gedir?
    — Yoldaş Əliyev, şəxsi işlərim heç yadıma düşür ki?..
    — Niyə?.. Bəs, nədən şikayətlisən?
    — Nədən? Sizə deyim də... Yoldaş Əliyev, bizdə adamlar hələ qalsın bir yana, elə torpağın da başına oyun açırlar...
    H.Əliyev gülümsədi:
    — Kimdir o oyunu açanlar?
    — Kim olacaq ki?.. Ölkənin rəhbərliyi.
    — Hansı rəhbərliyi?
    — İndikiləri deyirəm...
    — Amma mətbuatda bunun əksini yazırsan...
    — Necə yəni?..
    Əliyev ciddiləşdi: Paltosunun yaxasını düymələdi, qəddini düzəldərək bir qədər gərilmiş səslə dedi:
    — Yazırsan ki, köhnə rəhbərliyin vaxtında torpaqlarımız zərərli gübrələrlə zəhərlənib... Bizi haqsız tənqid edirsən. Mən oxuyuram o yazıları. Burdasa ayrı şeylər deyirsən... Evdə sənin mənə bağışladığın kitablar var. Orada mənə yazdığın avtoqraflar da durur. Lazım olsa, o tərifli sözlərini mətbuatda da çap etdirərəm... Yəqin özün bilirsən ki, bir dəfə “Aydınlıq” qəzeti bu cür bir avtoqrafı çap etmişdi..."
    Firuz Mustafanın yazısında “X.Q.”-nın kim olduğunu açıqlamağa məcburam.
    Əvvəla, xatirə-gündəliklərin həmin hissəsi 17.02.91 — 20.02.91 tarixlərinə aiddir. Həmin tarixlərdən bir il əvvəl mən Heydər Əliyevlə şəxsən tanış olmuşdum, onunla Naxçıvanda tez-tez görüşürdüm. O sözləri mənə desəydi, bir il əvvəl deyərdi...
    İkincisi, mən Heydər Əliyevi mətbuatda müdafiəyə qalxan (o hakimiyyətdən gedəndən sonra çoxlu hücumlara məruz qalırdı...) ilk qələm sahiblərindənəm. Heç zaman gübrə məsələlərindən yazıb özümü xırdalamaram...
    Üçüncüsü, mənim Heydər Əliyevlə “lap köhnədən şəxsi tanışlığım” olmayıb...
    Dördüncüsü, 1991-ci ilə kimi, yəni xatirə-gündəliklərin əhatə etdiyi dövrdə mən Heydər Əliyevə avtoqrafla kitablar bağışlaya bilməzdim, çünki, mənim “Filankəslər” adlı ilk kitabım 1995-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatında çap olunub!!! Həm də ümumiyyətlə, rəhbərlərə kitab bağışlamaq kimi lazımsız hərəkət mənim kimi xarakterə malik adamlara aid ola bilməz...
    Beşincisi, “Aydınlıq” qəzetində avtoqrafı çap olunan yazıçı Bayram Bayramov idi...
    Altıncısı, mən tənqidçi yox, yazıçıyam...
    Nəhayət, “X.Q.” deyilən adam tənqidçi-publisist Qulu Xəlilov idi. Çünki, Firuz Mustafanın yazdığı, Aktyor evinin qarşısında olan söhbətdə mən Heydər Əliyevlə birlikdə idim və onu müşayiət edirdim...
    Yeri gəlmişkən, deyim ki, Heydər Əliyev həmin gün xalq yazıçısı Balaş Azəroğlu və onun mərhum həyat yoldaşı şairə Mədinə Gülgün haqqında ürəkləri kövrəldən çox gözəl sözlər söylədi.
    Bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşər. Mən həyatım boyu heç kimin əleyhinə heç bir iş görməmişəm və heç kimin arxasınca danışmamışam. Lakin bir dəfə dözə bilmədim, Heydər Əliyevə dedim ki, “icazə verin, köhnə qəzetləri gözdən keçirim, siz hakimiyyətdən gedəndən sonra ətrafınızdakı adamların haqqınızda nələr yazdıqlarını ortaya çıxarım”. Heydər Əliyev dedi ki, “olmaz”. “Niyə”sini soruşanda bildirdi ki, “əvvəla, o adamları mən yaxşı tanıyıram. Bir də cəmiyyətdə narazılıq yarana bilər...”
    Heydər Əliyevlə bu söhbətimi ona görə xatırlatdım ki, hər kəs tarixdə öz əməllərinə görə cavab verir...

    Görünür, dostum Firuz Mustafa etika xatirinə Qulu Xəlilov həyatda olmadığı üçün onun ad-familiyasını hallandırmaq istəməyib... Hətta adının baş hərfini soyadının baş hərfindən sonra yazıb ki, bilməsinlər ki, odur. Mən isə yuxarıda qeyd etdiyim kimi, telefon zənglərinə cavab verməyə məcbur oldum...

    Xalq qəzeti.-2009.-13 yanvar.-S.7.







    Safxan Bayramov

    Firuz Mustafanın "qapı"sı...

    ("QAPI" romanı ilə bağlı təəssüratlar)



    Firuz Mustafanın ürəyinin və yаddаşımın tərcümеyi-hаlı adlandırdığı "Qapı"sın(d)a qonaq oldum.
    Hadisələrin baş verdiyi təsvir edilmiş ərazilərə qismən tanış olduğumdan, bəzi adların (məs. Mədən, Məcid ağa və s.) digər əsərlərərdən və tarixdən mənə məlum olduğundan ilk baxışdan sənədli əsər təsiri bağışlayan bu əsərdə repressiya dövrünün acı həqiqətlərinin romantizmi böyük məharətlə verilib.
    "Xеyirin əbədi yаşаmаsı üçün hərdənbir şərə də qələbə gərəкdir; çünкi yеr üzündə şər оlmаsа xеyirin də mövcudluğu bilinməz" deyən Bəy Ağa üzünü göyə tutub zəif-gücsüz bədəninə yаrаşmаyаn bir vəch və cоşğunluqlа sаnкi Аllаh кəlаmını Аllаhın özünə xаtırlаtmağa çalışır.

    Adamları güllələməyi sadəcə bir peşə borcu sayan keçmiş qəssaba hərdən еlə gəlir кi, yеr üzündəкi аdаmlаrın hаmısı cinаyətкаrdır, günаhкаrdır, gec-tez аdаmlаrın hаmısınа güllələnməк növbəsi çаtаcаq... və yaxud, "Pis çıxmаsın, hərdən lаp ləzzət аlırаm. Sən dеmə, аdаmlа hеyvаnın аrаsındа еlə bir fərq yоxmuş; ölümü hər iкisi еyni cür qаrşılаyır - hər iкisi ölümqаbаğı xоflаnır, əsir, hər iкisi güllə dəyəndə, yа bıçаq sümüyə işləyəndə böyürür, ölən zаmаn xırıldаyır." kimi cümlələrdə baş verənlərin insanın psixologiyasında yaratdığı metamorfoz özünü büruzə verir. O sanki insan öldürmür, qarşısına qoyulmuş iş planını yerinə yetirir, sonra da evə gedir, övladlarının mışıltısına qulaq asa asa arvadının yanında rahatca yatır. Amma o, tüfəngi qəflətən qаldırıb аtəş аçır, bu səfеh-müqəvvа-filоsоf-məhbusun yеnə qəribə-qəribə, аxmаq-аxmаq suаllаr vеrməsindən xoflanır.


    "Qоtur diz çöкüb Qurаnа əl bаsdı və аnd içdi кi, dinə inаnmır." kimi təzadlar, ulu rəhbərə məktublar ünvanlayan manqurtun dilindən "yalandan necə and içəydim" formasında səslənir.
    Əsərdə bu günümüzün təsvirinə də yer ayrılıb. Əlbəttə 1986-cı ildə bu gün haqqında yəqin ki, təsəvvürlərimiz fərqli olarmış. "Bu “yеni аdаmlаr” əslində еlə “кöhnə аdаmlаr” idi; аmmа indi оnlаrın ədаsı, rəftаrı dəyişmişdi; sаnкi bunlаr hаrаdаnsа bаşqа bir dünyаdаn gəlmişdilər və özlərinin “yеni idеyаlаrını” tоplа-tüfənglə yеridirdilər." bu günümüzlə necə səsləşdiyinin fərqindəyik. "Аdаmlаrın bаşı üçün аyrılmış оn bеş mаnаtlаrın sаyı аrtdıqcа çuğulçulаrın-xəbərçilərin iştаhı dа itilənirdi. Аmmа qəribə idi, аdаmlаrın sаyı аzаldıqcа çuğulçulаrın-xəbərçilərin özlərini də аrаdаn götürürdülər." Burada sanki dünən oğlunun əsgərlikdən gəlməsi münasibəti ilə atanın 5-10 nəfərlə şadlıq məclisini qurmasını xəbər verən xəbərçinin əməlindən danışılır.
    Romanın fəlsəfi fikri də maraqlıdır: "Аdаmlаrı vəhşiləşdirən, оnlаrın аstаrını üzünə çеvirən qüvvəni, səbəbi tаpmаq lаzımdır!.." Müəllif Allahı təbiətlə eyniləşdirir, canlıların yaranışını, mübarizəsini, öz nəslini qoruyub artırmasını anlayır, amma bu hüznlü rəngarənglikdə insanın yerini axtarır, insana yer tapa bilmir. Başqa bir məqamda sevgiyə edilən qəsdi sükut dilində sızlayan hüznlü mahnıya, haraya bənzədir.

    Baş qəhrəman Mərdan isə sona qədər baş verənləri qəbul etmək istəmir, ədalətə inanır. "Bаşqа bir səbəbsə hаqq dеyilən şеylə bаğlı idi; о, аğlınа sığışdırа bilmirdi кi, dünyа еlə-bеlə ötüb gеdəcəк, haqq nazilib üzüləcək, ədilоvlаr dünyа durduqcа аt çаpаcаqlаr..." Oynadacaqlarmış Mərdan kişi...
    Əsərdə emosional təsirli səhnələr də xüsusi ustalıqla qeydə alınıb. Əsəri oxuyarkən Mərdan kişinin tüfəngini alıb, ədilovu vurmaq istəyirdim.
    Qeyd etməliyəm ki, bizim kimi orta nəsil üçün (Sovet dövrünü görmüş insanlar üçün) romanda baş verən hadisələri təhlil etmək daha asandır, gənc nəsil məncə bu romanda təsvir olunanları anlamaq üçün müəyyən qədər repressiya dövrünün ab havasını özündə əks etdirən kitablardan faydalansalar daha yaxşı olar.

    Romanın təqdimatı da ənənəvi deyil, qeyri adidir, maraqlıdır, kantata formasında verilir. Onu da deyim ki, roman Azərbaycan və rus dillərində çap olunub. Vaxtaşırı bəzi fəsilləri rus dilində oxumaq da insana zövq verir.
    Yazdıqlarım bir oxucunun rəyidir, ədəbiyyatçı deyiləm, qdur ki, qüsura baxmayın, Firuz Mustafanın QAPIsına ürəklə gedin.
    Sayğılarla...










    Elçin Hüseynbəyli
    Firuz Mustafanın nəsri haqda müxtəsər mülahizə

    Ötən beş il ərzində yazıçı-dramaturq, Əməkdar incəsənət xadimi Firuz Mustafanın nəsr yaradıcılığı öz miqyası və mövzu rəngarəngliyi ilə diqqəti çəkir. Yazıçının “Azərbaycan” jurnalında (2016-cı ilin 6-cı sayında) çap olunmuş “Payız süvarisi” povestinin qəhrəmanları yeni dövrün fransız və azərbaycanlı vətəndaşları olsalar da, hadisələr öz ilkin qaynağını ikinci Dünya savaşından götürür. Fransada müqavimət hərəkatının döyüşçüsü olmuş Rəhman Əsgərovun həyatı fonunda baş verən gərgin-dramatik hadisələr öz psixoloji dərinliyi ilə oxucunu cəlb edir.
    Firuz Mustafanın “Cənnət çiçəyi” romanının əksər personajları sanki real və irreal aləmin təmas xəttində yaşayırlar. Əsərin qəhrəmanı Cavad Əmirxanlı vicdanlı insan və istedadlı bir alim kimi ətrafında baş verən haqsızlıqlarla razılaşa bilmir, ağır psixi sarsıntılar keçirir və nəticədə, üzləşdiyi real situasiyadan baş çıxara biməyərək virtual bir aləmə çəkilməyi qərara alır. Amma real həyatda olduğu kimi, öz fantaziya və təsəvvüründə yaratdığı dünyada da onu itkilər və faciələr təqib edir. “Cənnət çiçəyi” əsəri son illər Rusiyada və Azərbaycanda çap olunmuşdur.
    Yeri gəlmişkən, Firuz Mustafanın hekayələri barədə də bir neçə kəlmə demək istərdim.
    “Ölü dildə sevgi məktubları”, “Qatillər” və s. hekayələrində müasirlərimizi narahat edən problemlərə toxunulmuşdur.













    KƏBUTƏR

    NİZAMİ GƏNCƏVİNİ HEÇ KƏS ÖZÜNÜNKÜLƏŞDİRƏ BİLMƏZ

    F.MUSTAFANIN FİKRİNCƏ, DOSTOYEVSKİ TÜRKDÜR
    Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinin başqa millətlər tərəfindən özününküləşdirilməsi faktı təzəliyini çoxdan itirib. Dahi şairimiz Nizami bir əsrdən artıqdır ki, farsların “caynağındadı”. Hətta ən böyük fars tədqiqatçılarının etiraflarına baxmayaraq bu tendensiya gizli və açıq şəkildə hələ də davam edir. Bu sıraya Şah İsmayıl Xətaini də əlavə etmək olar. Məhsəti Gəncəviyə tacikləri iddiasını da yada salsaq görərik ki, yaxın ətrafımız zaman-zaman türkün dahilərini, sayılıb-seçilənlərini sonalamaqla məşğul olub. Biz isə bildiklərimizi də dilimizə gətirməmişik. Söhbətimiz illərlə sürəcək mübahisələrə səbəb ola biləcək bir mövzuda olsa da gizli-aşkar həqiqətlərə ötəri də olsa nəzər salmaq üçün
    Fəlsəfə elmləri doktoru, yazıçı Firuz Mustafa ilə görüşdük. Mətbuat səhifələrində yer alan elmə heç bir dəxli olmayan, uydurma tədqiqatların, yalançı faktların əksinə olaraq Dostoyevskinin türk olması haqqında faktlara söykənən açıqlama verdi:
    - Ədəbiyyat yaranandan orda mənşə axtarmaq mövcud olub və bu məsələyə, mənə elə gəlir ki, son qoymaq olar. Çünki geniş aspektdı götürəndə alimin vətəni var, elmin vətəni yoxdur. Amma ədəbiyyatın vətəni var. Ədəbiyyatın vətəni onun genetik cəhətdən mənsub olduğu hər hansı millət yox, yaratdığı arenaya mənsub olan xalqdır. Ədəbiyyat mənəviyyat məsələsidir. Dəxli yoxdur ki, o ədəbiyyat hansı dildə yazılıb. Gəlin Rus ədəbiyyatının ən görkəmli simalarına nəzər salaq: Puşkin həbəşdir, Lermontov şotlanddır, Turgenev, kimyaçı Mendeleyev, Karamzin mənşəcə türkdülər. Timiryazev, Ayvazevski (əvvəlcə Ayvazyan idi) mənşəcə türkdü. Amma hazırda heç bir şotland, yaxud türk onların türk olduğunu iddia etməyə çalışmaz. Baxmayaraq ki, eşitdiyimə görə Həbişistanda Puşkinə heykəl qoyublar. Çünki bu insanların da yaratdıqları rus mənəviyyatıdır.
    Qaldı ki, Nizami söhbətinə, İran ədəbiyyatı öz iki nəhəng nümayəndəsindən birini Nizami hesab edir ki, o türkdür. Amma adlarını çəkdiyimiz şəxsiyyətlər ki var, onlar tamamilə rus ruhunun ifadəçiləri kimi çıxış edirlər. Onu da qeyd edim ki, rus ədəbiyyatında mənşəcə fransız olanlar da var. Onların nəhəng şəxsiyyətlərinin hərəsinin kökü gedib bir tərəfə çıxır. Burda qəribə heç nə yoxdur. Rusiya böyük ölkə olub və həmişə başqa millətləri cəlb edib. Elm də bunu çoxdan sübut edib ki, iki millətin qanı birləşərkən genlərin daha da pərvəriş tapması üçün geniş meydan açılır və münbit şərait yaranan kimi özünü mütləq büruzə verir. Belə hallar bizim də tariximizdə var: məsələn: Aleksandr Kazım bəy. O dövrdə Kazım bəy yəqin ki, xristian cəmiyyətində özünə başqa cür mövqe tuta bilməyəcəyini düşünərək xristianlığı qəbul etmişdi, adını dəyişmişdi.
    Abbasqulu Bakıxanov da xristianlığı qəbul etmişdi. Ömrünün sonlarında tövbə üçün Məkkəyə gedəndə yoldaca vəfat etdi. Sadəcə bütün bunlar sovet dövründə qabardılmırdı, üstündən sükutla keçirdilər. Məlikov familiyası, məlumdur ki, Zərdabiyə aiddir. Onun Moskvada bir qohumu yaşayır – Nikolay Nikolayev Məlikov. Axundovun oğlu Rəşid Belçikada rəhmətə getdi. Molla Vəli Vidadinin nəvəsi rus ordusunun zabiti olub. Azərbaycanın yüksək çinli zabitləri Qayıbovlar o nəsildəndir. Qasım bəy Zakirin oğlu Rusiya ordusunun yüksək çinli zabiti kimi rus ordusunda türklərə qarşı vuruşub. Yəni araşdırma aparsaq tariximizdə belə faktlarla çox qarşılaşa bilərik.
    Mənfi tərəflərinə baxmayaraq Lenin XX əsrin ən böyük şəxsiyyətlərindən biri idi. Nizaminin və Leninin tədqiqatçılarından biri Marietta Şaqinyan – Leniniadanın məşhur müəllifi etiraf edirdi ki, Lenin türk mənşəlidir. Hətta onun üz quruluşu da bunu açıq-aşkar büruzə verirdi. O vaxtlar bu faktı ört-basdır etməkdən ötrü Marietta Şaqinyanı işdən uzaqlaşdırdılar və könlünü almaq üçün Lenin mükafatına təqdim etdilər. Çünki o dövrdə Lenin təmiz rus mənşəli olmalıydı.
    Söhbət konkret Dostoyevskidən gedirsə, deyim ki, bu, rusların tədqiqatı deyil. Fyodr Mixayloviç Dostoyevskinin (1822-1881) təkcə rus ədəbiyyatında deyil, dünya mədəniyyəti tarixində oynadığı rolu təzədən xatırlatmağa bizcə ehtiyac yoxdur. Mən Dostoyevskinin tədqiqatçısı olmasam da onun yaradıcılığına yaxından bələdəm. Lakin yığcam şəkildə də olsa Dostoyevskinin şəcərəsi, onun mənşəyi ilə bağlı indiyəcən diqqətdən kənarda qalmış bir nüansa işıq salmağa gərəkli hesab edirəm. Yeri gəlmişkən bildirmək istəyirəm ki, o daha çox slavyonofil və xristian dininin mübəlliği kimi tanınır. O, bütün həyat və fəaliyyət boyu adı-bəlli ideyaların təbliği ilə məşğul olmuş, yeri gəldikcə islamın “məhdudluğuna və nöqsanlarına” toxunmuş, onu tənqid etmiş, bir sözlə, öz siyasi və dini baxışlarını gizlətməmişdir.
    Rus tədqiqatçısı, özü mənşəcə türk olan Arsenyev 1934-cü ildə Afinada dərc edilən “Novika” məcmuəsində qeyd edir ki, Dostoyevski əslən türkdür. Aslan Mirzə (Murza) Çələbi nəslindəndir. Çələbilər (yəni Dostoyevskinin ulu babaları) Qızıl Ordanın nüfuzlu başçılarından olmuşdur. Yazıçının ulu babası Aslan Mirzə 1389-cu ildə anadan olub. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, rus zadəganlarının böyük bir kleyedasının – Somovlar, Yusupovların, Rtişşevlərin və Arsenyevlərin kökü, mənşəyi məhz Çələbilər nəslindən pərvəriş tapır. Bu familiyaların mənşəyi eyni mənbədən, vahid kökdən başlayır.
    Deyilənlər bir sıra Qərb tədqiqatçılarına məlum olsa da, ətraflı tədqiqata cəlb olunmamışdır. Amerikada çap olunmuş “Dostoyevskinin üç sevgisi” adlı memuarda da həmin faktın əsaslı olduğu qeyd edilir. Görünür, Dostoyevskilər nəslinin bir çox nümayəndələri xristian dininə pənah aparıblar. Söz düşmüşkən deyək ki, məşhur Yusupovlar nəslinin (Dostoyevskinin ulu qohumları) bir çox nümayəndələri xristianlığı qəbul etsə də onların arasında müsəlman dininə sadiq qalanları da olmuşdur. Knyaz Yusupov isə sonralar saray fovoriti Rasputinu qətlə yetirmişdir.
    Ümumiyyətlə, ruslarla tatarlar həmişə iç-içə yaşayıblar. O nigahlardan ən məşhur yazıçılar Bunin, Kuprin doğulub. Onlar mənşəcə tatardır. Kuprin varlı olduğu üçün özündən yaşlı bir rus qadını ilə evlənir və Moskva ətrafı meşələri gəzməyə çıxanda bu yerlərdən türk iyi duyuram deyirmiş. Ən çox sevdiyi şəhər İstanbul olub. Sanki ona bu məhəbbəti genləri diqtə edir. Bununla belə biz onlara türk deyə bilmərik.
    Çingiz Aytmatov rus dilində yazır, amma başdan ayağa qırğızdır. Ya götürək bizim Rüstəm İbrahimbəyovu, rusca yazsa da ona kim rus deyib iddia edə bilər? Sabir Əsgərov rus dilində yazır, Tokioda yaşayır, amma tamamilə osetindi. Genetik cəhətdən özbək olsa da, özbək dilini bilsə də Rusiya Yazıçılar İttifaqının katiblərindən biri olan Bulatov rusca yazır və onun özbək yazıçısı olduğunu iddia etmək əsassız olardı.

    “YENİ AZƏRBAYCAN” qəzeti, 05 fevral 2003-cü il
















    TAMAŞALAR HAQQINDA RƏYLƏR

    FİRUZ MUSTAFANIN YENİ KOMEDİYASI TAMAŞAYA QOYULUR
    (“Su pərisi”)

    Firuz Mustafa onlarca bədii və elmi əsərin, yüzlərlə publisistik məqalənin müəllifidir. Ölkənin müxtəlif teatrlarında onun pyeslərinə otuza yaxın quruluş verilmişdir.

    2008-ci il də yazıçı üçün uğurlu olmuşdur. Belə ki, Dövlət Gənclər Teatrı F.Mustafanın “Su pərisi” əsərini tamaşaçılara təqdim etmiş, Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrında isə artıq “Tıxac” komediyasının son məşqləri getməkdədir.
    Bu il, həmçinin Firuz Mustafanın bir neçə yeni kitabı da işıq üzü görmüşdür. “Dəniz köçü” və “Qapı” Azərbaycan və rus dillərində, “Pyeslər” kitabı rus dilində nəşr olunmuşdur. “Araz” nəşriyyatının oxuculara təqdim etdiyi “Qara qutu” məcmuəsinə dram, “Teatr meydanı” kitabına nəsr, “Onluqlar” toplusuna isə müəllifin yaradıcılığından poetik nümunələr və onun poeziya haqqında düşüncələri toplanmışdır.
    Bundan başqa ölkənin aparıcı ədəbi jurnalları (“Azərbaycan”, “Ulduz”, “Literaturnıy Azərbaydjan”) yazıçının nəsr və dramaturji yaradıcılığına geniş yer vermişdir. Xatırladaq ki, ölkə Prezidentinin sərəncamı ilə ötən il çapdan çıxmış nəsr və dramaturgiya antologiyasına F.Mustafanın da əsərləri daxil edilmişdir.
    Firuz Mustafa hazırda yeni tamamladığı “Sivilizasiya və mədəniyyət” adlı elmi-fəlsəfi kitabını nəşrə hazırlayır.

    Məsaim ABDULLAYEV

    “XALQ QƏZETİ” 14 dekabr, 2008-ci il









    “Su pərisi” tamaşası haqqında

    Firuz Mustafanın elə ilk epizoddan tamaşaçıları cəlb edən "Su pərisi" pyesinin mövzusu ümümən insan azadlığı problemi üzərində qurulsa da, əsərdə qadın hüququ-gender problemi ön plana çəkilir. Tilovla balıq tutan Aslanın qarmağına düşmüş yosun saçlı qızın "Su pərisi" zənn edilməsi, "ovu" atmağı məsləhət görən dostu Çərkəzin: "Bəlkə o boğulub ölüb?... Sonra gəlib bizim boğazımızdan yapışacaqlar. Mən tanıyıram də, bizimkiləri. Deyəcəklər özünüz öldürüb suya atmısınız… Niyə ağrımaz başımıza buz bağlayırıq…" (Firuz Mustafa. Su pərisi. B. 2008. s. 116) cümlələri cəmiyyətdə kök salmış düşüncə tərzini əks etdirir. Lakin real həyatda həllini tapmamış sosial problemə gülə bilməmək komediya janrının imkanlarının üzə çıxmasına mane olur. "Eybi yoxdu! Qoy bir az sahildə yaşasın!... Bizim nə çəkdiyimizi öz gözüylə görsün!.." (s. 117) deməklə ümumi dərdi bəyan edən Aslanın təklifini qeyri-sağlam bazar iqtisadiyyatına yönəldən Çərkəzin "Su pərisi"ni hovuza buraxmaqla bilet satıb pul qazanmaq eşqinə düşməsi isə nəhayət pyesin komediya janrını nizamlayır.
    Aslanın arvadı Sonanın "Su pərisi"ni dənizə qaytarmağı məsləhət görməsinə baxmayaraq, demaqoq kimi tanınmış alim Qonşunun "ovu" öz bağındakı laboratoriyasına aparıb müayinədən keçirmək, lazım gəlsə simpozium çağırmaq niyyəti çürük təfəkkürlü ziyalının da iç üzünü açır. Hasardan aşıb gələn, müdir, məmur olduğu həmən üzə çıxan Kişinin cinin, şeytanın, "Su pərisi"nin mövcudluğunu dilinə gətirdiyinə görə bir vaxtlar onu institutdan qovmaq istəyən Qonşunun rüşvətlə ram edildiyini bildirməsi cəmiyyətdə həllini tapmadığından hələlik gülə bilmədiyimiz yeni bir broblemi ortaya atmaqla komediya janrını yenidən uzaqlaşdırır. Qızın "Su pərisi" olduğuna şübhələnərək ələ salındığını düşünən Polisə: "Əşi, yekə kişisən, kimdir səni dolayan? Su polisi ola bilər, su pərisi ola bilməz bəyəm?" (s.145) deyən Qonşunun: "Polisdə mərifət nə gəzir? Yəqin ki, məhv edəcəklər onu" (s.146) cümlələri mövzuya dair problemi dilə gətirir. Bağında zoopark açıb "Su pərisi"ni də heyvanlara qatmaq fikrinə düşən Qonşu ilə, qıza sertifikat düzəldib baha qiymətə xaricilərə satmağı düşünməklə cibini güdən Polis bazar mövzusunu daha da genişləndirdikləri məqamda gələn Oğlanın "Su pərisi"nin əri olduğunun sezilməsi hadisələri real müstəviyə gətirir. Dəniz küçəsində qeydiyyatda olan Pəri adlı bu qızın ərinin təhqirlərinə, zorakılıqlarına dözməyərək evdən getməsinin bəlli olması əsas hadisəni nizamlayır. Ürəyində şutlama əməliyyatı aparılmış qızın sinəsinə qəlsəmə gəzdirməsi ehtimalı "Amfibiya Adam" filminin qəhrəmanını xatırlatsa da, sosial baxımdan mövzu daha dərin qatlara işləyir. Təkcə Oğlanın deyil, Qonşunun və hətta Polisin də, arvadlarına zülm etmələri, Sonanın da hər dəfə Aslanla dalaşandan sonra özünü dənizə atmağı ürəyindən keçirdiyini bildirməsi problemə ictimai status qazandırmaqla əsas dramaturji hadisəni durmadan irəliyə apara bilir.
    İllərdən bəri Su pərisi barədə sənədli film çəkən rejissorun gəlişi ilə yaranan süjetdə qoyulan "Dəniz sənin üçün nədir?" kimi sualın yerli-yersiz təkrarlanması ilə mətbuatda baş alıb gedən qeyri-peşəkarlıq probleminə də toxunulur. Su pərisi girəvə tapıb Kişinin avtomaşınını götürüb aradan çıxdıqdan, hamı dağılışdıqdan sonra Aslanın günahkar saydığı arvadını kəndirlə döyməsi, Sonanın dənizə sarı qaçması fabulanı davam etdirir. "Kabinetdə otura bilmirəm ki,.. Gah qəzetdən gəlirlər, gah da ki, televiziyadan… Hamı Su pərisi ilə maraqlanır… Hətta Amerika prezidentinin özü bu işlərə qatılıb.. Mənə də yuxarıdan göstəriş verilib ki, Su pərisini tapmalıyam…" (s. 169) mətni problemin miqyasını genişləndirə bilir.
    Finalda, Oğlanın Sonanı tutub gətirməsi, Rejissorun çəkilişləri və rəsmi geyimdə, müstəntiq kimi səhnəyə qayıdan Su pərisinin: "Mən dənizi istəyirəm" cümləsi, tələsik də olsa pyesi insan azadlığı ideyası ilə bitirir.
    Aydın DADAŞOV

    http://www.azyb.net/cgi-bin/jurn/main.cgi?id=1007





    YENİ İL PREMYERALAR ƏRƏFƏSİNDƏ

    Ötən il yazıçı-dramaturq Firuz Mustafa üçün uğurlu il hesab edilə bilər. Belə ki, onun Dövlət Gənclər Teatrında (“Qəfəs”), Ağdam Dövlət Teatrında (“Sevməsəm ölərəm”), “Yuğ” və Naxçıvan Dövlət Teatrlarında (“Müqəvva”) müxtəlif əsərləri tamaşaya qoyulub.

    Bu il də Firuz Mustafanın bir sıra əsərləri müxtəlif teatrların repertuar planına daxil edilib. Mingəçevir Dövlət Dram Teatrında (“Dəhliz”), Qazax Dövlət Dram Teatrında (“Sənə sözüm var”), Füzuli Dövlət Dram Teatrında (“Ayı təbəssümü”) onun pyesləri tamaşaya hazırlanır.
    Sümqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrında isə Firuz Mustafanın “Əqrəb bürcü” pyesinin artıq son məşqləri gedir. Əsərdə yüngül həyat tərzi keçirən bir qadının taleyindən söhbət açılır. Lakin əsərin qəhrəmanı olan həmin qadın öz insaniliyini qoruyub saxlayır. O, ətrafda baş verən hadisələrə obyektiv qiymət verməyə çalışır. Yalançı əxlaq mübəlliğləri, zahiri “tərbiyə” sahibləri onun ifşa hədəfinə çevrilir. Əsərdə belə bir epizod var: qonşu evdə yanğın baş verir, ev sahibəsi, polis rəisinin arvadı, uşağın beşikdə qoyub öz canının hayına qalır – mənzildən çıxıb qaçır. Amma onun yüngül əxlaq sahibi kimi təhqir etdiyi qadın həyatını təhlükə altında qoyub onun uşağını yanğının caynağından xilas edir.
    Müəllifin və qəhrəmanının gəldiyi qənaət belədir: Əxlaq insanın daxili-mənəvi aləmi, onun əməli fəaliyyəti ilə bağlı bir fenomendir. Bəzən əxlaqi və ya qeyri-əxlaqi olan hadisə cəmiyyətdə öz obyektiv qiymətini ala bilmir, daha doğrusu, bu anlayışların (hadisələrin) yeri dəyişik düşür: belə hallarda qeyri-əxlaqi olan əxlaqi libasda təzahür edir, yaxud təqdim olunur.
    “Əqrəb bürcü” əsərinə rejissor İzaməddin Bağırov quruluş verir. Əsas rollarda aktyorlardan İlahə Səfərova, Vəfa Həsənova, Ulduza Nəsirova, Əsmər Qurbanova, Məzahir Süleymanov, İlqar İbrahimov, Rauf Ağakişiyev, Əflatun Quliyev, Dağlar Rüstəmov, Yalçın Səlimov, Fərinə Musayeva, Fual və Rövşən çıxış edirlər. Quruluşçu rəssam Mübariz Gəncəlidir.
    Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu günlərdə Firuz Mustafanın “Sifət” adlı yeni bir kitabı işıq üzü görmüşdür. Həmin kitabda müəllifin son illərdə qələmə aldığı monopyeslər toplanmışdır.

    Qələndər Xaçınçaylı

    “HƏFTƏ İÇİ” qəzeti, 4 iyun 2003-cü il













    “AĞILLI ADAM”: KİMDİR AĞILLI?

    Son ucu ölümlü bu dünyaya gəldiyimiz kimi bir gün də gedəcəyimizi bilirik, Bu gerçəkliyi bilsə də, sevə-sevə yaratmaqdan, yaşamaqdan doymur insan. Nə gücsüzlüyünü boynuna alır, nə də zəifliyindən danışır. Yaşayır, yaradır. Tez-tez bizdən öncəkilərin ölümlü dünya ilə mübarizəsini yada salırıq. Neçənci yüzilliyi adlasaq da, qədim insanların yaratdıqları miflər, əfsanələr, rəvayətlər həmişə diridir. Çünki əbədi həyat arzusu, ölmək istəməyən insanın mübarizəsi və uğursuzluğu gerçəkdir, təbiidir. Qədim bir ilkinliyi, təsəvvür sonra söz dağıdır, sənət yaranır... O gündən bu günə bəşəriyyət çox dinləri, məbədləri, ictimai-siyasi quruluşları dəyişib, amma yenə sənət adamları öz başına toplayır. Niyə axı? İnsan deyilən sirli varlıq ORDA nə tapır? Yəqin bu sual çoxlarını düşündürür: İnsan sənətiylə əbədiliyə yetdiyini Yerə-Göyə sübut edir, yoxsa əksinə, gücsüzlüyünü təkrar-təkrar etiraf edir?

    * * *
    Sənət arxa plana keçir, gün-güzəran dərdi, gündəlik qayğılar bəşəri sualları üstələyib, ona görə də hisslər, duyğular ehtiyaclarımızın son pilləsinə qısılıb...
    Bugünkü sənətdən danışanlar, yazanlar belə cümlələrlə incəsənətin, mədəniyyətimizin bozumtul tablosunu çəkməkdədirlər... Biz də bu tablonu reallığa oxşatmaqda!
    Sənətkarlar hər zaman doğulmurlar. Yaxşıları vardı... Əcəl aldı, yer gizlədi, fani dünya kimə qaldı?!
    Gedənlərin, köçənlərin dünyadakı bütün qeyri-adilikləri yığıb-yığışdırıb apardıqlarına inanmaqda, elələrini sağkən görçədiyimizə təəssüflənməkdə, insan taleləri ilə yanaşı bu anları yaşayanlara qısqanclıqla nəzər salmaqdayıq!
    Arabir bəzi hadisələr bu yekrəng təsəvvür və düşüncələrin rəngini azacıq təzələyir: Bizi belə qarşıladılar, belə yola saldılar. Gül-çiçək, ürək-dirək...
    Hissləri nisbiliklə tovlamaqda, aldanmaqda, günləri sovurmaqdayıq!

    * * *
    Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrının komediyaya dəvətini tamaşaçılar tarixin ironiyası kimi qəbul etdi. Müəllifin Firuz Mustafa olduğuna da inanmaq olmurdu. Niyə? Firuz Mustafa axtarışlarında, məqalə və yazılarında insanla bağlı ciddi sualları birbaşa qoyurdu axı... “Ağıllı adam”. Tamaşa üçün seçilən bu ad da özlüyündə hələ bir söz demirdi. “Ağıllı adam”, kimdir axı, ağıllı?

    * * *
    Heç kim! Tamaşaya baxarkən tələm-tələsik belə qərar vermək olardı. Çünki hadisə dəlixanada, 6 nömrəli palatada cərəyan edir. Nə vaxt? Zaman yoxdu. Heç geyim-keçimlə də onun nəbzini tutmaq olmurdu. Çünki həkimlər ağ, xəstələr az, göz öyrəşən klassik geyimdə idilər. Məkan? Məkan da bilinmirdi. Çünki belə hadisələr elə hər yerdə cərəyan edə bilər. Millət? O da yox idi. Doktor və pasiyentlər vardı, ər, bir də arvad idi. Cəmiyyəti öz havasına oynadan Jurnalist oturduğu ilə qalxdığını özü bilməyən Müstəntiq klassik teartda təzə personajlar idi.

    * * *
    Əlbəttə, ilk baxışdan hər şey sadə və aydın görünürdü. Ağıllı kimdir? – Heç kim! Amma personajlar başqa nəticə çıxarmağımız üçün çalışır, mübarizə aparırdılar. Bu mübarizə heç də nəticəsiz qalmadı: Düzdür, hamı dəlidir, amma hərə bir cür! Biri hakimiyyətini itirdiyinə, digəri var-dövlətinin qədrini bilmədiyinə, başqası elə hey irəli yüyürdüyünə görə. Müəllimin – özünə həqiqət aşiqi deyən personajın “dəli” sözündən acığı gəlir, amma xəstəliyini etiraf edir: “Mən xəstəyəm, müalicə olunuram”. Digər müalicə olunanlar müəllimin arvadı haqda danışdıqlarına uğunub gedir, ona dəli deyirlər. O hirslənir: “Mən elədiyimi deyirəm, amma siz...”
    Bu sözlər lap hədəfə dəyir, tamaşaçı beynində bayaqdan kök salan fikir dəyişir: hərə bir cür dəli yox, hərə bir cür ağıllıdır! Bu nəticə ilə birgə səhnə - salon sərhədi pozulur, aktyor – tamaşaçı ayrılığı dağılır. Çünki həqiqət aşiqi haqlı idi, hamı öz elədiyini gözləyir. Əgər hər kəs elədiyini açıq-aşkar danışsa, hamı da bundan xəbər tutsa,onda dünya...

    * * *
    Balaca teatr səhnəsindəki dünya xəstə və çıxılmaz vəziyyətdə vurnuxan adamların faciəsi ilə dramatik bir həddə çatır. Süjet xəttinin sonu tamaşaçıya heç nə vəd etmir. Odur ki, hər dəyişən səhnə sonluq kimi görünür. Kişi qısqanclıqdan sevdiyi qadını öldürmək istəyir. Onu axırsız bir sevgi macərası qatilə çevirərkən, qadını oynamalı olduğu obraz düşündürür: “Görən səhnədə özümü necə asacağam?” Subay bir kişinin “Mən arvadımı öldürmüşəm” əminliyi hamını çaşdırır. Qadın çox asanlıqla onu qatilə, müstəntiq cinayətkara, həkim qorxulu ruhi xəstəyə çevirir. Əslində o kimdir? Ərli qadından səadət umaraq özünü aldadır. Rolunu məşq edən “mərhumə” isə onu. Aldanışlar adamları da, cəmiyyəti də axırsız eləyir! Bəli, yalan və saxta inamlarla çaşqın vəziyyətdə çabalayan insan taleləri, onların hərəkətə gətirdiyi dünya gendən baxana xəstə və axırsız görünür!

    * * *
    Müəllifin ironiyasını kollektiv ustalıqla tamaşaçılara ötürürdü. Bu faciəni Şuşa Teatrının belə ustalıqla qabartması yəqin ki, təsadüfi deyildi. Dərdin içində ağlını belə itirən obrazları yaratmaq (lap səhnədə olsa belə) çətin işdir. Məlahət Əhmədova (həkim), Şükufə Musayeva (xəstə), eləcə də digər aktyorlar – Elmir Mehdiyev, Zahid Mehdiyev, Firdovsi Nəbiyev, Aliyə Əliyeva və başqaları da bu çətin işin öhdəsindən uğurla gəlmişdilər. İki aktyoru isə sənətsevənlərin və teatrın tapıntısı adlandırmaq olar. İqrar Salamov (müstəntiq, dəli) və Azad Məmmədov (jurnalist). Onların özünəməxsus oyun tərzi və geniş imkanları hamıya bir sevinc yaşatdı. Bəli, yeni istedadın tapıntısına yalnız sevinmək olar. İqrar Salamov xəstə bir insanın faciəsini, ümid və mübarizəsini olduqca təbii bir şəkildə göz önündə canlandırırdı. Bu canlanma aramsız gülüşlərlə müşayiət olunsa belə, faciə gizlədiləsi deyildi. Bu faciəni hətta komik vəziyyətdə olsa belə, qabartmağa aktyorun nəfəsi, gücü çatmışdı, bəli! Şuşa teatrı Kəmalə Məcidovanın quruluşunda fəlsəfə elmləri doktoru Firuz Mustafanın “Ağıllı adam” tamaşasıyla yeni mövsümdə özünün çox uğurlu bir addımını atdı. Bu uğurla da sənətsevərlər qarşısında adını, özünü təsdiqlədi.

    * * *
    Kimdir ağıllı? “Ağıllı adam” bu suala cavab vermədi. Amma çox suallar cavabındı. Demə, sənətin də öz qanunları, meyarları, nizamı var. Demə, sənətin gözlənilməz qabarması, hərdən də öz içinə çəkilməsi var. Hər ikisi olduqca heyrətli və sirlidir. Bu məqamların şahidi olmaq üçün gərək ayıq-sayıq olaq. Çünki sənət, sənətkarlar elə bir anda, qəflətən doğulur. Sonra qalan sevinclərdir, söhbətlərdir, xatirələrdir. Bəli, bu gəlimli-gedimli dünyada əbədi həyat da var, dirilik suyu da. Qalır axtarmaq və tapmaq. Bu yolla gedən də peşmandı, üzülüb geri dönən də... Yolu başacan gedənlərə salam olsun!

    “KASPİ” qəzeti, 5-6 oktyabr 2000-ci il






    “XƏSTƏYƏ GÜLMƏK DOĞRU DEYİL”
    Firuz Mustafa cəmiyyətdəki bu münasibəti dəyişmək istəyib

    “Ağıllı adam” tamaşasına göz qoyanların içində müəllif Firuz Mustafa da vardı. Aktyorların hər davranışı, tamaşanın gedişi, sənətsevərlərin münasibəti onun üçün də maraqlı idi. Tamaşadan öncə və tənəffüsdə ona yaxınlaşmaq, təəssüratını öyrənmək istəsək də, bu fikirdən daşındıq. Belə anlarda müəllifin fikri yəqin ki, öz personajlarının yanında olur. Odur ki, suallarımızı sonraya saxladıq. Tamaşadan sonra sual vermək bizə, cavablandırmaq isə müəllifə nisbətən asan olur.
    Bir ara əsərlərdə yalnız müsbət qəhrəmanlarla tanış olurduq. Deyəsən, indi əksinədir. Son dövrün ədəbi əsərlərində, bizi daha çox mənfi obrazların bolluğu heyrətləndirir.
    Bəli, əvvəllər obrazların hamısı müsbət olurdu. O dövr başqa cür düşünmək əslində mümkün deyildi. Ona görə sənət adamları istər-istəməz dövrün tələbinə uyğun əsərlər yazırdılar. İndi demək olmaz ki, vəziyyət əksinədir. Sadəcə tamam müsbət və ya tamam mənfi insan olmadığı kimi belə obraz da artıq qurama görünür. Mən deməzdim ki, “Ağıllı adam”da müsbət qəhrəman yoxdur. Əksinə, o personajların hamısı elə işıqlı, aydın fikirli adamlardır. Jurnalist özünü bir insanın ölümündə günahkar bilib ruhi psixoloji sarsıntı keçirir. Ona bütün bu əzab-əziyyətlərinə görə, mənfi obraz demək olmaz axı. Qadın obrazı – aktrisa da fikrimcə, mənfi deyil. Əslində əsərdə xəstə adamların sarsıntısı təsvir olunur. Bilmirəm, bu nə dərəcədə qabarıq hiss olunur. Amma mənim məqsədim belə olub.
    Xəstə və xəstəxana, düşdükləri çıxılmaz vəziyyətdən ağlını itirən adamların faciəsi son vaxtlar teatrımızda özünə geniş yer qazanıb. Faciələrin belə bir məkana köçürülməsi, məkan kimi dəlixananın seçilməsi Sizcə, nə ilə bağlıdır?
    Düz tutmusunuzə. Bəli, son vaxtlar teatrlarımızda dəli və dəlixana ilə bağlı bir neçə əsərlər oynanılıb. Elçinin əsərləri, Hüseynağanın tamaşası... Bu meylin kökü əslində Mirzə Cəlilə gedib çıxır. Yəni bu əsərlər hardasa “Dəli yığıncağı”ndan su içir. Amma istər dünya, istərsə rus ədəbiyyatında da bu mövzuya çox müraciət olunub. Açığı, mən bu əsəri 1992-ci ildə yazmışam, yəni bu son əsərlərdən öncə. Bir dəfə “Ağıllı adam”a Hüseynağa Atakişiyev quruluş verib. O, tamam başqa səpkidə işləmişdi. Şuşa teatrının rejissoru Kəmalə xanım isə əsərə ciddi quruluş verib. Fikrimcə, əsərdəki komediyanın içindəki faciəni, tragediyanın doğurduğu gülüşü kollektiv dəqiq tutub. Xəstə adamlara cəmiyyətdə münasibət birmənalı deyil. Çalışmışam ki, bu münasibəti dəyişək. Axı, xəstə gülmək doğru deyil.

    Teatrda jurnalist personajının görünməsi bir az gözlənilməz oldu.
    Az-çox düz sözü elə jurnalistlər deyir. Nə qədər döyülüb-söyülsələr də, yenə öz xidmətlərindən əl çəkmirlər. Həm də həssas, vicdanlı baş qəhrəman üçün hansı peşəni seçmək olardı. Deyək, peşəkar cinayətkar adam öldürəndən sonra elə sarsıntı keçirə bilməz axı! Bu baxımdan, jurnalisti əsas qəhrəman seçməyim təsüdüfi deyil.
    Tamaşanı çox diqqətlə izlədiyiniz açıq-aydın hiss olunurdu. Təəssüratınız necədir?
    Doğrusu, tamaşa xoşuma gəldi. Zahirən əyalət teatrı olsa da, geniş imkanlara malik bir kollektivdir. Aktyorlar çox ürəklə oynayırdılar. Mənim ən çox xoşuma gələn isə Şuşa teatrının əsəri və bu xəstə adamları duymasıdır.

    Firuz Mustafanın adı teatrsevərlərin yaddaşına yazıldı. Çətin bu gündən sonra onlar Sizə rahat, sakit yaşamağa imkan verə. Sənətsevərləri sakitləşdirmək üçün yaxın gələcəkdə daha hansı əsərlər yazmaq fikrindəsiniz?

    Əslində teatrların hamısında hazır əsərlərim var. Rejissorlar bəh-bəhlə götürüblər, amma... Kitab çapında olduğu kimi, burda da sponsor sarıdan çətinliyimiz var. Bu əsərlərin hansına sponsor tapılsa, qabağa düşəcək...

    Səhifəni Laura Cəbrayıllı hazırladı

    “KASPİ” qəzeti, 5-6 oktyabr 2000-ci il

















    Yazıçının öncəgörməsi

    Yazıçı-filosof Firuz Mustafanın 30 cildlik seçilmiş əsərlərinin I cildinin təqdimat mərasimində etdiyim çıxışın mətni
    Edqar Po özünün “Artur Qordon Pimin macəraları haqqında povest” əsərində gəmi qəzasından xilas olan dörd nəfər dənizçinin Riçard Parker adlı bir gəmiçi şagirdini (yunqu) yeməyə məcbur olduqlarından bəhs etmişdi. Yazıçının kitabının çapından 46 il sonra həqiqətən belə bir gəmi qəzası baş verir və qəzadan salamat çıxan gəminin ekipajı Riçard Parker adlı gəmiçi şagirdini yemək qərarına gəlirlər.

    *
    1898-ci ildə “Titanik” gəmisinin qəzaya uğramasından 14 il əvvəl yazıçı-fantast Morqan Robertson “ Bihudəlik” adlı bir novella yazmışdır. Həmin novellada “Titan” adlı bir gəminin qəzaya uğramağından bəhs olunmuşdur. Əsərdəki və reallıqda baş verən bu olaylar təkcə gəmilərin adlarının üst-üstə düşməsi ilə sonuclanmır. Hər iki gəmi batmayan hesab olunurdu, onlar texniki xarakteristikalarına görə oxşar olmuşlar, onların hər ikisində qayıq çatışmazlığı müşahidə olunmuş və hər iki gəmi Şimali Atlantikada aysberqlə toqquşmuşdur. “Titanik” gəmisi batdıqdan sonra yazıçının bu əsəri “Bihudəlik, və ya “Titanın” batması” adı altnda yenidən nəşr olunmuşdur.

    *
    Mən yazıçı-filisof Firuz Mustafanın yaradıcılığında da belə faktların şahidi olmuşam. Belə ki, yazıçının “Qəfəs” pyesində heyvanxanada (zooparkda) yırtıcı heyvanın qəfəsin qapısını açaraq oradan çıxması və insana hücum etməsi təsvir olunmuşdur. Əsərin çapından sonra belə bir olayın Moldovada baş verməsi haqqında eşitmişdim. Bu yaxınlarda təqdimatına yığışdığımız cildə daxil olmuş “Cənnət çiçəyi” romanını oxuduqdan sonra yazıçıda həqiqətən də gözəl fantastika öncəgörməsi hisslərnin olması qənaətinə gəldim. Romanda çoxlu fantastika epizodları vardır ki, mən onların təsdiqini özüm görmüş və ya haqqında oxumuşam. Bunlardan ikisinin üzərində dayanmaq istəyirəm. Gürcüstanın Kutaitsi şəhəri yaxınlığında yerləşən mağaranın (təssüf ki, adı yadımda qalmayıb) əsərdə təsvir olunan mağaraya çox oxşarlığı vardır. Tsxaltuba kurort şəhərinin yaxınlığında bir mağaraya ekskursiyaya getmişdik. Mağara da, onun içində olan gözəlliklər də məni heyrətə gətirmişdi. Məni ən çox heyrətləndirən isə gidin söylədiyi bir məlumat idi. O deyirdi ki, mağarada piyada gəzintidən (1,4 km) başqa kassadan əlavə bilet (7 lari) almaqla yeraltı çayla 5 dəqiqəlik qayıq gəzintisi də təklif olunur. Təəssüf ki, biz orada olanda həmin qayığın texniki səbəbdən işləmədiyini söylədilər. Amma bütün deyilənlər romanda təsvir olunan epizodlara çox yaxın idi.

    *
    Başqa bir misal. Bu yaxınlarda İnernetdə oxudum ki, Britaniya tədqiqatçıları tərəfindən Vyetnamda dünyanın ən böyük mağarası Şondonq mağarası tapılmışdır. Mağaranın adı Vyetnam dilindən tərcümədə “dağ çayı mağarası” mənasını verir. Mağaranın uzunluğu 7 km, dərinliyi isə 70 metrdir. Bu mağara hələ ki, tam tədqiq olunmamışdır. Lakin tədqiq olunmuş hissənin təsviri Firuz müəllimin romanında verilən təsvirlərə çox yaxındır.

    *
    Romanın qəhrəmanı Cavad Əmirxanlının fantastik xarakterli mülahizələri müasir dövrdə geniş vüsət almış sosial şəbəkələr və İKT-nin digər nailiyyətləri deməyə imkan verir ki, Firuz Mustafanın irəli sürdüyü digər fantastik fikirlər də gec-tez təsdiqini tapacaqdır.
    Böyük filosof, yazıçı, dramaturq, şair, gözəl insan və nəhayət böyük vətənpərvar olan Firuz müəllimə daha böyük yaradıcılıq uğurları diləyirəm! Allah Firuz müəllimə elə imkanlar versin ki, o mənalı ömrünü sağlam yaşasın və tezliklə sevimli oxucularını ilə birlikdə 50, 60 və sair cildiklərini bundan da təmtəraqlı təqdimatlarını keçirsin.

    P.S.Фируз müəllim, bu əsərinizi də başqaları kimi demək olar ki, bir nəfəsə oxudum. Anons eləmişdiniz deyənə bu əsəri səbirsizliklə gözləyirdim, bu səbəbdən də çox həvəslə oxudum. Çox məmnun oldum. Əsərdə fantastik epizodların real həyat səhnələri ilə növbələşdirilməsi uğurlu alınıb. Cəmiyyətimizin xoşagəlməz məqamlarının incə yumorla və böyük ustalıqla oxucuya çatdırılması (özü də müəllifin öz həqiqi adından!) böyük bir tapıntıdır. Bəlkə də müəllif elə buna görə əsərin janrını hələ təyin etmədiyini söyləyir. Bu arada mərhum yazıçımız Salam Qədirzadə (Allah ona rəhmət eləsin!) yadıma düşdü. Vaxtı ilə o “novellalar romanı” kimi termin işlətmişdi. Bir oxucu kimi mənim üçün də maraqlıdır ki, müəllif özü bu tipli əsərlər üçün hansı janr (yeni!) müəyyənləşdirəcək. Əsərdə süjet xəttinin tam bitmədiyi təsəvvürü də yaranır. Bu baxımdan süjet xəttini dinamik olaraq davam etdirməklə əsəri daha da genişləndirmək olar. Yazıçı hekayəti daim oxucuya müraciət yolu ilə nəql etdiyinə görə rus demişkən belə bir “ideya” (yekə çıxmasın deyə bu sözü dırnağa aldım) “napraşivaetcya”.

    Ağamehdi Mehdiəliyev
    Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dosenti





















    Özbək xanım yazarlarımıza sürpriz hazırlayıb...

    Özbək şairəsi və tərcüməçisi Касымова Шахло son vaxtlar Azərbaycan yazarlarını həm rus, həm də özbək dilinə çevirməklə tanınır.
    http://axar.az/mnews/40075
    Biz özbəklər Azərbaycan ədəbiyyatını özümüzə həmişə doğma bilmişik. Ən azından oxucu olaraq sevmişik. Amma mənim Firuz Mustafa ilə tanışlığım dostluq həddinə qədər yüksəldi. Bu dostluqda onun ədəbi nümunələri mühüm rol oynadı. Və bundan sonra onun və bir çox azərbaycanlı yazarların əsərlərinə müraciət etdim.
    - Tərcümə işi sizin öz bədii yaradıcılığınıza mane olmur ki?
    - Yox. Ona görə yox ki, mən yazmaqdan çox oxumağa, mütaliəyə üstünlük verirəm. Ardıcıl olaraq tərcümələrimi dərc etdirirəm. Firuz Mustafanın əsərlərini əvvəlcə rus dilində oxumuşdum. Çox xoşuma gəlmişdi. Bundan sonra məndə bu istək yarandı ki, niyə bu əsərlər özbək dilində oxunmasın.
    Özbək xanım yazarlarımıza sürpriz hazırlayıb
    Operativ xəbər portalı - mobil versiya

    AXAR.AZ
    25.01. 2016















    AT GÜNÜ HAQQINDA
    “AT GÜNÜ” ƏDƏBİ MARAFONDA

    Firuz Mustafanın hekayələri bir sıra dillərə tərcümə olunmuşdur. Həmin hekayələrdən biri- “At günü” isə nəşr olunduğu elə ilk vaxtdan oxucuların və tənqidçilərin böyük marağına səbəb olub

    “Bu hekayəni Nobel mükafatına təqdim edərdim...”

    “... Firuz Mustafanın “At günü” hekayəsini oxumağımdan bir neçə il keçir. Bədii düşüncə məhsulunun axırıncı dəfə məni nə vaxt belə tərpətdiyi yadımdan çıxmışdı. Düzü, o vaxtdan bəri maraqlı yazılar çox oxumuşam, amma “At günü” müəllifiylə birgə hələ də yadımdadır.
    Bəzən qələm adamları çox dəhşətli tablolar yaradır, qorxunc, vahiməli, hətta, iyrənc səhnələrlə oxucunu heyrətləndirmək üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar. Ən layiqsiz sözlər, düşüncələr yol alır ədəbiyyata. Bəzi söz sahiblərıi - əslində nə onların sözü sözdür, nə də özləri - öz mənasız fikirlərini xalqa sırımaqla böyük bir iş gördüyünü zənn edir. Bəlkə də belə zənn etməzdilər, ətrafdakı tərifçilər ordusu olmasaydı...
    Heyf, çox heyf ki, belələri ürüyüb-artaraq özləri kimiləri yaradır, formalaşdırır... Yox, deyəsən, mətləbdən uzaqlaşıram. F.Mustafanın “At günü” hekayəsindən danışırdım. O vaxt “əlimdə ixtiyar olsaydı, bu hekayəni Nobel mükafatına təqdim edərdim”- demişdim. İndi də bu fiukirdəyəm. Onda bu sözü müəllifin özünə yox, bir neçə dosta, tanışa demişdim. İndi isə bütün oxuyanlara çatdırıram...
    Hicran Hüseynova












    Firuz Mustafanın “At günü” əsərində qoyulan problemlər
    11.02.19

    Avanqard.net Şayəstə Yaqubovanın Firuz Mustafanın “At günü” hekayəsi haqqında yazdığı məqaləni təqdim edir.

    Firuz Mustafa ədəbiyyatımızda nəsr əsərləri və dramları ilə özünəməxsus bir yer tutub.İndi Firuz Mustafanın “At günü ” hekayəsindən söhbət açmaq istəyirəm. Yazıçı bu kiçik nəsr fomasında böyük fikirlər əks etdirib.
    “At günü ” hekayəsi triptix janrda yazılıb.”Qaçış”,”Intihar”,”Son” adlı hissələrdən ibarət olan əsər insan psixologiyasını,insani keyfiyyətlərin itirilməsini açıq şəkildə oxucuya göstərmişdir. .Bu Azərbaycan ədəbiyyatında bir ilkdir. Yazıçı bu yöndə ədəbiyyatımıza bir yenilik gətirdi. Əsərin özünəməxsus cəhətlərindən biri də yazıçınin əsərdəki obrazlara ad verməməsidir. Bəs yazıçı bununla nə demək istəyir?
    Əsərdəki obrazların xüsusiyyətləri tək bir və ya bir neçə insana aid deyil.Buradakı problemlər əslində çox təəssüf ki,hal-hazırki bəşəriyyətin, insanlığın problemidir.Ona görə də əsərdə əsas obraz kimi insan götürülməlidir. Hekayədə hadisələr elə cərəyan edir ki,bir yerdən sonra düşünürsən:”Heyvanlar insanlardan daha əxlaqlı olmağa başlayıb?”.Əsərdə kuliminasiya nöqtəsi kimi isə mən atın bu əxlaqsızlığa dözə bilməyib,özünü yerə çırpıb intihar etməsini götürərdim.Bu səhnə çox təsirləndirici idi.
    Firuz Mustafanın “at”ı ilə İsmayəl Şıxlının “Dəli Kür”ündə Cahandar ağanın atını qarşılaşdırarkən aradakı fərqin çox böyük olduğunu görə bilərik. “Dəli Kür”də görürük ki,Cahandar ağanın düşmənləri atının quyruğunu kəsirlər. Cahandar ağa bu hadisəyə göz yuma bilmir,nə qədər ağrılı olsa da öz atının canına qıyır.Çünki ,o dövrdə arvad,at,silah kişinin namusu sayılırdı. Dönüb “At günü”əsərinə nəzər salanda burada atın nə qədər insanlar tərəfindən alçaldıldığını görürük.Bu da bizə dövr keçdikcə dünyanın nə qədər dəyişdiyinin,insanların insanlıqdan çıxdığının göstərgəsidir.
    Hekayədə biz insanların qəddarlığının,hiyləgərliyinin şahidi oluruq. Bunu əsərdəki bu sitat da sübut edir:”Qonşu, heyvan nə qədər ayıq olsa da, biclikdə insana çata bilməz”.Burada daha bir faktı da görürük ki,insan cəmiyyətdəki mənfiləri görüb susmamalıdır. Əks təqdirdə hər şey çox gec ola bilər. Necə ki, əsərdə dayça sahibinin qonşusuna demək istəyib də deyə bilmədikləri kimi. Dayçanın sahibi pul ucbatından öz kəhərini satır,qonşusuna qarşı gələ bilməyib “günah”adlandırdığı işə ortaq olur. Amma içində qonşusuna nifrət edir,etdiklərinə düzgün baxmır.Bu iç səsi onun infarkt olmasına gətirib çıxarır.Biz nə qədər düzgün düşünsək də,əməlimizdə bunu göstərə bilmiriksə ,bu bizim müsbət insan olmağımıza dəlalət etmir. İnsanın sözü,düşüncəsi ilə əməli arasında uçurum olmamlıdır.
    Cəmiyyətin necə çirkləndiyini əsərdəki bu cümlə daha yaxşı təsvir edir:”Hər tərəf zülmətə qərq olmuşdu.Göydəki ulduzların nuru yeri işıqlandıra bilmirdi.”

    Şayəstə Yaqubova
























    Firuz Mustafanın “At günü”
    06.02.19
    Ədəbi tənqid


    Görkəmli nasir, dramaturq Firuz Mustafa hər zaman cəmiyyətin sosial, mənəvi problemlərini düşünən sənətkarlarımızdan olmuşdur. Onun hekayələri olduqca maraqlı və dərin mənalıdır. O, bir müsahibəsində belə demişdir: “Hekayə yazmaq bəlkə də roman yazmaqdan çətindir”. Bu fikrində tamamilə haqlıdır, çünki belə dərin mənaları hekayələrə yerləşdirmək heç də asan deyildir. Firuz Mustafa bu işi çox böyük ustalıqla yerinə yetirmişdir.
    Firuz Mustafanın hekayələri mövzu rəngarəngliyi ilə diqqəti cəlb edir. O, hekayələrində insan, cəmiyyət, mənəvi dəyərlərin zəifləməsi və bununla əlaqədar insanların həyatında baş verən hadisələri əks etdirir.
    Firuz Mustafanın “At günü” əsəri triptix-hekayədir. Yəni 3 hissədən ibarət hekayədir. Hissələri “Qaçış”, “İntihar" və “Son”dur. Triptix-hekayələrdə əsas problemlər ikinci hissədə öz əksini tapdığı kimi bu əsərdə də əsas hadisələr ikinci hissə olan “İntihar”da verilib. Bu hekayə mövzuya yanaşma və təqdimetmə baxımından tamamilə fərqli və orijinal bir əsərdir. Əsər olduqca düşündürücüdür. Belə ki, burada mənəvi-əxlaqi problemlər, insanların bəd əməllərindən doğan faciələr öz əksini tapmışdır. Mənəviyyatsızlığın törədə biləcəyi problemlər böyük ustalıqla nəzərə çatdırılmışdır. Bu əsər vasitəsilə biz insanların insanlığa yaraşmayan əməllərinin başqalarının həyatını necə məhv etməsinin şahidi oluruq. Hekayədəki iki qonşudan birinin timsalında insanların mənəvi dəyərlərdən necə uzaq olduğunu görə bilərik.
    Əsər “Qaçış” hissəsi ilə başlayır. Dayça bir övlad kimi anasını çox sevir, ondan uzaqlaşdırsalar da, o, anasına çatmaq istəyirdi. Buna görə də o, var gücü ilə ilxıya tərəf qaçırdı. Əsərdə yazıçı dayçanın hisslərini belə təsvir edir: “Dayça elə bil hiss eləyirdi ki, göydəki «atlara» çata bilməyəcək. Amma nə оlsun ki? О nəfəsi kəsilincəyə qədər çapacaq, yalnız əldən-ayaqdan düşəndən sоnra ətirli оtların üstünə uzanıb sinəsi atlana-atlana, dərindən tövşüyəcəkdi. Qоy anası оnun necə fərasətli, qоçaq bala оlduğunu görsün. Qоy о “ilxı”dakı başqa atlar da оnun övlad sədaqətini görüb heyran qalsınlar...”.
    Hadisələr dayçanın istəyinin əksinə inkişaf edirdi. İnsanlığa yaraşmayan əməlləri ilə qonşusunu ağır dərdlər dünyasına qərq edən, mənəvi dəyərlərin nə olduğunu bilməyən qonşu dayça ilə anasını cütləşdirmək istəyir. Digər qonşu buna etiraz etsə də, bunun günah olduğunu söyləsə də, o, bunu anlamır. O belə deyir: “Nə оlsun ki, anasıdır?.. At üçün nə ana, nə bala?.. Eh, qоnşu sən də… At nə qanır ki, günah nədir? Rəhmətliyin оğlu, indi camaat öz arvad-uşağının, ana-bacısının təəssübünü çəkə bilmir. Sən də başlamısan kəhər elə getdi, dayça belə getdi… Atın namusunu çəkən оlmusan?”. Buradan biz artıq onun necə mənfi düşüncələrə sahib olduğunu anlayırıq.
    İkinci hissənin adı da məqsədyönlü olaraq “İntihar” qoyulmuşdur. Dayça bu dəhşətə dözə bilmir. O, bunu özünə sığışdıra bilməyib özünü bərk yerə çırpır, intihar edir. Buradan görünür ki, dayçanın malik olduğu yüksək mənəvi-əxlaqi dəyərlərin bir zərrəsi belə o qonşuda yoxdur. Bununla o həm dayçanın, həm kəhərin, həm də qonşunun həyatını məhv edir. Belə insanlar cəmiyyətin mənəvi cəhətdən məhvinə gətirib çıxara bilər.
    Hekayənin üçüncü hissəsi olan “Son”da qonşusunun əməlləri nəticəsində dərdlərə düçar olan qonşunun monoloquna geniş yer verilir. Buradan biz o mənəviyyatsız qonşunun daha əvvəldən də yaxşı qonşuya qarşı törətdiyi əməllərini öyrənirik. O, qonşusunun sevdiyi qızla evlənmişdir. Bununla o, qonşusunun həyatını, arzularını məhv etmişdir. Lakin o heç də bunlardan dərs çıxarmır, yenə də öz mənəviyyatsız davranışlarına davam edir. O, həmin qonşusunun yasında papiros çəkir, gülür. Biz bu əsərdə insanın insanlıqdan çıxmasının zərərlərinin şahidi oluruq. Burada C.Ruminin sözünü xatırlamaq yerinə düşərdi: “Biz elə məxluqlarıq ki, bəzən mələklər insan olmadıqlarına görə üzülür, bəzən isə şeytanlar insan olmadıqlarına görə sevinirlər”.
    Firuz Mustafa mənəvi-əxlaqi problemləri, insanların mənəviyyatsızlığını bu əsərdə oxuculara qeyri-adi bir üslubla, orijinal yanaşma tərzi ilə çatdırır.

    Əhmədova Günel





















    Firuz Mustafanın “At günü” hekayəsi
    04.02.19

    Öz fəlsəfi təfəkkürü ilə ədəbiyyatı vəhdətləşdirən 80-ci illər nasiri, dramaturqu Firuz Mustafa nəsrimizdə yeni cığır açmağa nail olmuş, yaradıcılıq üslubunu fərdiləşdirmişdir. Firuz Mustafa yaradıcılığının özəlliyi ondadır ki, o, ənənəvilikdən qaçmamış, əksinə ona müasirlik kredosu ilə baxmış, ənənəviliklə müasirliyi çulğalaşdırmışdır. O, kiçik janrla böyük söz demə ustalığına malik tək-tük sənətkarlardandır. “At günü” hekayəsi bədii qayəsi, orijinallığı ilə ədəbiyyatımızda yeni hadisə sayılır. O, heyvan təfəkkürü ilə insan mənəviyyatsızlığını qarşılaşdırır.
    Üç hissənin hər birinə (“Qaçış”, “İntihar”, “Son”) ad verən müəllif simvolik olaraq atdan istifadə etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında at kultu çox qədim ənənələrə söykənir. İstər atalar sözlərimizdə, istər xalq dastanlarımızda at qəhrəmanlıq, mübarizlik, məğrurluq simvolu kimi səciyyələnir. “Kitabi Dədə Qorqud” dastanlarında Bamsı Beyrək atını belə öyurdu:
    At deməzəm sana qardaş deyərəm,
    Qardaşımdan yey!
    Başıma iş gəldi, yoldaş derəm.
    Yoldaşımdan yey!

    Firuz Mustafa “at”ı da müxtəlif sınaqlardan keçərək zirvəyə ucalır. O “qaçırdı”. Hara? Niyə Nə üçün Gəncliyin havası başında dolanan dayça azadlığa qaçırdı, göy üzü onun üçün azad olduğu tək yer idi, o da “ilxı”sına, “ana”sına qaçırdı. Əsarətdən qurtulmağa çalışan dayçanın cəsarəti reallığın, qarşıda yaranacaq təhlükənin qarşısını ala bilməmişdi. Onu azadlıq eşqi uçuruma – təhlükənin düz mərkəzinə gətirmişdi. Canavar pəncəsindən onu “insan səsi” xilas etmişdi. Başına gələnlərdən dərs çıxaran dayça artıq “ilxı”sını göy üzündə axtarmırdı. Böyüdükcə digərləri kimi, onda da öz cütünü seçmək hissi baş qaldırırdı. Lakin cinsi azadlıq hissi ona çox görülmüşdü. Sən saydığını say, gör fələk nə sayır... Pisliyi, riyakarlığı özünə “peşə” seçən dayça sahibinin qonşusu onun bu hissinə hiylə ilə əl atmağı planlaşdırırdı. Təklifi isə belə idi: dayçanı öz anası ilə cütləşdirmək. Dayça sahibi hər nə qədər etiraz edib bunun günah olduğunu desə də, qonşunun məkrli niyyəti onu inadından döndərir. Bədbəxt dayça bu çətin sınaqla üzləşməli olur.

    Əsərin ikinci hissəsində “İntihar” da hadisələr qonşunun hiyləsi fonunda iştirak edir. Dayça birinci dəfədən qaçsa da, ikinci dəfə gözübağlı anası ilə cütləşir. Şəhvani hisslərin qurbanına çevrilən dayça bu hərəkəti özünə bağışlamır, günahı olmadığı təqdirdə özünü yerə çırpır, intihar edir, günahsızlığa qovuşur. At üsyan edir, insan namussuzluğuna, şərəfsizliyinə, alçaqlığına. Məğrurluq rəmzi hesab olunan at bu dəfə məğlubiyyətə düçardır. Bu, bir heyvanın ehtiras üzərində qələbəsidir. Bu, insanlığın mənəvi cinayətidir.
    Əsərin “Son”u böyük ustalıqla qələmə alınmışdır. Dayça sahibi sadəlövh, məzlum insanların ümumiləşmiş obrazı kimi səciyyələnir. O, qonşunun hiyləsinə inanır, atı ölərkən əlindən heçnə gəlməyəcəyini bildiyindən ağlayır, qonşu mənəviyyatsızlığının qarşısındakı acizliyinə, zəifliyinə için-için ağlayır. Bu hissədə onun monoloquna geniş yer verilir, acı taleyi oxucu gözü qarşısında canlandırılır. Əfsus ki, o bunları qonşusuna deyə bilmir, onunla üz-üzə gəlməkdən abır edir. Dayça sahibinin başına gətirdiyi müsibətlərə baxmayaraq, qonşu yenə “arsız”dır. Qonşusunun yasında deyib-gülür, papiros çəkir. Yazıçı bu obrazın simasında “şəxsiyyəti şəxsiyyətsizləşdirir”. Başdan ayağa rəzil obraz kimi yaradilan bu obraz ali təhsilli olmasına baxmayaraq, mənəviyyatca sinifdə qalır. Əsərin sonu, doğrudan da, obrazların sonudur. Bu əsərdə şər cəzalandırılmır, sona qədər irəliləyir.
    Firuz Mustafanın yazdığı hər bir əsərdə idrakla hiss eyni vəhdət təşkil edir. O, yaratdığı insan-heyvan ziddiyyəti ilə cəmiyyətə ziyan vuran, insan adına ləkə olan “qonşu”ları pisləyir.

    Fatimə Zeynalova






    İtirənlər
    31.01.19

    Azərbaycan ədəbiyyatında hekayə-triptix janrına müraciət edən ilk yazıçı Firuz Mustafadır. Haqqında danışacağım əsər Azərbaycan ədəbiyyatında yeni ədəbi hadisə olan “At günü” hekayəsidir. Müasir oxucular üçün bənzərsiz və orijinaldır. Niyə məhz “At günü?” “Qaçış”ı oxuyarkən yalnız at obrazının canlandırıldığını düşünmüşdüm. Az sonra əsərin simvollarla zəngin olduğuna və atın müstəqil obraz olmasına baxmayaraq, onun vasitə, daha aydın desək, bir rəmz olaraq yaradılmasına əmin oldum. İntihar hissəsində Yaxşı və Pis Qonşularla tanış oluruq. İki qonşu arasında ixtilaf, hadisələrin kəskin gedişatı Tanrının yaratdığı dilsiz-ağızsız heyvanların da günlərini qara etmiş, onların ölümünə də səbəb olmuşdur. Şahidi olduğumuz münaqişələr bir günə, bir aya ərsəyə gəlməyib. Bu Qordi düyünü illər əvvəl bağlanmışdır. Elə möhkəm bağlanmışdır ki, açılması müşkül idi... Məhz dayçanı da didərgin salan bu idi. “Qəribə idi: onun axtardığı, havasına uçduğu ilxının atları göyün üzünə səpələnmişdi. Sanki o atları göyün sinəsi ilə axıb gedən bulud – dalğaların qoynunda çabalayır, üstlərinə gələn qorxunc selə sinə gərir, xilas olmağa çalışırdılar...” Bəli, bu dayçanın bir gecə də başına gələnlərdir. Dayça baş götürüb qaçır. Bir istəyi vardı: göydəki “ilxı”nın arxasınca çapıb onlara yetişmək. Qaçış insan əməlinin ilkin nəticəsi idi... Bu qaçış adi, sıravi qaçış deyildi. Birinə qovuşmaq, digərlərindən isə canını qurtarmaq. Bu idi dayçanın amalı.
    Pis Qonşunun əməlləri nəinki onun qonşusuna, hətta atına da təsirsiz ötüşmür. Atın sahibi onu ölümdən xilas etsə də sonra baş verəcək hadisə onun məhvini labüd edir. Qaçılmaz ölüm insan günahının bağışlanmaz, qorxunc nəticəsi idi. Bu ana madyanla cütləşən balanın qandonduran, faciəli sonuydu. Əməl yiyəsi isə yenə də əvvəlki ampluasında idi. Şərəfli ölümü şərəfsiz həyatdan üstün tutan atın intiharı “zəhər” lənmiş insan övladına dərs olmur. O, növbəti günahlara imza atır və zərrə qədər də olsun elədiklərindən peşman olmur, əksinə “bir at nədir ki, ondan ötrü biabırçılıq çıxarırsan” – deyərək özünü haqlı hesab edir. Bala intihar edir, ana ağlayır... Müəllif ikicə cümlə ilə oxucunu kövrəlib ağlamağa məcbur edir: “Ana at ağır, asta addımlarla dayçaya yaxınlaşıb başını yerə əydi. Onun ölgün gözlərində gilələnən iri yaş damcıları üzüaşağı diyirlənirdi”... Bəli, at ağladı, adam ağlamadı. “Vicdan insanların doğru yol göstəricisidir” - deyib Tolstoy. Bizim qəhrəmanın göz yaşları kimi vicdanı da qurumuşdur. Cəhənnəmin dibinə – zülmət qaranlığa çökən bu adamı insanlığa bağlayan yeganə bağ da üzülür. Öz günahını ölümü ilə yuyan at “pis qonşular”a ibrət olmalı, onlara heyvan deyil, insan olduqlarını xatırlatmalıydı. Zamanmı dəyişdi, yoxsa insanlar? Birinci toyuq yaranıb, yoxsa yumurta sualı qədər bəsit və mənasızdır.” At günü”ndə riyakar, ikiüzlü adamın etdikləri atları lərzəyə gətirir. Madyanın iki damla göz yaşı zəmanənin hayqırtısıdır. At canını tapşıran balasına deyil, insanlara ağlayırdı.
    Dünya şöhrətli rəssam Pablo Pikasso İspaniya rəsmilərinin sifarişi ilə “Gernika” rəsm əsərini yaradır. İspaniya İnqilabı və vətəndaş müharibəsini əks etdirən rəsm əsəri abstrakt formada, ağ-qara qammalarla faşizmi ittiham edərək, insanların qanlı faciəsini əks etdirirdi. Əsərin repraduksiyasını Pikassonun qarşısına qoyan gestapo rəssama ritorik sualı ünvanlayır: “Bunu siz etmisiniz?” “Xeyr, bu sizin öz əməlinizdir” – deyə Pikasso cavab verir.
    “Onun başı zərblə kiçik qaya parçasına dəyib guppuldadı... Dayçanın ağzından qan gəlirdi”. Bu, canlı rəsm əsəri isə “mədəniyyət” işçisi olan mədəni, gestapo qonşunun əməlinin bəhrəsiydi.
    Yerli ədəbiyyatda heyvan və insan psixologiyasının sintezi, Elçin, İsmayıl Şıxlı, Aslan Quliyev və başqalarının yaradıcılığında rast gəlinir. A.Quliyevin “Oğraş qarğa” hekayəsində heyvanlar insan kimi danışır və düşünürlər. F.Mustafanın atları isə danışmır. Onlar dillə yox, hərəkət, gözləriylə danışaraq bizə həqiqətləri görsətmiş olurlar. Heyvanın insandan daha əxlaqlı təsviri faciənin dərinliyindən xəbər verir. O dərinlik çoxlarını uddu. Ləkələnmiş, mənən çirlənən bu adamlar fiziki olaraq yaşayır, başqalarının da həyatını məhv edirlər. Nə gözəl deyib ustad: “Bir nar ağacı var, bir də dar ağacı, namərdə nar düşdü, igidə dar ağacı”....
    Hekayə əvvəlcə 2004-cü ildə “Ulduz” (№1) jurnalında işıq üzü görmüş, 2008-ci ildə “Literaturnıy Azerbaydjan”(№11) toplusunda Mədinə Eldarovanın tərcüməsində çap edilmişdir. Sonrakı mərhələdə müəllifin bir sıra digər əsərləri ilə birlikdə Rusiyanın məşhur ədəbi saytlarında yerləşdirilən hekayənin sanki “yeni həyatı” başlanmışdır; belə ki, aradan keçən qısa vaxt ərzində ölkəmizdə və onun hüdudlasrından kənarda yaşayan insanlar, habelə tanınmış qələm sahibləri, əsərlə bağlı çoxlu sayda fikir və mülahizələr söyləmiş, məqalə və rəylər yazmışlar. Müəllifin ünvanına gələn məktubların isə sayı-hesabı yoxdur.
    Kitabların oxunmadığı, bədii əsərlərin arxa plana keçdiyi bir dönəmdə “At günü”nün belə geniş əks-səda verməsi özlüyündə maraqlı haldır.
    Əsərdə insan mənəviyyatı və psixologiyasının qatları təbiət və canlı aləmlə müqayisə və qarşılıqlı kontekstdə təsvir edilmişdir.
    Aleksandra Akulova


























    Araz Əhmədoğlu
    (İran İslam Respublikası)

    Firuz Mustafanın “At günü” hekayəsi ilə bağlı düşüncələrim
    və yaxud
    ÖZ ƏLİNLƏ DAĞITDIĞIN UÇMAĞ

    Düşünən insan daima öz içində və çevrəsində olub keçənləri bir-bir gözdən keçirdib olumlu və olumsuz yönlərini maqqab altına qoyub sınayır. Bu cür insan yaşadığı mühitin olaylarına uzaqdan durub baxan birisi deyildir. Nəyin bahasına olur olsun, o, çatışmazlıqlar, sorunlar və düyünlərə çözüm yolları axtarmağa çalışır. Araşdırmaqdan usanmayıb, vaz keçməyən insanların gəlişdirdiyi bilik- fəlsəfədir. Filosoflar fəlsəfənin sunduğu yollarla insan oğlunun düşüncə sorunlarına əlac axtaran həkimlər dir. Amma yalnız fəlsəfi dünyagörüşü ilə bəşərin bütün dərdlərinə əlac elmək olmur. İtaliyalı filosof və ortaçağ uzmanı, Umberto Eko belə bir fikir irəli sürür: “Bəzən filosofun deyə bilməyəcəyi şeyləri roman yazan deyə bilir.” Bu sözü bir ədəbiyyatçı desəydi filosofların özündən öncə tarixçilər, siyasətçilər və başqa elmlərin uzmanları tərəfi dərhal top ağzına bağlayacaqdılar. Amma Umberto Eko özü filosof olub fəlsəfədə uzun illər boyu professorluq etdikdən sonra roman yazan olub ədəbiyyata görə belə bir fikir irəli sürür.
    Firuz Mustafa da özü bir tanınmış filosofdur. Eyni halda ədəbiyyatda da uzmanlığı olan, fəlsəfədən qat-qat yuxarı addımlar götürdüyünü öz bədii yaradıcılığında tam ustalıqla sərgiləməkdədir. Eko kimi o da bədii yaradıcılığın daha üstün gücü oldğuna inanır və bu inancın yaradıcılığını biz onun əsərlərində görürük. Heç bir fəlsəfi mətn insanın ixtiyarına verilmiş uçmağı və bu uçmağın elə insanın öz əli ilə cəhənnəmə döndərilməsi fəlsəfəsini “At günü” hekayəsində obrazlaşdırıldığı kimi görüntüləyə bilməz. Firuz Mustafa bu uçmağı Azərbaycan yaylaqlarında balaca bir dayçanın özünü kəşfetmə macərası ilə göz önündə bədii estetikanın təxəyyül gücü ilə görüntüləyir. Əsər elə ilk cümləsindən başlayraq hər ifadəsində yeni və orijinal imgələrlə oxucunun təxəyyül gücünü oxşayır. İnsan bu gözəlliyin qarşısında dərin heyrətlərə dalır. Valt Dizni cizgi filmlərinin səhnələri kimi mətnin bədii imgələri bir-bir oxucunun ruhunu utopiya aləminə aparıb o gözəlliklər dənizində cumdurur.
    “AT GÜNÜ” hekayəsi üç bölümdən ibarət dir: 1. QAÇIŞ, 2. İNTİHAR, 3. SON. Yazıçı hər bölümdə bir başqa janrda çıxış edir. Birinci bölümdə dayça obrazının məsumluğu və doğal yaşamda hər canlının təkamül nöqtəsinə çatma sürəcini dayçanın yaşadığı mühitdə obrazlaşdırır. Bu bölümdə, baxmayaraq yazıçı yaşadığı dünyanın hər gün gördüyü doğal gözəlliklərini görüntüləyir, haman gözəlliklər oxucunun yalnız təxəyyül gücü ilə dərk olunan imgələrə dönüşür. Bir atın yaşadığı bütün duyğuları anlamaq üçün – bəzi tənqidçilərin dediyi kimi – “at olmaq” istəmir. Ürəyi incə və dünyagörüşü doğadan alınmış bir aydın çevrəsində olan bütün yaratıqların şüurunu və duyqularını duyub yaşaya bilər. Hər halda, qələmin ucuna endikdə bu təxəyyül gücü romantizm adlanır. Buna görə demək olar bu bölüm romantisizm janrında gələmə alınıb. Romantisizmin nə olduğunu burada açıqlamaq gərəkli görünür.
    “1770-1848 arasında Britaniyada başlanan ədəbi cərəyan romantisizm adlanır. Zeyinsəl (intellektual) baxımdan romantisizm aydınlatma (maarifçilik) cərəyanının tam tərsinə olan sərt bir reaksiya dır. Siyasi olaraq Amerika, Fransa inqilabları və Polşa, İspaniya, Yunanıstan və başqa yerlərdə baş vermiş istiqlal savaşlarından ilham aldı. Dyuqusallıq baxımından romantizm insan nəfsinin sınırsız onaylaması (təsdiqləməsi) və birəysəl (fərdi) təcrübənin dəyərini ülvi və sınırsız olanın idrakı ilə birlikdə bəyan etdi. İctimaii baxımdan qəhrəmancasına qabaqcıl nədənlər üzərində mübarizə apardı, baxmayaq bunlar usandıqda o çox vaxt daha acı, kədərli və məyusedici dünyagörüşü meydana gətirdi. Romantizmin əsas açar düşüncəsi dərinlik, və şüarı “təxəyyül” dür. Romantisizm klasik forma, konservativ əxlaqiyyat, avtoritar hökümət, şəxsi səmimiyyətsizlik və insan mötədilliyinə qarşı tükənməkbilməyən üsyan ifadə etdi.”
    Ensiklopediya Britanika yazır: “Romantisizmin özəl münasibətləri bunlardan ibarət dir: təbiət gözəlliklərini dərindən qimətləndirməsi, duyqunun məntiqdən və hissiyyatın zəkadan ümumi olaraq üstün tutması, özünə dönüş və insan şəxsiyyətini, əhvalı və beyinsəl çıxarını yüksək səviyyədə sınağa çəkmək; dahiyə, qəhrəmana və ümumilikdə müstəsna obrazlara qayğı, onun içindəki ehtiras və dalaşmalarına diqqət yetirmək; hünərməni (sənət adamını) çox yüksək səviyyədə yaradıcı birisi olaraq görmək, onun yaradıcı ruhu rəsmi qaydalar və dəb olan üsullardan daha önəmli olduğuna görə; ülvi təcrübə və mənəvi ruhiyyəyə bir keçiş qapısı olduğuna görə təxəyyülün üzərində təkid etmək; folklor mədəniyyətinə, milli və el mədəniyyətinin köklərinə və ortaçağ dövrünə qarşısıalınmaz maraq.”
    Romantisizmin bu iki ayrı açıqlamasında olan özəlliklərin çoxunu “AT GÜNÜ” hekayəsinin birinci bölümündə görmək olur. Ondan əlavə, hekayədəki bədii imgələrin orijinallığı və yüksək bədii üslubu, təhkiyə ustalığı, arxa planda olan düşüncəsi və dərin dünya görüşünə görə bu bölüm Azərbaycan və eləcə də dünya ədəbiyyatı romantizmnin ən yüksək örnəklərindən biri olaraq yaranıbdır. Bu bölümün dərinliklərinə enmək az öncə irəli sürülən fikirləri daha aydın açıqlayacaq.
    Süjet yerlə göyün kəsişdiyi yerdəki çəhrayı zolaq və bu zolaqda dəlisov çapan ilxının kişnərtilərini səhnəyə gətirərək eşitmə, görmə, lamisə duyqularını təxəyyül gücü ilə birləşdirib çəhrayı və qızılı rəngləri, at, bulud və şimşək simgələrini səhnələşdirir. Qızılı və qara buludlar şimşəyin qamçısıla antik ya Rafaelit dövrünün tablolarını yaradır. Yazıçı materialını yaşadığı vətənin doğasının gözəlliklərindən alıb canlandırır. Bu materiallar Azərbaycan kürüsü kimi yerli ürətim olduğuna baxmayaraq yaratdığı bədiilik baxımından dünya şöhrəti qazana bilən bir əsər oluşdurur. Yaradılmış o gözəl səhnədə dayça uzaq düşmüş ilxısını axtarır. Onun axtarışı istər-istəməz hekayənin mətnində gərilim yaradır. Bu gərilim oxucunu arxasınca çəkib aparır. Yazıçı əsərini romantizm məktəbində dramatik kinayə ilə başlayır. Yəni, bu romantik səhnədə oxucu yer ilə göyün kəsişdiyi yerdə o çəhrayı zolağın, qızılı və qara buludların içində təbiətin gözəlliyini görür və orada ilxının olmadığını bilir, amma yazıçı təxəyyül gücü ilə dayçanın düşüncəsinə varıb o buludları dayçanın düşüncəsində ilxı kimi canlandırır.
    Birinci bölümdə oxucu romantizm janrının təxəyyül gücü ilə dayçanın su içməsi və Azərbaycan yaylaqlarının, özəlliklə Azərbaycannın dağlıq Qarabağ uçmağının yaylaqlarındakı gözəlliklərin yaratdığı duyquları təxüyyülünün bütün dərinliyi ilə duya bilir. Dayça köpüklü dodaqlarını otların içindən axıb tər-tazə ot ətri verən sərin suların dayçanın bütün varlığında yayılan dalğalarının sərinliyini bütün varlığı ilə hiss edir. Bu gözəllikləri ancaq Firuz Mustafa kimi gözü bu genişlikdə açıq olan bir Azərbaycanlı bu dərinlikdə dərk edib çatdıra bilər. Bu dramatik səhnədə dayçanın sadəliyi, saflığı və bu dupduru ürəyi ilə təbiətin kəşfinə çıxması burada yaşayan millətin öz safürəkli varlığını simgələyir.
    “Xeyr ilə şər qardaşdır” deyib ata-babalar. Sonralar çinli filosflar buna “Yin-Yanq” fəlsəfəsi adı qoyub mənimsəməyə çalışıb. Bu torpağın bu ilahi gözəllikləri istər istəməz şərri çəkib gətirəcəkdir. İlxısından, özəlliklə də anasından ayrı düşmüş məsum bala iki böyük düşüncənin təmsilidir (alleqoriyasıdır): bir yandan Mövlana C. Ruminin “Məsnəvi”sində Bəzirgan ilə Tutuquşu hekayəsini və insan ruhunun əsl Həqiqətdən ayrılıb ona bir daha çatmaq macərasını təmsil edir. Bir yandan da Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılmış ana vətəndən ayrılma düşüncəsi burada təmsil olunur. Ana vətəndən ayrı düşmüş Qarabağ, Dərbənd, Borçalı, Dağıstan, Kərkük, Arazın o tayı və s.
    Göydə sayrışan ulduzların parıltısı aydıncasına insanın qaranlıqlarda işıq yaxud aydınlıq ardıca olduğunu simgələyir. Dərin zülmətlərə sinə gərib varmayan aydınlığa çata bilməz. Bu düşüncəni bəşər aynında (mifində) ilk olaraq Oğuz Xaqan öz macərasında insan oğluna çatdırmağa çalışır. Sonra onun soyundan olan Bilgəqam yaxud Qılqamış ata-baba yolunun ləyaqətli davamçısı olduğunu görsədir. Əlbəttə bu yolda qorxu var, can qorxusu var. Bu yolda canavarlar səni aydınlanmağa çatmağa qoymayıb yoluvu kəsəcəklər. İngilislərin bir məsəli var: “Hər parıldayan qızıl olmaz.” Firuz Mustafa bu imgələrdə bu düşüncəni oxucuya çatdırmaq istəyir. Hər şey öz yerində olmalı dır. Yerdə sürünən cüt ulduzlara inanmaq olmaqz. Onların arxasında səni partaxlamaq (parçalamaq yox) istəyən canavarlar var. Amma yolunun düz olduğuna dərindən inanıb yoluna davam edənlərə qeybdən yardım əli də mütləq uzanacaqdır; bizim bu dayçaya uzanan sahibinin əli kimi. Bu bölüm gərilimin zirvəsinə bu səhnə ilə çatır. Eləcə də bu bölüm ilə birlikdə hikayədəki romantizm də yerini realizm ilə dəyişib “İntihar” adlanan ikinci bölümə keçir.
    “Ədəbiyyatda çox geniş yayılmış bu deyim – realizm – naturalizm, ekepresionizm, surrealizm kimi ədəbi cərəyanlar ilə qarşılıqlı işlənmədikdə elə də çox anlam daşımır. Sir P. Harvinin orijinal tərifinə görə (gerçəklik anlamı verən bu termin yaşamın görünən faktlarına, özəllik’lə aydın olmayanlara, işlədilir.) O bu tərifi ilə fransız realisti sonrası olan Gissing, A. Mortison, G. A. Mur (Moore), Maugham’ın Liza of Lambet’i, və s. kimi proletarian və orta-klas quruluşu olan əsərləri nəzrdə tuturdu. 19-cu yüzilliyin ortalarının Fransız realist məktəbi (Roman yazan Şapflori (1821-89) ona La Réalisme (1857) adlı bir manifesto yazmışdı) Romantiklərin elan etdikləri “sərbəstlik” anlamına qarşı olaraq “səmimiyyət”i vurğulayır. Realizm dəqiq sənədləşdirməyə, sosioloji gözüaçıqlığa, material fakt ayrıntılarının toplamasına, şairanə qələm, ideallaşdırma, şişirtmə, melodarama,və sayirdən çəkinmək; və mövzular, aşağı-klas yaşamını daha artıq bəyənərək, gündəlik yaşamdan alınmalı idı. Bu vurğulama aydıncasına artmaqda olan olumluçuluq (pozitivist) və elmi bir dövrün maraqlarını yansıdı. Balzak və Stendhal realizmin böyük öncülləri göründü. (Bu yarlıqdan xoşu gəlməsə də, habelə Naturalistlər kimi adı çıxsa da) Flobert və Qonkorts da ralizmdə qələm işlədənlərdən nəzərdə tutuldu. Fransız Realizmi sonralar, realizm ilə bağlı ama daha elmi səviyyədə işlənmiş və hazırlanmış bir doktorina, Naturalizmə gəlişdi. Bəzi sonrakı tənqidçilər – daha çox Marksist tənqidçilər – realizmin suyunun dönməsini söyləyirdilər. İngiltərədə Fransız realistlərini daha çox bilərək və istəyərək Mur və Arnold Benet yansılayırdılar, ama ingilis romanı Defo’nun vaxtından öz yarlıqsız dövrünü realizm axınını əldə etmişdi, və bu deyim beləlik’lə ingilis ədəbiyyatında çeşitli anlamlar və kontekstlərdə, “sosial” ya “psixoloji” realizm və sa. adlanır.”
    “At günü” hekayəsində birinci bölüm dayça, sahibi və canavar obrazlarını romantik bir quruluşda dayçanın yaşadığı dünyanın gözəllikləri və təhlükələri ilə birlikdə oxucunun təxəyyül aləmində sevimli bir gözəllik qurur. “İntihar” adlı ikinci bölüm adından bəlli olduğu kimi poetik romantizminin sərbəstliyindən dayçanın, eləcə də sahibinin obrzaında olan daha çox səmimi bir kontekstə keçir. Yazıçı burada sosiloji gözüaçıqlıq yaratmaq istəyir. O “qonşu” adlı obrazı səhnəyə gətirir. Bu obraz Şekspirin Otello dramındakı Yaqo obrazını anımsadır. Belə bir şər obrazın varlığını oxucuya irəşdirmək üçün yazıçı poetik qələmdən, şişirtmədən, melodramadan vaz keçib obrazın gərçək yaşamındakı gərçək davranışlarına istinad edərək daha ayrıntılı açıqlamalar işlətməlidir. O bu şər obrazın içindəki çirkinlikləri gün üzünə tökmək üçün heyvanlar şüuru ilə insan şüurunu tutuşdurur. İnsanların baxışında heyvanlar bacı-qardaş, ata-ana tanımır. O üzdən onların cütləşməsində heç bir sorun olmamalıdır. Başqa sözlə, heyvanlarda əxlaq normaları ola bilməz. Firuz Mustafa heyvanların əxlaqsızlıqlığını çox normal bilən insanlara bu tutuşdurma ilə böyük gözüaçıqlıq dərsləri vermək istəyir. Birinci bu ki, heyvanlar şüursuz və əxlaqsız deyil. İkincisi isə, özlərinəi heyvanlardan qat-qat üstün bilən bəzi insanabənzərlər, yeri gəldikə, o heyvan sayılan yaratıqlardan qat-qat alçaq ola bilər. Qonşu obrazı dayça ilə anası kəhəri çox çirkin və alçaqcasına aldadıb cütləşdirməyə sürükləyir. Bu çirkin iblisliyin sonucu indi artıq çox yaraşıqlı-duruşqlu bir ayğır olmuş dayçanın ölümünə nədən olur. Heyvan, bu çirkin iblisliyə dözə bilməyib şahə qalxaraq başını bütün oradakıların gözü qarşısında qayaya çırpıb özünü öldürür. Bu etiraz bütün bəşəriyyətə olan bir etiraz dır.
    Quranı-Kərim, Ə’raf surəsinin 179-cu ayəsində buyurur: “Biz cəhənnəm üçün bir çox cinlər və insanlar yaratdıq. Onların qəlbləri var, onunla anlamazlar; gözləri var, onunla görməzlər; qulaqları var, onunla eşitməzlər. Onlar heyvan kimidirlər, hətta daha çox azğınlıqdadırlar. Qafil olanlar da məhz onlar dır.” Əlbəttə “qonşu” obrazının çirkin üzü və şər ilə dolu ürəyinin təhlükələri dayçanın ölümü ilə başa çatan dəyil. Onun obrazında olan iblislik daha artıq ayrıntılar ilə oxucuya çatdırılmalıdır. İkinci bölümdə at, daha doğrusu atların, sahibi ilə qonşusu arasındakı dialoqlar ralizmin uğurlu şahidi dir. Ama o danışıqlar ilə görsədilən qonşu obrazının davranışları və şərrliyi hələ də yetərincə aydınlaşmayıb. Ona görə yazıçı üçüncü bölümü başqa bir janrda qələmə alır. O bu bölümdə oxucunu aydınlatmaq istəyir. İnsan oğlu “qonşu” adlı bir obrazı daha aydın, daha dəqiq tanımalı dır. Ona görə də yazıçı aydınlatma (maarifçilik) janrında bu bölümü yaradır.
    “Aydınlatma (maarifçilik), (ingiliscə “enlightenment”, əslində Almanca Aufklärung sözcüyündən alınmış) çoxlusu 18-ci yüzilliyin fəlsəfi, elmi, ağıllı ruhiyyat, xurafatdan, inamsızlıq və dini dözümlülükdən qurtulmaq anlamında bir deyim dir. İngilis oxucuları beynində bu hərəkətin uluları Dekart, Lak, Şəftsberi, Niyuton, Volter, Rosso, Kondorset, və Buffon sayılır. Eləcə də o dövrün böyük abidəsi kimi Britanika Ensiklopediyası tanınır. Bu abidə o dövrün qabarıq və önəmli intellektual məhsulu kimi bəzən də Şotland Aydınlanması kimi tərif olunur. İngiltərə’də çoxlu yazıçı və şair, o cümlədən Qadvin, Şeli, E. Darvin, Akensayd, və Ecvırtlar aydınlanmanın təhsili və siyasi idellarını səsləndirib yaydılar. Bleyk aydınlanmanın siyasətlərinə abunə oldu, ama Niyoton materializminin “tək baxışlı” prinsiplərini qəbul etmirdi. Tomas Peyn daha çox Fransız aydınlatması siyasətlərinin etkisi altnda idı və onun Bəşər Haqları və habelə Amerika’nın İstiqlal Bəyaniyyəsi o aydınlanmanın səciyyəvi məhsulu idı. Daha çox ədəbi səviyyədə, bəziləri aydınlatma fəlsəfəsi, ədəbi realism və romanın dirçəlişi arasında ilişki görüblər. Romantizm isə bir baxımdan aydınlatma düşüncəsinə qarşı sayılır.” Azərbaycan ədəbiyyatında aydınlatma dövrü Mirza Fətəli Axundov ilə 19-cu yüzillikdə başlayır, Cəlil Məmmədquluzadə və Əbdürrəhim bəy Həqverdiyev kimi dahilərin yaradıcılığı ilə zirvəyə çatır.
    “At günü” hekayəsində Firuz Mustafa hər bölümün öz fəlsəfi kontekstinə görə uyqun janr seçib. İkinci bölümün dialoqlarında qonşu obrazının çirkinlikləri az-çox açıqlanır. Oxucu gərginliyin zirvəsinə çatır. “Görəsən bundan da aşağı alçaqlıq ola bilərmi?” Yazıçı onun bu sorqusuna üçüncü bölümdə daha çaşdırıcı bir monoloq ilə cavab verir. Bu monoloq fəlsəfi retorikadır. Öncə sevdiyi qızı, sonra sevdiyi kəhər atını, indi də sevdiyi ayğırını əlindən almış qonşuya oturub öz ürəyində danışır. Oxucu burada belə bir sorqu ilə çıxış edə bilər: “Axı niyə monoloq? Niyə onca xəyanətə uğramış, sevdiklərini bir bir ardıcıl əldən verib, demək olar, var-yoxunu uduzmuş adam qonşunun onca zülmü, onca düşmənliyinin qarşısında yalnız evində oturub öz-özünə deyinir? Niyə bu adam bilib tanıdığı iblis qonşusuna bunca inanır. Bunca sadəqəlbliklik ola bilərmi? Bunca aldanmaq olarmı? Bunca xəyanətə meydan vermək olarmı?”
    Yazıçı həm də bir filosof olaraq fəlsəfənin deyə bilmədiyini əsərdəki bu sonluq-monoloqda deyir. Bəlkə də yazıçı “pis” ilə “yaxşı”, yaxud “xeyr” ilə “şər” olan qarşılıqlı fəlsəfi anlamları burada dartışmaq istəyir. Doğrudan da “yaxşılıq” nə dir? Yaxşılığın sınırları ola bilərmi? Bu hekayədə uduzan sevdiklərindən başqa quru canının da qonşusunun xainliikləri qarşısında əldən verir. Onun yasına gələn qonşunun gülməsinə başqaları təpki görsədib sayqısızlığına etiraz edir. Qonşunun yasda gülümsəməsi onun obrazına yaraşan bir davranış dır. O özünü zəfərli hesab edir. Ölmüş qonşunun sadəliyinə gülür. O bu gülüşü ilə bəşəriyyətə böyük bir dərs vermək istəyir: “Pis qonşuya meydan verməklə onu pisliyə sürükləyən sən və sənin kimi sadəlövh, tez inanıb, tez aldanan insanlar olub.”
    Qonşu mədəniyyət işçisi, klub müdiridir. Ata-babalar deyib: “Keçəlin adın Zülfəli qoyarlar”. Obrazında iynənin ucuca mədəniyyət, insanlıq izi-tozu olamayan, əxlaqsız, savadsız və mədəniyyətsizin birini tanışlıq hesabına iş başında qoyurlar. Belə iş adamlarının əlinə girəvə düşüb deyə, başqalarına olub qalmayan zülmü edirlər. O, hətta öz həyat yoldaşı ilə də insan kimi davranmır. Onu evində kölə kimi at günündə işlədir. Əslində bu hekayənin adı da elə bu xanımın fəlakətli yaşamına istiarə dir. Bir yandan da Corc Orvel’in “Heyvan Tarlası” adlı romanındakı “Bokser” adlı işləməkdən usanmayan cahil atın obrazı göz önündə canlanır. Maraqlısı budur ki, öz həyat yoldaşına rəhm etməyən qunşu, qarşı tərəfi, ailəsinə yaxşı olduğu üçün lağa qoyur. Bəlkə də hekayənin bu bölümünü yalnız aydınlatma yox, sosial realizm də hesab etmək olar. Eyni halda Azərbaycanda qadına olan iki ayrı tipli davranışı oxucunun diqqətinə çəkdiyi üçün bu bölümü feministi yanaşmala da araşdırmaq daha uyqun olar. Hər halda bu bölümün ağır yükü xeyir ilə şərin qadına qarşı olan münasibəti və davranışını sosioloji baxımdan açıqlamaq istəyir. Əlbəttə, seçim oxucunundur.
    Amma üçüncü bölümün ağır fəlsəfi-sosioloji yükü qonşuluq münasibətləridir. Bu qarşılıqlı münasibətlər və davranışları həm bir məhəllədə yaşayan iki qonşu arasında, həm də daha geniş ölçüdə qonşu ölkələr arasında da incələmək olar. Öncə vurğulandığı kimi, bu bölüm dərin düşünməyi təmsil edən monoloq kimi qələmə alınıb. Burada onca zülmə, xəyanətə, pisliklərə uğranmış bir insan oturub özü öz içində o zülmlərin nədənlərini incələyir. Bu fəlsəfi retorikanın çatdırdığı əxalaqi sonucları var. Birinci bu ola bilər: onca zülmlər, düşmənlik, alçaqlıq edən bir qonşuya nə desən alınmayacaq. Demək elə bir qonşu məntiq dili anlamır. Onunla danışmağın öz yolu var. Onun qana biləcəyi öz dili ilə danışmaq gərək dir. İkincisi də bu ola bilər: birinci dəfə o böyüklükdə xəyanətə uğrayan, sevdiyi qızı tərəfə uduzmağa gəlib çatan bir insan necə, ikinci az olar, üçüncü dəfə eyni adama inanıb xəyanətə uğrayır. Aldanan varsa aldadan boş durmayacaq. Üçüncü sonuc isə hər nəyin insanın özünə qayıtdığı düşüncəsini irəli sürür. Başqa sözlə, insanın başına nə gəlirsə, insanın öz düşüncəsi, öz etdikləri və öz davranışlarının sonucudur. Elə bir pis qonşunu neçə dəfə bağışlamaq olar?
    “At günü” hekayəsi haqda öz rəy və fikirlərini yazan rus və Avropa yazıçılarının bir neçəsi, o cümlədən Olqa Babuşkina, Taisya İrs və Konstantin Tsarenko hekayədə “Şərq koloriti” olduğunu və “Şərq”i sevdiklərini irəli sürüblər. Bəlkə onların “Şərq koloriti” anlamının mənzurları elə onların yaxın ilişkidə olduqları türklər və onların saflığı, sadəliyi, tez inanıb tez aldanmağı və pislikləri çox tez bağışlayıb unutmaqları ruhiyyəsidır.
    Bu hekayəni simbolizm yanaşması ilə araşdırmaq dəyərli dir. At mifoloji bir arxetipdir, eyni halda simbol anlamında belə bir imgə yaradır: “At əski heyvan simboludur. Gün və göy tanrılarıla ilgili dir. Yel, qasırqa, od və axar suyun elementar gücünün rəmzi dir. Ölüm qara at sürərkən görsədilir, ağ at isə işığın, yaşamın və ruhi aydınlanmanın simgəsi dir. deyilənlərə görə Buddha yer yaşayışını ağ bir at minərək tərk edibdir. Klasik, İran, Hind, Nordik və Babiloniya miflərində atlar günün faytununu çəkir.” At türk xalqında igidə qardaşdır, namusdur. Bunca dərin mifik dəyərləri olan bir simbol bu hekayədə oxucunu ağladan bir günə düşür və bunun baisi birbaşa insan özüdür. Dayçasını canavarın dişindən çəkib qurtaran at sahibi onu qonşunun zülmü ilə ölümə tapşırır. Canavar qəddarlığın simgəsidir. Elə qəddar bir canavardan qurtulan dayça qonşunun çirkin hiyləsindən qurtula bilmir. Elə bir saf, bağışlayan, ziyalı bir insanı infarkt ilə öldürütdürən qonşu onun yasında zəfər gülüşü atırsa, demək bu dünyaya hökm sürən də sevgi, saflıq, insanlıq yox, elə o çirkin iblisliyi siyasət sananalar öldürdükləri insan oğlunun yasına gəlib güləcəklər.
    Bu hekayədə postmodernlik də ən yüksək səviyyədə mövcuddur. Bəlkə bu gün bəzi gənclər erotik yazıları postmodern hesab edirlər, bu, onların öz sorunudur. Postmodern əsərin ən qabarıq özəlliklərindən biri “ikili kodlaşma”, yəni mətnlərarası istehza və impilisit metatəhkiyədən birgə və eyni zamanda istifadədir. Bu termin memar Çarlz Yenks tərəfindən postmodern memarlıqda istifadə olunub. O belə bir qərara gəlir ki, “postmodern tikinti nümunəsi və yaxud sənət əsəri eyni zamanda həm azlığa, yəni “yüksək” kodlardan istifadə edən elit ictimaiyyətə, həm də adi kodlardan istifadə edən kütləyə ünvanlanıb. Bu cür ikili kodlaşma üsulu tətbiq etməklə müəllif mahir oxucuda özünəməxsus səssiz, həm də də iştirakçılıq hissi yaradır. Bəzi sıravı oxucular isə allüziyanı başa düşmədikdə, sanki, nəyinsə onların gözündən qaçdığını hiss edə bilirlər. Lakin ədəbiyyat yalnız insanları əyləndirmək və onlara təsəlli vermək üçün deyil, onun həmçinin, insanları eyni mətni iki, bəlkə, hətta, bir neçə dəfə oxumağa təhrik etmək və həvəsləndirmək kimi bir məqsədi də var, çünki onlar həmin mətni daha yaxşı başa düşmək istəyir. Beləliklə, ikili kodlaşma bir kübarlıq həvəsi dəyil, oxucunun ağlı və məramına hörmət görsətmək üsulu dır.” Eko kimi Firuz Mustafa da bu əsərində əslində oxucunun ağıl və məramına hörmət olaraq ikili kodlaşma ilə həm əsərini üslub baxımından yüksək səviyyəyə aparıb tam bir usta postmodern yazıçı kimi çıxış edir, həm də oxucunun ağlı, məramı və duyqularına hörmət yaradıb oxcunun sayqısını qazanır.
    Demək olar ki, çoxlu yorumlu ədəbiyyat əsərləri kimi bu hekayənin güclü quruluşu yalnız ədəbi cərəyanlar ilə uyğun çıxışında bitmir. Quruluş üç bölümdə yazıldığı kimi, hər bölüm də üç əsli obrazdan oluşur. 1-ci bölümdə dayça, sahibi və canavar üç əsas obraz dır. Ataların dediyi kimi “üçün biri Şeytandır!”
    Bu romantik bölümdə utopiyanı dağıtmaq istəyən Canavardır. Onu dayçanın sahibi məhv edir. 2-ci bölümdə atların sahibi, qonşusu, və ana-bala atlar obrazlaşdırılır. İki at bir imgə olduğu üçün yenə burada üçgən obraz quruluşu gedir. Bu üçün də biri şeytandır. Həmin şeytan- qonşudur. Bu şeytan at obrazını yox edir. Üçüncü bölümdə əsli obrazlar atların sahibi, qonşusu və iki qadın var. Yenə qadın obrazları bir imgədir. Üçlük anlamı irəli gedir. Üçüncü bölümdə at imgəsini yox edən iblis qonşu at sahibi ilə birlikdə öz övladını da, həyat yoldaşını da yox edir.
    Bu maraqlı üçgən quruluşu süjeti kədərli bir sona gətirir. Uğurlu yorumsal ədəbiyyat həyatın ən acı gerçəklərini oxucuya çatdırmaq üçün komedinin tam tərsinə edən bir yol seçir. Bu ədəbiyyat trajedi (faciəsi) ilə sonlanmalıdır. Burada insan yaşam qaranlıqlarının ən dərin yerlərinə aparılır. Yazıçı o qaranlıqda – aynda (mifdə) olduğu kimi – oxucunun əlindən tutub Oğuz Xaqan və Bilgəqam kimi zülmətlər dünyasının qaranlıqlarının dərinliklərinə aparır. Bu qaranlıq dərinliklərə getməyə komedinin gücü çatmaz. Oxucu “At günü” hekayəsini oxuyarkən dişləri bir-birini kəsir, bütün hüceyrələri titrəyir, ürəyindəki qan gözlərindən axır. Bu ağlamaq aydınlığın lap elə özüdür. Bu qələmə alınmış trajedinin-faciənin gücüdür. Bu yazıçını bəlkə də illər bouyu özündə boğan zülmət dənizinin dalqalarıdır. “At günü” isə Firuz Mustafanın o dənizin dərinliklərindən çıxardıb oxucuya sunduğu taysız-barabarsız bir incidir.
    Sonuc olaraq, deməliyik ki, “At günü” hekayəsi əxlaq fəlsəfəsinin dərinliklərinə varan bir bədii düşüncə qalereyasıdır. Burada insan öncə məsum bir dayça olub təbiət gözəlliklərində öz ilxısının, yəni öz əsl-kökünün axtarışına çıxır. Sonra öz nəfsinin dərin qaranlıqlarına varıb öz içindəki şəxsi-əxlaqi çatışmazlıqları görə bilir.
    Bu əsər dünya ədəbiyyatında hekayə səviyyəsindən qat-qat yüksəkliklərə çıxan bədii bir yaradıcılıqdır. Nobel mükafatı belə bu əsərə azdır. Bu hekayənin bizim ana dilimizdə yazılmağı böyük bir xoşbəxtlikdir. Biz bu xoşbəxtliyi bizə təqdim edən böyük insan, filosof, yazıçı, ustad və əsil Vətən oğlu Firuz Mustafa cənablarına borcluyuq.

    QAYNAQLAR

    1. Drabble M. The Oxford Companion to English Literature, Bath: Oxford University Press, 1985, 1155 p.
    2. Eko U. GƏNC ROMANÇININ ETİRAFLARI, Bakı: AYF (Tərcümə), 2016, 159 s.
    3. Mustafa F. At Günü, (yazıçının yolladığı vord qovluğu)
    4. O’connel M., Airey R., & Craze R. The Complete Illustrated encyclopedia of Symbols, Signs & Dream Interpretation. London: Lorenz Books, 2007, 512 p.
    5. "Romanticism." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2013.









    Araz Əhmədoğlu

    FİRUZ MUSTAFANIN QIŞ QATARI
    Firuz Mustafanın “Qış Qatarı” hekayəsi haqda qeydlər

    İnsanın iç dünyasının dərinliklərinə vara bilmək insanı və insanlığı kəşf etmənin yoludur. Yazıçı üçüncü şəxs açısı ilə bu hekayəni qələmə alıb. Üçüncü şəxs açısında "hərnəyibilən" (omniscient) yazıçı obrazları və onların dünyasını, eyləmləri və süjetin olaylarını yaradır. Hekayənin adı hekayənin realisti romantika, amma simgələr dünyası ilə birləşmiş bir süjet olduğunu göstərir. “Qış” ədəbiyyat və mifdə insan ömrü və təbiətin ölümü olan fəsli simgələyir. Qatar isə kopələri ilə ömür kərvanının dönəmləri ilə kərvanını simgələyir.
    Düzdür yazıçı Rusiya kimi coğrafi baxımdan geniş çöllərin qış mənzərəsini canlandırır. Amma özünün vurğuladığı kimi bunların hamısı bir tamaşalıqdır. Orada həyat adlı bir həqiqət yoxdur. Ancaq teatrdır və bu tamaşa bitdikdə səhnə dekorları yığışdırılacaq. Başqa sözlə, qatarın camlarından görünən qarın altında boğulmuş avandanlıq həqiqi yaşayış yox, yalnız göstəriş üçün qurulmuş bir tamaşadır. Bu səhnədə hər şey soyuqdur. Soyuqluq elə hakimdir ki qatarın camlarından buzlar sallanıb. Çöllər bütün qar-buz altında quylanıb. Hətta Bələdçi obrazının keçmiş sevgilisinin eynəyinin camları da buz parçasına oxşayır. İnsanların davranışlarında soyuq hava hakimdir. Buz kəsmiş bu soyuq dünyanın qarşısında yanacaq olan daş kömürlərin çırta-çırtı mütləq çatışmayacaq. Bələdçidən tutdu qatar rəisinin tapşırdığı yüksəkvəzifəli qadınacan hamı bir-biri ilə sərt davranır. Bu sərt davranış və insanların arasında məhəbbətin ölməsinin dərin nədənləri olmalıdır.
    Bu nədənləri tarixçilər, siyasətçilər, psixoloqlar, din alimləri, filosoflar hərəsi öz baxış açısından sadalaya bilər. Amma məharətli bir yazıçı və istedadlı bir ədib bəşərin yaşadığı bu təcrübələri hamının sevib qavraya bildiyi bədii gözəlliklərlə qələmə alar. Stiven Grinblət, Luis Montros, Mişel Fuko kimi tənqidçilərin fikri maraqlıdır. Onların firicə keçmişi gözdən keçirmək bütöv bir şəkildə olası dəyil. Bir yandan keçmişi anladan sənədlərin hamısına əl çatmır. Bir yandan da keçmişi sənədləşdirən hakim quvvələr olayları sənədləşdirərkən əl aparmışlar. Ona görə o tarixi sənədlərə çox da dayanıb kemişdən söz açmaq olmaz. Amma eyni halda o tarixi bölümə özəl bir baxış açısından baxdıqda o tarixin keçmişdəki həyatının özəl bölümlərini görüntüləmək olar. Bu tənqidçilər “Yeni Tarixçilik” ədəbi tənqid məktəbənin tanınmış nümayəndələridir. Firuz Mustafanın Qış Qatarı hakimiyyətin tapşırdığı əlgəzdirilmiş tarix dəyil. Hekayədə SSSR imperiasının Dəmir Pərdə arxasında yaratdığı soyuq və sərt dünya insanın yaşadığı həyat təcrübəsidir.
    Firuz Mustafanın bu hekayəsində coğrafiya aydındır. Qatardan görünən dibsiz-bucaqsız çöllər Rusiyanı (SSRİ) simgələyir. Bələdçinin dalğalı çal saçları önəmli simgəlrdən birdir. Gərək ki, Ernest Heminqvey (və ya Anton Çexov) deyirdi: “Bir hekayənin əvvəlində duvardan asılmış bir tüfəng varsa, hekayənin sonundan öncə bu tüfəng bir yerdə mütləq atəş açmalıdır.” Firuz Mustafanın öz şəxsi həyatı və təcrübəsini yaşamış qatar bələdçisinin dalğalı çal saçı dəyirmanda ağarmamışdır. Bilyurdda (universitetdə) aşiqi olduğu qız uzun müddət sevgidən sonra onu satır. Bələdçi uzun müddət zindanda qalır. Çıxdıqda saçı o günə düşmüdü. Burada çallıq da, dalğalar da gözəl simgələnir.
    Hüquq oxuyub günü-gündən artıq yüksələn qadın isə (SSRİ) imperiasını simgələyir. Bələdçinin ona olan dəliqanlı yaşlarının vurqunluğu SSRİ və bugün də yaşayan Rusiya vurqunluğunu simgələyir. O yanlış sevginin sonucu olan xəyanət də Azərbaycana arxadan vurulan xəncərlərin simgəsidir. Kopələrdə domino səsi, gülümsələmələr, qəhqəhələr isə kopələrin özləri kimi sonu ölümə çatan ötəri xoşluqları simgələyir. Bələdçi ilə rəisinin ürəyində yaşayan qorxu isə imperianın ürəklərdə yaratdığı qorxunun qalıqlarıdır. Qatardakı sərnişinlərin dəqiqələri sayması o həyatın nə qədər darıxdırıcı olduğunu görüntüləyir. Burada məkan-fəza ağırılığı cəhənnəm kimi bir yaşayışı tamaşaya qoyur. Ötəri şəxsi həvəsləri üçün o yaşamın həsrətini çəkənlər hələ də az dəyil. Yazıçının fəlsəfi baxışı belə ola bilər: Hətta o qatarın rəisi, o qorxulu gücün sahabı olsan da, məhəbbətsiz, xəyanətlərlə dolu bir həyatın sonu heç yerə çatmayan bir yolçuluqdur.
    Bu hekayədə ən önəmli soru budur: Yazıçı niyə əsəri açıq-aydın bir sonucla qurtarmır? Bu sonuc oxucunun boynuna qoyulur. İmperianın yaratdığı soyuq və mekaniki ilişkilərin qatarına minib ömürü heç bir yerə gedib çatmayan darıxdırıcı o yolda çürütmək, yoxsa öz istədiyiniz ideallarla bir dünya qura bilmək mi istəyirsiniz? Bu fəlsəfi sorğuyu yanıtlamaq oxucunun dərin fikirləri dənizinə buraxılır.
    Əlbəttə bu hekayəni oxuyan oxucu heç vaxt elə bir qatara minməyin həvəsinə düşməz. Belə gözəl nəsr ədəbiyyaı olan bir millətdən gözəl fikirlər də gözlənilir. Özünə fikrləşib düzgün qərarlar ala bilməyən millətlərə başqaları fikir qılmağa hazırdır. Həm də nə fikirlər!
    p.s.
    Zatən dəyərlidir. Biz hamımız sizə təşəkkür edirik.
    Eyni halda dünya səviyyəsindən çox yuxarıda əsərlər yaratdığınıza görə sizin kimi bir insanla fəxr edirik.
    Çox-çox təşəkkürlər.

    Nə demək. Sizin əsərlərinizin heyranıyam. “At günü” romanınızı tapşırmışam Bakıdan mənə tapalar dostlar.

    Kamal müəllimin Unutmağa kimsə yox romanı ilə Nasir Mənzuri ustadımızın əsərlərinə bir monoqrafiya yazmaqdayam. Onlardan sonra sizin də AT GÜNÜ romanıza yazacağam.
    11/02/2020, Xoy.

    P.S.
    Mənim Araz Əhmədoğlu ilə şəxsi tanışlığım yoxdur. Lakin mətbuatda tez-tez onun imzasına, elmi səciyyəli əsərlərinə və tərcümələrinə rast gəlirəm. Araz Əhmədoğlu İran İslam Respublikasında yaşayıb-yaradn ziyalı, elm adamı, tənqidçi, ədəbiyyatşünas və esseçidir. O, 1968-ci ildə Güney Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuşdur. Əvvəlcə Şirazda texniki təmayüllü universitetin radiotexnika bölümündə, sonra isə Təbriz Universitetinin İngilis dili və ədəbiyyatı bölümündə təhsil almışdır. Ədəbiyyatımızı, dilimizi yorulmadan təbliğ edir.
    Araz Əhmədoğlu mənim “At güna” və “Qış qatarı” hekayələrimlə mətbuatda tanış olduqdan sonra oxuculara təqdim edilən bu qeydləri qələmə almışdır. Araz bəyə təşəkkür edərək həmin yazınları geniş oxucu auditoriyasına təqdim edirəm.
    Hörmətlə, Firuz Mustafa














    “At günü” hekayəsi haqda
    mini-rəylər

    “Firuz Mustafanın hekayəsi təhkiyə zənginliyi ilə məni heyran etdi. Simvollarla zəngin olan bu əsərdə At müstəqil bədii obraz kimi götürülüb və onu da deyək ki,Şərq ədəbiyyatında, o cümlədən, Azərbaycan nəsrində və poeziyasında məcazlara istinad cəhətdən, bu olrazla bağlı rəngarəng bir qalareya mövcuddur.Amma belə hesab edirik ki,indiki dövrdə, ictimai-dünyəvi məzmunlu əsərlərə daha kəskin ehtiyac duyulduğu bir vaxtda, «At günü» tamamilə oricinaldır”
    “At günü” tamamilə orijinaldır, bənzərsizdir. Cəmil Əlibəyov ”

    Firuz bəy! Ötən il çıxmış "Hekayələr" kitabınızı böyük maraqla oxudum. Siz ədəbiyyat və publisistikada böyük işilər görürsünüz.
    Cəmil Həsənli

    “At günü” hekayəsində (...) Firuz Mustafa orijinal süjet xətti ilə təqdim etdiyi hadisədə çox maraqlı və ibrətamiz bir ideyanın bədii ifadəsinə nail ola bilmişdir. İlhamAbbasov

    At günü" hekayəsini oxudum. Müəllifə təşəkkür edirəm, çox maraqlı əsərdir.
    Tofiq Yaqublu

    “At günü”nü oxuyub dəhşətə gəldim. Deməyə, yazmaga sözum yoxdur. Bircə onu deyə bilərəm ki, tanrının yaratdıgı hec bir varlıq o atın cəkdiyi iztirabı cəkməsin. Dəhşətdir... Zakirə Allahverdiyeva

    Hekayə sarsıtdı. Faciənin, çox böyük faciənin məhz çoxlarının adi çatışmazlıq saydığı nəsnələrdə gizləndiyini göstərdi.
    Xırda hərislik, insanın və hətta heyvanın belə hisslərinə sayğısızlıq, başqasının bu əclaflığına etiraz etmək qabiliyyətinin olmaması, lüzumsuz, zərərli üzgörənlik, prinsiplər, dəyərlər, sənin olmasına haqq etdiyin nəsnələr uğrunda səsini çıxarmaq tərbiyəsinin olmaması.
    Bütün bunlar məhz böyük faciələrin, ağrıların, miskinliklərin təməlində durur.
    Rəşid Hacılı

    “Bu, insanı sarsıdan bir əhvalatdır. Heyvanların da qəlbi var, onların heç nə duymadığı barədə deyilənlər insanların öz uydurmalarıdır. Qəlb haqqında yazdığınız bu əsərə görə sağ olun.
    Lalita Sultanova”

    “Sizin hekayəniz mənim hədsiz dərəcədə xoşuma gəldi. İnsanın mahiyyəti onun etdiyi bütün hərəkətlərdə üzə çıxır. Vicdanlı adamların müqavimətinin həyasıslar tərəfindən necə sındırdığını və bu cür zəifliyin onların həyatı bahasına necə başa gəldiyini Siz gözəl təsvir etmisiniz. Hekayə çoxplanlıdır, düşüncəni oyadır, insanı həyəcana gətirir.
    Xoşuma gəldi.
    Zoya Slotina”

    “Siz atları elə ğözəl təsvir edirsiniz ki, sanki onlar da öz kədəri, dərdi və sevincləri ilə insandır! O da var ki, Sizin hekayənizdəki atlar daha insanidir!
    Təşəkkür edirəm.”
    Yelena Çernışeva”

    “Hörmətli Firuz Mustafa, sizin hekayənizi çox böyük bir məmnuniyyətlə oxudum.
    Bu əsərə görə çox sağ olun.
    Lena Sever”
    “Olduqca gözəl bir hekayədir!
    Sizi var olasız!
    Roman Dneprovskiy”

    “Olduqca insani və gözəl bir əsərdir...
    Larisa İşbulatova”

    “Kədərli hekayətdir. Amma çox gözəldir. Çox vaxt heyvanlar insanların diqqətindən kənarda qalır. Təssüflər olsun.
    Rozinskaya Tamara”

    “Olduqca güclü bir təsir bağışladı. Hədsiz, lap hədsiz dərəcədə xoşuma gəldi.
    Alyona Dançenko”

    “Hörmətli cənab Firuz Mustafa! Budur, mən artıq Sizin bir neçə əsərinizi oxumuşam və onların hamısında bir xətt görürəm: bu, fəlsəfədir, adi insani münasibətlərin fəlsəfəsi. Bir tərəf xeyirxahla, digər tərəfsə bunun əksinə olan hisslərlə yaşayır. Bir sözlə, burada hər şey həyatda olduğu kimidir. Biz bəzən adamlara üzümüzü tuturuq, onlarsa əvəzində bizə arxalarını, böyürlərini və s. çevirirlər. Qapalı bir qonşuluq mühitində yaşayırıq. Bax, Sizin əsərləriniz də bu cəhətlərinə- təmizliyinə və sadəliyinə görə mənə xoş gəldi. Sizə yaradıcılıq uğurları arzu edirəm.
    Mən Sərqi çox sevirəm. Mənə onun dili çox aydındır!
    Mən İordaniya, Əmman, Türkiyə, BƏƏ, Sudan və Qatarda tez-tez oluram. Yəqin ki, tezliklə Azərbaycanda da olacağam. Bu, mənim Sizin ölkənizə ilk gəlişim olacaq.
    Düşünürəm ki, bu görüş mənı məyus etməyəcək.
    Sizə və Sizin yaradıcılığınıza dərin ehtiramla.
    Konstantin Tsarenko (Ukrayna yazıçısı)”

    “Həyati bir əsərdir. Həyatda kiməsə pislik arzulamaq pis şey olsa da, mən istərdim ki, etdiyi bəd əməllərin müqabilində qonşu öz cəzasını çəkəydi. Sadə, vicdanlı adamlar daxilən əzab çəkir və sakitcə ölüb gedirlər. Təssüflər ki, həyatda elə bu cür də olur. Oxudum və Sizin qəhrəmanlarınızla birgə bir ömür yaşadım.
    Nina Mak”

    “Mənəviyyatın daimi problemlərini diqqətə çəkən olduqca ciddi və çoxqatlı bir hekayədir. Süjet gözəl işlənib, finalla üzvi surətdə bağlıdır. Əla üslubu, zərif dili olan bu əsəri oxumaq bir aləmdir. Dayça obrazı heyrət doğuracaq dərəcədə gözəldir. Onun naturasının bütün incəliklərini dəqiqliklə vermisiz -Siz bunu necə bacarmısınız? Hər şeyi elə ustalıqla təsvir etmisiniz ki, sanki bütün bunları rəssam kətan üzərində çəkmişdir.
    Tamara Kostomarova”

    “Salam, hörmətli Firuz Mustafa.
    Heyrətamiz hekayədir! Emosional təsir gücünə görə bu, ən gözəl hekayələrdən biridir. (...) ... mənim fikrimə görə, o, bir triptix kimi dəqiq surətdə iki yerə bölünür. Birinci iki hissə tamamilə müstəqil şəkildə mövcud ola bilər, yəni onlar bədii cəhətdən bitkin və bütövdür.
    Amma at sahibinin öz dayçası kimi hərəkət etdiyi səhnə ayrılıqda da mövcud ola bilər və bu hissə güclü, həm də olduqca güclü yazılıb.
    Mən bu rəyi əsəri oxuyan günün səhərisi yazıram- əsərin güclü təəssüratı altında!
    Sizi var olasınız,
    Ehtiramla.
    Tamara Zaxarova”

    “Olduqca güclü hekayədir, sevgi və faciə ilə doludur.
    Mən bu əsəri oxuyub qurtaranacan az qala infarkt alacaqdım. Amma mən hələ innən belə üç saat da işləməliyəm…
    Mən hönkür-hönkür ağladım.
    Siz- sözün ustadısınız. Buna görə Sizi var olasınız.
    Allah Sizə sağlıq və güc versin.
    R.S. Ətraf aləmi duyaraq onunla harmoniyada yaşayanların hamısına cansağlığı.
    M.Malenkaya”

    “Sizi salamlayıram. Mən “At günü”nü oxudum. Çox gözəldir, həyəcan doğuran əsərdir... və heyiflər olsun o dayçaya. Yana Anina”

    “Hörmətli Firuz Mustafa. (...) Mənə Sizin əsərləriniz, xüsusən də “At günü”, hədsiz dərəcədə xoş gəldi. Sizin necə də təsirli qələminiz var; dayçanın anasını axtarması, onun ətrini duyması, onun üzünü görməsi- bütün bunlar necə də gözəldir. Mən özümü o dayçanın yerində hiss etdim və hətta, ağladım da.
    Bu işıqlı göz yaşları üçün Siz sağ olun. Liliya Qnatyuk”

    “Hörmətli Firuz Mustafa, məni Sizin hekayəniz sarsıtdı! Hələ də bu əsərin təsiri altındayam və buna görə də onun məni necə mütəəssir etdiyini deməyə söz tapmıram. Bu əsər mənim yaddaşımda əbədi qalacaq- çünki o, mənim hiss və duyğuma hopmuşdur.
    Sizə təşəkkür edirəm!
    Sizə uğurlar arzu edirəm!
    Ürəyimin hərarətiylə... Aleksandra Ploxova”

    “Alicənablıq və alcaqlıq haqqında yazılmış ən yaxşı hekayədir. Mən əminəm ki, bu mətn doğma dildə daha “ləzzətli” alınıb. Hər yeni süjet keçidi mənimçün maraq doğurdu. İnsanın iradəsizliyindən irəli gələn yaxşılıq, zahirən ziyalılığa bənzər yumşaqlıq, son nəticədə günahsız atın qanının tökülməsinə gətirib çıxarır. Çox sağ olun ki, Siz süjetə canlılar aləmindən hansısa əclaf bir personaj gətirməmisiz. Hətta, deyərdim ki, qonşu obrazının alçaqlıq səviyyəsi oxucunun səbr kasasını doldurur. Yelena Kabışeva”

    “Mən əsəri oxuyub ağladım. Dayçanın və onun anasının, habelə onun sahibinin taleyi məni göz yaşı tökməyə vadar etdi.
    İndi əsəri oxuyub qurtarandan sonra da sakitləşə bilmirəm. Göz yaşlarım qurumur. Siz sözün üstadısınız.
    Sənə təlqin edilən hansısa bir fikrə etiraz edə bilməyəndə, nəticə elə həyatin özündə də bu cür olur. Lazım gələndə “yox” deməyi bacarmaq lazımdır.
    Bəs nə üçün şər həmişə qələbə çalır? Valentina Karlstryom”

    “Güclü və inanılmaz dərəcədə təsirli bir hekayədir!... Məhəbbət, əclaflıq, satqınlıq haqqında bir əsər. Bu, həyat haqqında bir əsərdir- elə bir həyat ki, təəssüflər olsun, biz onun bütün rəngləri ilə qarşılaşırıq. Burada hər şey, dayçanın hiss və həyəcanları, onun sevinci və faciəsi və əlbəttə, onun sahibinin taleyi- bütün bunların hamısı təsirlidir... Mən bu əsərdə Sizin qadına olan rəğbətinizi, onunla bağlı xoş niyyətinizi, ona olan gözəl münasibətinizi də gördüm. Bu əsl Kişilərə xas bir cəhətdir!
    Sağ olun!.. Janna Cer”

    “Əsəri oxudum və özüm-özümlə baş-başa qalııb suallara cavab aradım.
    Professional yazıçını oxumaq necə də gərəkli və həm də ağrılıdır.
    Ustalıqla qələmə alınmış detalları, zərgər dəqiqliyi ilə işlənmiş hər sözü, qəhrəmanların qəlbibin hər bir döyüntüsünü əks etdirən mətni özünün bütün mövcudluğuyla canlı bir varlıq kimi hiss etmək necə də ləzzətlidir.
    Mən Sizin yaradıcılığınıza hökmən yenə qayıdacağam. Heç şübhəsiz ki, Siz ustadsınız.
    Çox sağ olun. Yelena Tayeva”

    “Çox ağrılı bir hekayətdir... bədbəxt at... axmaq adamlar...
    Amma onlar hər bir hərəkətləri üçün öz həyatları bahasına cavab verirlər... Yuliya Melnikova”

    “Hörmətli Firuz Mustafa! Sizin hekayəniz birinci sətirdən sonuncu sətrəcən oxucunu gərginlikdə saxlayır, insanı bədəninin və qəlbinin bütün hüceyrələri ilə həyəcanlanmağa vadar edir. Əgər sirr deyilsə bildirin: bu bədii təxəyyülün məhsuludur, yoxsa real faktlara əsaslanır? Mən hələ ilk gəncliyimdə əlimə düşən bir kitabda Monqolustandan satın alınıb Amerikaya gətirilən bir cavan dayça barədə oxumuşdum. Həmin at baş götürüb qaçmış, öz böyüdüyü yerə- doğma səhralara qayıtmışdı. Bu əhvalat bir həyati əhəmiyyətə malik idi. Hansısa bir andan başlayaraq müşahidəçilər dayçaya mane olmadan, satitçə ona göz qoymuş, maraqlanmışlar ki, görsünlər bu işin sonluğu necə qurtarır? Bax elə o vaxtdan mən atlara hədsiz bir həyəcanla yanaşıram; Sizin hekayənizi oxuyandan sonra isə At- mənimçün böyük hərflə yazılan bir varlığa çevrildi!
    Səmimi ehtiramla. Əminə”

    “Mən (...) əsəri oxumağa başladım, həmin an anladım ki, orada nəsə dəhşətli hadisə baş verəcək... Canlı aləmə aid, xüsusən it və atlarla bağlı geniş fəfərrütla yazılan əsərlərə adətən ötəri ğöz ğəzdirirəm, onları diqqətlə oxuya bilmirəm...
    “At insesti” isə- bu, dəhşətli bir şeydir!
    Məni qınamayın... Mən bu əsəri sonacan oxuyb qiymətləndirə bilmərəm, Firuz Mustafa.
    Mənim bu işə gücüm çatmaz...
    (O dəqiqə bilinir ki, bu professional və istedadla yazılmış bir əsərdir).
    Ehtiramla. Marina Dutti”

    “At haqqında yazılmış bu əsər olduqca təsirlidir. Çox gözəl, hərarətlə, duyğu ilə yazılmışdır. Hətta, internetdə atların seleksiyası, ümumiyyətlə, atlarla bağlı yazıları da oxudum.
    ... Yadıma geoloq olduğum gənclik illəri düşdü. Mən atları ilk dəfə onda tanıya bildim. İndinin özündə belə, sanki fikirlərin əks olunduğu ağıllı at gözlərini xatırlayıram. Zoya Çeprasova”


    “Əsl əsər, həqiqi nəsr əsəri, insanı elə birinci cümlədən sehrləyir...
    Belə əsərləri oxumaq- adama zövq verir.
    Siz əsl sənətkarsınız. (...) Valentina Duşina”

    “Hekayənin başlıca mövzularından biri- qəddarlıqdır; canlılara, insanlara, uşaqlara qarşı yönəlmiş qəddarlıq.
    Hekayəni oxuyarkən öz-özümə düşünürdüm ki, görəsən niyə insanların bir qismi bu qədər qəddar, digər qismi isə tamamilə bunun tam əksinədir.
    Dayçanın sahibi, vicdanlı və başqasının dərdinə şərik olan bir insan, dayçanı öz anası ilə cütləşdirdiyi üçün özünü heç cürə bağışlaya bilmir. Və yəqin ki, o, sevdiyi qadını qoruya bilmədiyi və həyatının ağır çağlarında ona heç bir kömək edə bilmədiyi üçün, bütün ömrü boyu əzablar içində qovrulur.
    Çox həyəcanlı bir əhvalatdır. Heyif o canlılara və o insanlara. Olqa Klimova”

    “Sizin hekayə-triptixi oxuyarkən mənim yadıma İ.S. Turgenevin öz gündəliyində L.N.Tolstoyla bir görüşü haqqında yazdığı qeydlər düşdü.
    Yasnaya Polyananın ətrafında gəzinti zamanı onlar qocalmış bir at görürlər və və Tolstoy bu vaxt atla bağlı bir əhvalat danışmağa başlayir (sonralar bu improvizasiya onun “Xolstomer” povestinin əsasını təşkil etmişdir). Lev Nikolayeviç söhbət zamanı uzun ömrü boyu həyəcan və ağrılarla yaşayan atı elə dəqiq və psixoloji bir ustalıqla təsvir edir ki, Turgenev heyrətə gələrək dillənir: “Lev Nikolayeviç, Siz yəqin ki, nə zamansa at olmusunuz!”
    Firuz Mustafa, Siz atın hiss-həyəcanını, davranışını, “psixologiyasını” elə dəqiq təsvir etmisiniz ki, Tutgenevin dediyi həmin sözləri Sizin ünvanınıza da söyləmək olar; bu, həm də hekayəni yaradan yazıçının ustalığıni təsdiq edən bir etirafdır.
    Lyudmila Beresneva “

    “Sizin hekayənizi bir nəfəsə oxudum. Mən atların daxili aləmini özüm üçün kəşf etdim. İndiyə qədər onlarla yaxından tanış olmamışam. Əsər məni sarsıtdı. Sağ ol. Çox güclü yazilib.
    Hərarətlə,
    Natalya Lubyanko”

    “Gün aydın, Firuz Mustafa! Mən az-çox yazi-pozu ilə məşğul bir adam kimi deyə bilərəm ki, həm kompozisiya, həm də məntiq baxımından çox professional şəkildə yazılmış əsərdir. Amma məni sarsıdan bir məsələ barədə danışmaq istəyirəm. Deyirlər ki, (bunu həmin canlılarla yaxından tanış olanlar söyləyirlər) atlar da, bizim kimi anlayır, bizim kimi sevirlər. Bu söyləninənlər bir qədər mübahisəli təsir bağışlasa da, Sizin triptixinizi oxuyarkən hiss etdim ki, bu, həqiqətən belədir.
    Triptixin birinci hissəsi adamı sarsıdır; daycanın dünyaya baxışı sanki sadəlövh, işıqlı sabahın olacağına inamla baxan qayğısız insanları- bizim yeniyetməlik çağlarımızı yada salır. Və o zamanlar bir hadisə baş verəcəyi təqdirdə həmişə düşünmüşük ki, bizim köməyimizə anamız gələcək, amma sən demə, “ana yağlı əppəyə dönüb göyə çəkilibmiş”.
    Mən bu hekayəni ağrılarla oxuyub başa vurdum. Burada hər şey- üslub da, dialoqlar da, daxili monoloqlar da, əxlaqa aid fikirlər də mənim hədsiz dərəcədə xoşuma gəldi; bir dəfə satqınlıq etsən bunu yenə təkrar edəcəksən; yeri-göyü yaradanın cəzası isə heç də uzaqda olmur; budur, bədbəxt bir insan, onu nə vaxtsa sevmiş bədbəxt bir qadın, öz sahibinə sədaqətli olan bədbəxt bir at və qanunauyğun bir final- ölüm...
    Saule Karabayeva”

    “Sağ olun və həmişə yazıb-yaradın, Firuz Mustafa!
    Bu əsər- klassikadır. Həm üsubuna, həm detallarının obrazlılığına, həm dialoqlarına, həm də personajlarının xarakterinə görə. Mən şadam ki, belə son dərəcə gözəl (əsl yazıçı!) hərdən mənim yaradıcılığımla da maraqlanır...
    Əsərdə yerli kolorit də məni çəkdi. Mən öz xalqina və onun adət-ənənsinə belə həssas münasibət bəsləyənləri çox sevirəm. Firuz, Sizin əsərləri kim tərcümə etmişdir? Tərcümələr nöqsansızdır.
    Lyudmila Volkova”

    “Sizin əsərlərinizi oxuduğum zaman yaşadığım anlar üçün sağ olun!
    Sizin hekayəniz- klassdır, əsl nəsrdir...
    Sizə ehtiramla,
    Marina Kario”

    “Çox güclüdür, obrazlıdır, Firuz Mustafa. Mən bir neçə saatdır ki, bu hekayənin təsiri altındayam. Məni nəsr oxumağa sövq etmək çətin məsələdir; amma məni bu əsərdən ayrılmağa bir kimsənin gücü çatmazdı. Mən qəlbimin ən dərin qatınacan sarsılmışam. Siz misli-bərabəri olmayan bir istedadsınız.”
    P.S.
    Zəif və qeyri-adi dərəcədə xeyirxah bir insanın əzab və həyəcanlarını belə belə ustalıqla verdiyiniz üçün Sizin istedadınız qarşısında baş əyirəm. Atın duyğu və hisslərinin təsviri də misilsizdir! Bu, ağlasığmaz dərəcədə güclüdür!
    Ehtiramla.
    Lyudmila Kurışeva (şairə, həkim)”

    “Biləsiniz ki, mənim ən böyük nöqsanım bəlkə də fikri uzatmadan, aydın-yığcam şəkildə deməyi bacarmamağımdır. Amma mən əmin olmaq istərdim ki, Siz məni indi qələmə aldığım bu qısa yazıdan da anlayacaqsız. Mən uzun müddət emosional çılığınlığın deyil, təmkinliliyin tərəfdarı olmuşam. Amma mən indi o cür fikirlərdən daşınaraq düşünürəm ki, sözün vaxtında və döğru-düzgün deyilməməsi insanı səhv yola apara bilər. Sevimli adama və doğmalara öz ürəyindən keçənləri məqamında demək, onları nə vaxtsa edə biləcəkləri səhvlərdən uzaqlaşdırar. Əgər sən vicdanının tam əksinə olan bir şeyi qətiyyətlə qəbul etməyib onunla barışmasan çox bəlalardan yaxa qurtara bilərsən. Emosiyaları öz daxilində sıxıb saxlaya bilərsən, amma onlar sənin içində alova dönər, sənin ürəyinsə nə qədər dözsə də günlərin bir günü yanıb kül olar.
    Əziz Firuz, əsər çox xoşuma gəldi. Xüsusən də atın hiss-həyəcanının təsviri. Sanki baş verənlər sənin öz içindən ötüb keçir.
    Ehtiramla.”
    P.S....əsərlərinizi oxumaq qətiyyən mənim vaxtımı almır, əksinə, Sizin mənim yaradıcılığıma vaxt ayırıb məni ruhlandırmağınız çox xoşdur. Mən ona görə Sizin əsərləri oxuyuram ki, onlar həqiqətən maraq doğurur. Düşünürəm ki, bu günlərdə yenə vaxt ayıracağam.
    Görümək arzusuyla! Sizə böyük ehtiramla!
    P.P.S. Yeri gəlmişkən, mən Sizin yazdığınız məktubları hansı əlifba ilə- kirillə və ya latınla olasından asılı olmayaraq, hətta bunu hiss etmədən, çox gözəl anlayıram.
    Yevgeniya Şendrika (Riqa, şairə)

    “Gözəl əsərdir.
    Zəhmət olmasa deyin, bu triptix əvvəllər nəşr olunubmu?
    Ehtiramla.
    Olqa Şarikova”

    “Firuz-abıy, mən əsəri oxuyub ağladım. Yaşadığım ağrı sanki ürəyimi parçaladı. Siz çox güçlü, sərrast yazırsınız.... Hər söz yerli-yerində işlədilib, tərcümə olduqca gözəldir. Mən çoxdan idi ki, bu qədər təsirli və ağlasığmaz dərəcədə hissiyyatlı əsərlə rastlaşmamışdım.... Çox sağ olun, yaşayın!
    Sizə ehtiram və yüngül qələm arzusu ilə.
    P.S. Firuz-abıy, Sizə xoş güzəran, uzun ömür, yaradıcılıq üğurları arzu edirəm.
    Böyük şükranlıq hissi ilə,
    Ayşa Umbetova”

    “Firuz Mustafa, Sizin hekayəniz məni çox təsirləndirdi. Bu duyğulu bir əsərdir. İndiki zəmanədə belə dərin yazıçılara nadir hallarda təsadüf olunur. Mən öz əsərlərinə milli koloriti hopdura bilən yazıçı və sənətkarlara böyük maraqla yanaşıram. Cingiz Aytmatovu hədsiz dərəcədə sevirəm.
    Sizə yaradıcılıq uğurları arzusu və ehtiramla,
    Natalya Şalina Semyonova”

    “...bu nəcib heyvanlarda yüksək bir əxlaq yaşamaqdadır. İnsanlar bu barədə düşünsəydilər pis olmazdı.
    Əgər atın sahibinin vecinə olmasaydı belə, atın özü belə bir seçim (intihar-red.) edəcəkdi.
    Əsərin finalı- həyata bərabər bir ölümdür.
    Çox təsirli bir hekayədir, bundan başqa əsər özündə insani əxlaq yaşadır.
    Sağ olun.
    Ehtiram hissi ilə,
    Lyudmila Kalinovskaya”

    “Gözəldir, hətta, olduqca gözəldir.
    (...)
    Sizə ehtiramla.
    Yuriy Feldman”

    “Əssəlamu- əleyküm.
    Çox gözəl bir əsərdir.
    Mən sanki təzədən öz uşaqlığıma qayıdıb Udaloy adlı madyanimin belinə yatdım.
    Səhər yemək üçün mənə verilmiş qənd parçasını ona uzatdığımı, onunsa təşəkkür edirmiş kimi isti bir nəfəslə fınxırdığını təzədən xatırladım. Həmin at müharibənin dəhşətlərindən keçib “komissovat” olunmuş və artıq qocaldığı üçün dövlət müəssisəsinə verilmişdi.
    İkimərtəbəli, üstü samanla örtülmüş at tövləsi bizim həyətdə yerləşirdi. Anam atlara baxırdı, atam isə arabaçı vəzifəsinə götürülsə də, ağac gövdələrini atlara qoşaraq sudan çıxarıb üst-üstə yığmaqla məşğul olurdu. Mən demək olar ki, atlarin arasında böyümüşəm. Bizim küçənin oğlan uşaqları səbrsizliklə iş gününün başa çatmasını ğözləyirdilər; biz bundan sonra atları yuxarıdakı çaya qədər qədər çapıb sonra gerı dönürdük. Həmin çayda biz üzüyuxarı üzür, ürəkdən şənlənir, çimir və atları da çimizdirirdik. Sonralar atı başqa yerə apardılar və o zaman uzun müdddət ağladığımı mən indi də xatırlayıram...
    Ehtiramla, Mavlut Hafiz (İakut”)

    “Ah, necə güclü bir hekayədir.
    Bu sözün həqiqi mənasında əsl əsərdir.
    Belə bir hissi yalnız “Xolstomer”i (L.Tolstoyun əsəridir-red.) oxuyarkən keçirmişəm.
    Yan Bruşteyn”

    “Oxuduqca sanki şaxta canımı dalayırdı.
    Çox güclü yazılıb.
    P.S. Göylə yeri birləşdirmək çətin məsələdir.
    Siz buna müvəffəq olmusuz.
    Mariyan Şeyxova”

    “Təsirli, bəsirətli bir hekayədir! Burada hər şey heyrətamizdir! Oxuduqca bədənim titrəyirdi! Siz əsasən iri həcmli əsərlər yazırsınız, təəssüf ki, vaxt azlığına görə yazılanların hamısını oxuya bilmirəm. Mən Sizin bütün əsərləri oxuyar, oxuyardım.
    Sizə uğurlar və daimi ilham arzulayıram!
    Yekaterina Qorbunova-Mosina”

    “Allah insanı bu əsərdəkinə bənzər qonşudan qorusun! Qoy heç bir bəndəni şeytanlar yoldan çıxara bilməsin. “Sənin üzünə vurar, o biri atı irəli ver”. Əsərin qəhrəmanı məhz bu cür hərəkət edir. Bəs nəticədə nə baş verdi? Qonşunun qarşısında kim duruş gətirə bilmədi, öz atını kim satdı, baş verənlərə kim öz həyatı bahasına cavab verdi? Bütün hallarda “göz-gqzə” daha ədalətli səslənir. İnsanın satqınlığı canavar dişindən və ilan zəhərindən daha dəhşətlidir; çünki vəhşilər özlərini və öz balalarını müdafiə etmək və ya yem əldə etmək məqsədilə diş qıcayırlar. İnsan əclaflığı isə qapqara həsəddən doğulur.
    Həsəddən kin doğur, kin isə insanda bütün insanlığı öldürür.
    Təəssüflər ki, əsərin sonluğu ədalətin qələbə çalacağına bir ümid yeri qoymur.
    Ehtiramla və Sizin ev-eşiyinizə xoşbəxtlik arzusu ilə,
    Lyubov Terexova”

    Salam, Firuz Mustafa.
    “At günü” hədsiz dərəcədə gözəl bir hekayə-triptixdir. Başqa əsərlərinizi də oxumağa başlamışam. Hamısı yüksək səviyyədə, istedadla, amma intəhasız bir ağrı ilə yazılmış əsərlərdir. Mənə bu cür əsərləri oxumaq ağır başa gəlir- özümü üzlmüş hesab edir, hətta, xəstələnirəm.
    Misilsizdir.
    Ehtiramla,
    Natalya Estevan”

    “Firuz Mustafa, əsər mənim hədsiz dərəcədə xoşuma gəldi.
    Orada əbədi, həqiqi olan dəyərlər barədə söhbət açılır.
    Oxuduqca çox şeylər haqqında düşünməli olurasan. Xoşbəxtlik nədir, məhəbbət nədir? Ləyaqət nə deməkdir, insanı insan eləyən nədir?
    Çox ağıllı, həyati bir hekayədir.
    Hədsiz dərəcədə gözəl yazılıb, atların həyatından verilən səhnələr əsrarəngizdir.
    Bu təmiz səhnələrdə- ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə gəlmə, canavarla qarşılaşma, insan həyatı ilə bağlı lövhələrdə necə kontrastlar var. Amma buradakıların heç də hamısı təmiz varlıqlar deyil. Burada insanlar tərəfindən aldadılsa da belə, sonacan təmiz qalan təkcə dayçadır.
    At sahibinin uzun monoloqu belə, əsərlə üzvi vəhdətdədir.
    Bu monoloq təkcə düçar olduğu dərdlərdən irəli gəlmir, bu, özü özünü bağışlaya bilməyən bir adamın iniltisidir. O, üçqat iradəsiz adamdır, bütün baş verənlər üçün qonşusunu müqəssir bilsə də belə, hesab edirəm ki, düşdüyü fəlakətlərdə əsl günahkarın kim olduğunu bilir. Həmin günah sahibi elə onun özüdür. Alçaq bir kəs səni nə qədər aldadıb yoldan çıxartsa da, sənin ona: “Yox!”- demək haqqın var.
    Amma o, bir dəfə də olsun “yox”-deyə bilmir.
    Əgər o, müqavimət ğöstərsəydi, sevdiyini başqası aımazdı, atını qonşuya satmazdı, dayçanın öz anası ilə cütləşməsinə imkan verməzdi...
    Firuz, bu əsərə görə çox sağ ol.
    Hörmətlə,
    Yuliya.
    Yuliya Yolka”

    “Salam, Firuz Mustafa!
    Siz güclü bir əsər yazmısınız, oxucular ona etinasız qala bilməzlər.
    Dayça və onun anasının –gözəl kəhər atların obrazı necə də məhəbbətlə təsvir edilib!
    Mən oxuduqca ağlayırdım, elə buna görə də gec rəy yazmalı oldum.
    Burada insanın sifəti…insanla bağlı sədlər… bütün bunlar, indi qarşılıqlı əlaqədə görünür.
    İnsanları mühakimə etməmək… Bəs insan öz nağılı- öz məhəbbəti uğrunda niyə döyüşmür?
    Və o, niyə başqası tərəfindən ram olunur?..
    Bəs hanı sərhəd, o sərhəd ki, onun üstündən heç kəsin addımlayıb keçməsinə imkan verilməsin?
    Yaxın qonşu… Dayan… O yana keçmək olmaz… Ora sənin ərazin deyil!
    Aman Allah!
    Qəhrəmanlar o qədər realdır ki, nəyisə…əlavə etmək mənasızdır.
    Çax sağ ol!
    Ehtiramla,
    Tatyana Kojuxova”

    “Salam, Firuz bəy. Çox sevinirəm ki, dostlarımın məsləhəti ilə bu əsərinizi oxudum. Çox gözəl yazı üslubunuz var. Düşünürəm ki, tərcümə zamanı üslub qorunub. Bu əsəri öz dilimizdə də oxumaq istərdim.
    Sag olun və yaradın.
    Sayğılarla,
    İslam Bağırov”

    “Bax belə, biz susuruq, heç bir şey danışmırıq, yalnız özümüzü düşünürük. Şəraitə uyğun hərəkət edirik. Bəs nəticədə nə olur? Ölüm. Yox, gərək gecikməyəsən, hər şeyi vaxtında edəsən. Gərək pis adamları öz həndəvərinə yaxın buraxmayasan. Əsər xoşuma gəldi. Şərq koloriti aydın hiss olunur.
    Olqa Babuşkina”

    “Olduqca həyəcan doğuran bir hekayədir.
    Mən vaxt tapdıqca Sisin bütün əsərlərinizi oxuyacağam.
    Cox sağ olun.
    Şumer”

    Bütün gününüz xeyir olsun, Firuz Mustafa.
    Mən əvvəlcə Sizin əsərlərinizə adi maraq xatirinə göz gəzdirdim. Və sonra buna heç də təəssüf etmədim. Sizin çox xeyirxah bir nəsriniz var, bunu Siz özünüz də yaxşı bilirsiniz. Qeyri-adi üslub, hər bir ifadədə hiss edilən Şərq koloriti.(...) Bundan sonra Sizin əsərlərinizi diqqətlə, qətrə-qətrə məni mənimsəyəcəyəm.
    Taisya İrs”

    Firuz Mustafa, bu, necə də dəhşətlidir, axı insan öz məhəbbətini necə öldürə bilər? Özü də gör kimi öldürmək istəyir- öz Sahibindən heç nə ummayan bir canlını.
    Güclü, ürəkdən yazılmış əsərdir.
    Var olun.
    Natalya Yazvitskaya”

    “Hədsiz dərəcədə gözəl yazılımışdır.
    Sizin yaradıcılığınızla tanış olmağıma şadam.
    Sizə uğurlar, evinizə əmin-amanlıq arzu edirəm.
    Zura İtsilorod (Çeçen yazıçısı)”

    “Ərəblərin əfsanəsi ilə səsləşən heyrətamiz dərəcədə gözəl bir hekayə.
    Əsl həqiqətdə, “yaxın imbrindinq” (bir döldən və ya yaxın qohumluq əlaqəsi olan heyvanların cütləşməsi)- yeni cinslərin meydana gəlməsində genış yayılmış hadisələrdən biridir.
    Fossi Passo”
























    Müəllif haqqında
    Firuz Mustafa

    (Firuz Qədimаlı оğlu Mustаfаyеv) - nasir, dramaturq, esseist, filosof
    Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi

    Həyatı
    Firuz Mustаfа (Mustafayev Firuz Qədimalı oğlu) 18 fеvrаl 1952-ci il tаriхdə Аzərbаycаn Rеspubliкаsı Gədəbəy rаyоnunun İsаlı кəndində ziyаlı аiləsində аnаdаn оlmuşdur. (Amma sənədlərdə onun doğum tarixi səhvən həmin ilin gah iyun, gah da avqust ayı göstərilmişdir). Firuz Mustаfа 1969-cu ildə оrtа məкtəbi, 1971-ci ildə Bakdakı 1 saylı texniki peşə liseyini bitirmişdir. O, əmək fəaliyyətinə tikintidə və Bakı elektrik maşınqayırma zavodunda fəhlə kimi başlamışdır. 1975-ci ildə Аzərbaycan Pedaqoji Universitetin filоlоgiyа fакültəsini bitirmiş, 1975-1977-ci illərdə təyinаt üzrə Sааtlı rаyоnundа müəllim işləmişdir. Firuz Mustаfа 1977-1978-ci illərdə hərbi хidmətdə оlmuş, ordudan zabit kimi tərxis edilmişdir. O, 1978-80-ci illərdə Аz.TV-də müхbir, Кinоlаşmа idаrəsində sərəncаmçı dirекtоr, “Аzərbаycаn gəncləri” qəzеtində хüsusi müхbir kimi fəaliyyət göstərmişdir.
    Firuz Mustаfа 1980-84-cü illərdə Аzərbаycаn ЕА Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspiranturasında təhsil almış, sоnrакı illərdə еlmi işçi, bаş еlmi işçi, hаbеlə fəlsəfə каfеdrаsındа dоsеnt vəzifəsində çalışmışdır.
    Firuz Mustаfа Ali Diplomatiya Kollecinin ümumi işlər üzrə prorektoru, Bakı Avrasiya Universitetinin elmi işlər və xarici əlaqələr üzrə prorektoru və kafedra müdiri, habelə müхtəlif illərdə “Mааrifçi” və “Mədəniyyət” qəzеtlərinin bаş rеdакtоru vəzifəsində çаlışmışdır.
    Firuz Mustаfа 1985-ci ildə fəlsəfə üzrə nаmizədliк, 1992-ci ildə dокtоrluq dissеrtаsiyаsı müdаfiə еtmişdir. (O zaman SSRİ Аli Аttеstаsiyа Şurаsı dаğıldığı üçün diplоmu аlа bilməmişdir. 2002-ci ildə Fəlsəfə və Hüquq İnstitunun Еlmi Şurаsının qərаrı ilə оnа fəlsəfə еlmləri dокtоru аdı vеrilmişdir). O, elmi və yaradıcılıq fəaliyyəti ilə yanaşı pedaqoji işlə də məşğul olmuş, ölkənin əksər ali məktəblərində, universitetlərdə fəlsəfə, dünya ədəbiyyatı və türk xalqları mədəniyyəti üzrə mühazirələr demişdir. Firuz Mustаfаnın ilk mətbu yazıları “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Kommunist”, “Tərəqqi”, “Elektrik” qəzetlərində, “Müxbir”, “Təşviqatcı”, “Ulduz” jurnallarında çap olunmuşdur. İlk bədii kitabı 1985-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatında, ilk elmi monoqrafiyası 1989-cu ildə “Elm” nəşriyyatında işıq üzü görmüşdür. Firuz Mustаfаnın onlarla еlmi və bədii кitаbı nəşr еdilmiş, ssеnаriləri əsаsındа bir çox filmlər çəкilmişdir. Əsərləri хаrici dillərə tərcümə еdilmişdir. О, bir sira xarici filоsоf, şair və yаzıçılаrın əsərlərini (N.Bеrdyаyеv, F.Nitsşе, S.Yesenin, A. Blok, V.Şuкşin və s), hаbеlə “Putin. Birinci şəхsdən” кitаbını Аzərbаycаn dilinə tərcümə еtmişdir. Firuz Mustаfа 80-dən çox kitabın müəllifidir. Uzun illər Az.Tv-də “İlğım” və “İdrak” verilişlərinin müəllifi və aparıcısı olmuşdur. Onlarla pyеsi müхtəlif dövlət tеаtrlаrındа tаmаşаyа qоyulmuşdur. Firuz Mustаfаnın yazdığı mətnlərə görkəmli bəstəkarlar- Xəyyam Mirzəzadə, Zabitə Məmmədova, Tahir Əkbər, Şahid Əbdülkərimov və b. musiqi bəstələmişlər. Azərbaycan Fəlsəfə Cəmiyyətinin və Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Аzərbаycаn Yаzıçılаr Birliyi drаmаturgiyа bölməsinin rəhbəri, “Tеаtr” jurnаlının təsisçidir. İki övladı var.


    Təltif olunduğu mükafatlar:
    Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi
    Cəfər Cаbbаrlı mükafatı
    “Humay” mükafatı
    Bеynəlхаlq Аvrаsiyа Fоndunun mükafatı
    Tеаtr Хаdimləri İttifаqının müкаfаtı








    Firuz Mustafanın əsərləri

    Еlmi əsərləri:
    • "Mənəvi tələbаtın inкişаf diаlеktiкаsı" (“Elm” nəşrиyyatı, 1985)
    • "Yеnidənqurmа və demоkrаtiyа şərаitində tələbə və şаgirdlərin hüquqi və mənəvi tərbiyəsinin fоrmаlаşmаsı" (“APİ-nin nəşriyyatı”, 1987)
    • "Sərhədsiz dünyа" (“Diplomat” nəşriyyatı, 1999)
    • "Мədəniyyəт və fəlsəfə"(“Araz” nəşriyyatı, 2005)
    • “Orta təhsil islahatları proqramlarının məzmun baxımından təhlili və qiymətləndirilməsi” (“MBM” nəşriyyatı, 2011)
    • “Qloballaşma və mədəniyyət”(“Araz” nəşriyyatı, 2011)
    • “Fəlsəfə işığında” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)


    Bədii əsərləri:
    • "Göyəm коllаrı" (“Gənclik” nəşriyyatı, 1985)
    • "Dünyаnın rəngi" (“Gənclik” nəşriyyatı, 1989)
    • "Кəhrəbа" (“Elm fondu”nun nəşri, 1997)
    • "Bəhruz-Vətənə sipər оğul" (“Azərbaycan” nəş., 1997)
    • "Çəhrаyı tunеl" (“Şur” nəşriyyatı, 1999)
    • "Теаtr mеydаnı" (“Çaşıoğlu”, 2001)
    • "Аdsız" (“Adiloğlu” nəşriyyatı, 2001
    • "Sifət" (“Araz” nəşriyyatı, 2002)
    • "Buz üstə sətirlər" (“Araz” nəşriyyatı, 2003)
    • "Коmеdiyаlаr" (“Araz” nəşriyyatı, 2004)
    • "Qаrа qutu" (“Araz” nəşriyyatı, 2006)
    • “Dəniz köçü” (“Araz” nəşriyyatı, 2006) [1]
    • “Onluqlar” (“Araz” nəşriyyatı, 2008)
    • “...Qapı...” (“MBM” nəşriyyatı, 2008)
    • “13 hekayə” (“MBM” nəşriyyatı, 2008)
    • “Müqəvva” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Monohekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Qapı” (“Araz” nəşriyyatı, 2009)
    • “Dəniz köçü” (9 nəşr) (“Nurlan”və “Araz” nəşriyyatı, 2009-10)
    • “Hekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “At günü” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Monopyeslər” (“Araz” nəşriyyatı, 2010)
    • “Çardaqda zirzəmi” (“MBM” nəşriyyatı, 2011)
    • “Sklerozlar üçün yaddaş” (Araz” nəşriyyatı, 2011)
    • "Daş üstə yazılmış sətirlər”(dördlüklər) (“MTR group” nəşriyyatı, 2014)
    • “Ölü dildə sevgi məktubları” (“Zero”nəşriyyatı, 2014)
    • “Hekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2015)
    • “Poetik səsləşmələr” (“Teatr” jurnalına əlavə, 2017)
    • "Seçilmiş əsərləri" (1-ci cild) (“MBM” nəşriyyatı, 2016)
    • "Seçilmiş əsərləri" (2-ci cild) (“MBM” nəşriyyatı, 2017)
    • “Kəhrəba”, (“MBM” nəşriyyatı, 2018)
    • “Qum saatı”, (“MBM” nəşriyyatı, 2018)
    • “NƏSR” (roman və povestlər) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Ədəbiyyat və əbədiyyət” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Əlahəzrət söz” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “AntiPoeziya” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Çardaqda zirzəmi” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Bir filosofun deyimləri” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Fəlsəfə işığında” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Sehrbaz” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Hekayələr” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)


    • Seşilmiş əsərləri (40 cilddə) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2020)


    Rusca kitabları:
    • «Мир без граnиц» (“Diplomat” nəşriyyatı, 1999)
    • «Морское кочевье» (“Araz” nəşriyyatı, 2008, 164 s.)
    • «Пьесы» (“Nurlan” nəşriyyatı, 2008, 560 s.)
    • «…Дверь» (“Nurlan” nəşriyyatı, 2008, 384 s. )
    • «Фируз Мустафа в переводе Шахло Касумовой» («МВМ» nəşriyyatı , 2011, 120 s.)
    • «Манекен» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2009)
    • «День лошади» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2009)
    • «Подвал на крыше» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2011)
    • «Поэтические ассоциации» (“Teatr” jurnalına əlavə, 2017)
    • «Парадоксальные пьесы» (Приложение к журналу «Театр», 2019)
    • «ПРОЗА» (романы. повести. hассказы) (“Renessans-A”.2019)
    • «Чародей» (пьесы) (“Renessans-A”.2019)


    İngiliscə kitabları:

    • “A sea nomad” - (“Araz” nəşriyyatı, 2010)
    • “The Amber, a true friend”- (“Elm fondu”nun nəşri, 1997)

    Tərcüмə:
    • “Putin. Birinci şəxsdən” (“Diplomat” nəşриyyatı, 2000)
    • “Poetik tərcümələr” (Teatr jurnalına əlavə, 2012)
    •
    Tərtib etdiyi kitablar:
    • «Сто тюркских этносов» (“Araz” nəşriyyatı, 2012)
    • “Yaşamaq sənəti” (Təbiətin resepti) “Teatr”, 2020

    Rusiyada şap olunmuş kitabları:

    “Райский цветок" РФ изд-во “Ridero”, 2018
    «Подвал на крыше» РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Мир без границ” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Морское кочевье” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Nomade Maritime” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “A Sea Nomad” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Дверь” РФ изд-во “Ridero”, 2018


    İranda çap olunmuş kitabları:

    “Çardaqda zirzəmi” (farsca) İran İR, Tehran, 2017 (“Sona” nəşriyyatı)
    “Marian çökəkliyi” (farsca) İran İR, Tehran, 2017 (“Sona” nəşriyyatı)
    “Dəniz köçü” İran İR, Tehran, 2019 (“Sona” nəşriyyatı)


    Özbəkistanda nəşr olunan kitabı:

    “Dengiz kochmanchıları” (“Dəniz köçü”-özbəkcə) Özbəkistan Respublikası, Dashkənd.,”İstiqlol nuri”, 2018

    F.Mustafaya həsr olunmuş kitablar:
    • «Посвящается тебе, Фируз Мустафа» (toplu) (2012)
    • “Sənə həsr olunur, Firuz Mustafa” (toplu) (2012)
    • Sabir Bəşirov “Firuz Mustafa: idrakla hissin vəhdəti”. (Ədəbi portret-monoqrafiya) (2012)
    • Babək Qurbanov "Firuz Mustafanın yaradıcılığına baxış (Dörd bucaq)" (2012)


    Teatrlarda tаmаşаyа qоyulmuş əsərləri (pyеsləri):

    • “Аğıllı Аdаm” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Qəfəs” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Таbut” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Vidа mаrşı” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Qаrа qutu” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Su pərisi” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Мüqəvvа” - Nахçıvаn Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Теаtrı
    • “Аğıllı Аdаm” - Şuşа Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Tеаtrı
    • “Мusiqili məкtublаr”- Şuşа Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Tеаtrı
    • “İlğım”- Lənkərаn Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Sеvməsən ölərəm”- Аğdаm Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Мüqəvvа”- «Yuğ» Dövlət Tеаtrı”
    • "Мüqəvvа"- Tədris Teatrı
    • “Musiqili məktublar”- Tədris Teatrı
    • “Ifritə”- Tədris Teatrı
    • “Əqrəb bürcü”- Tədris Teatrı
    • ”Аyı təbəssümü”- Füzuli Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Dəhliz” - Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Adsız”- Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Vida marşı”- Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Sənə sözüm vаr”- Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Qаrışqа tələsi “- Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Neytral zona” - Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Аdsız”- İrəvаn Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Əqrəb bürcü”- Sumqаyıt Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Tələ” - Sumqаyıt Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Tıхаc”- Gəncə Dövlət Nizаmi Pоеziyа Tеаtrı
    • “Аdsız”- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı
    • ”Аyı təbəssümü”- Qusar Ləzgi Dövlət Dram teatrı
    • “Vidа mаrşı” - Gəncə Dövlət Drаm Tеаtrı
    • "Tıхаc”- Gəncə Dövlət Nizаmi Pоеziyа Tеаtrı
    • “Pələng ili”- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı

    Xarci ölkələrdə tаmаşаyа qоyulmuş əsərləri (pyеsləri)
    • “Мüqəvvа”- «Oda» Tеаtrı (Türkiyə Respublikası)
    • "Neytral zona" - Dərbənd Azərbaycan Dram teatrı (Rusiya Fedreasiyası)
    • “Sahibsiz adam” –Krımtatar Akademik Dövlət Musiqili Dram Teatrı











    MÜNDƏRİCAT:


    MÜNDƏRİCAT:

    Kitabın içindəkilər (B.Qurbanov):
    Babək Qurbanov FİRUZ MUSTAFANIN yaradıcılığına baxış
    s.03
    TANINMIŞ YAZAR FİRUZ MUSTAFANIN PİYESLERİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELER
    s.5
    Azerbaycan Tiyatrosu’nda Oyun Yazarı
    (1-ci meqle)
    s.8

    Yüz Türk etnosu ensiklopedik lüğətdə (Biz tarixin axarında necə görünürük?)
    (2-ci məqalə)
    s.34

    TANINMIŞ SƏNƏTKARMIZ FİRUZ MUSTAFANIN YENİ HEKAYƏLƏRİ HAQQINDA
    (3-cü məqalə)
    s.47

    Zəngin fəlsəfi hikmət və yüksək bədii siqlət
    (4-cü məqalə)
    s.67
    Özü boyda ürəkdi Babək (FiruzMUSTAFA)
    s.90
    YENİ DÖVRÜN YENİ DRAMATURGİYASI Bədirxan Əhmədli
    s.106
    "ƏQRƏB BÜRCÜ"NÜN TƏƏSSÜRATLARI VƏ YA "ƏMƏL YÜKÜ" (Fikrət MƏLİKOV)
    s.126
    LƏNKƏRAN DRAM TEATRININ 31-ci MÖVSÜMÜNDƏ "İLĞIM" (Səyyad Bayramov)
    s.141
    Sözə can yanğısı (Sabir BƏŞİROV)
    s.146
    Yetmişə nə qaldı?.. (Elman Eldaroğlu)
    s.156
    “Xatirə-gündəliklər”dəki “X.Q.” kimdir?
    (Xeyrəddin Qoca)
    s.160
    Firuz Mustafanın "qapı"sı... (Safxan Bayramov)
    s.165
    Firuz Mustafanın nəsri haqda müxtəsər mülahizə (Elçin Hüseynbəyli)
    s.170
    Firuz MUSTAFANIN FİKRİNCƏ DOSTOYEVSKİ TÜRKDÜR (Kəbutər)
    s.172
    TAMAŞALAR HAQQINDA RƏYLƏR
    FİRUZ MUSTAFANIN YENİ KOMEDİYASI TAMAŞAYA QOYULUR (“Su pərisi”)
    (Məsaim Abdulla)
    s.180
    “Su pərisi” tamaşası haqqında (Aydın Dadaşov)
    s.182
    YENİ İL PREMYERALAR ƏRƏFƏSİNDƏ
    (Qələndər Xaçınçaylı)
    s.186
    “AĞILLI ADAM”: KİMDİR AĞILLI?
    s.189
    “XƏSTƏYƏ GÜLMƏK DOĞRU DEYİL”
    (Laura Cəbrayıllı)
    s.196
    Yazıçının öncəgörməsi (Ağamehdi Mehdiəliyev)
    s.201
    Özbək xanım yazarlarımıza sürpriz hazırlayıb...
    s.207

    AT GÜNÜ HAQQINDA

    “AT GÜNÜ” ƏDƏBİ MARAFONDA
    “Bu hekayəni Nobel mükafatına təqdim edərdim...”
    (Hicran)
    s.209
    Firuz Mustafanın “At günü” əsərində qoyulan problemlər
    (Şayəstə Yaqubova)
    s.211
    Firuz Mustafanın “At günü”
    (Əhmədova Günel)
    s.215
    Firuz Mustafanın “At günü” hekayəsi
    (Fatimə Zeynalova)
    s.220
    İtirənlər
    (Aleksandra Akulova)
    s.224
    Firuz Mustafanın “At günü” hekayəsi ilə bağlı düşüncələrim (Araz Əhmədoğlu)
    s.230
    Firuz Mustafanın “Qış Qatarı” hekayəsi haqda qeydlər (Araz Əhmədoğlu)
    255
    “At günü” hekayəsi haqqında Mini-rəylər
    s.263
    Müəllif haqqında Firuz Mustafa
    s.293
    Firuz Mustafanın əsərləri
    s.296












    Firuz Mustafa
    Haqqında

    İkinci kitab

    ISBN 978-9952-37-245-8

    Bakı.2020.səh.308
    Redaktor: H.Hüseynova

    Kitabın redaktoru, korrektoru və yığıcısı:
    F.Mustafa
    Yığılmağa verilib: 05.08.2020
    Çapa imzalanıb: 09.09.2020

    Dizayn: A.Mustafayev
    Formatı: 70x90 1/32

    El.ünvan: firuz_52@mail/ru
    Tel:(+994)50 4133572
    "Renessans-A" nəşriyyat evi,2020

    Firuz Mustafa
    (Mustafayev Firuz Qədimalı oğlu)
    BAKI-2020


    • may 2025, Firuz M.

  • 160
Belə Ayrılıq Olmur

Dəhnəli Məmməd Hacızadə

Dərddi dərdə calanan, hey üst-üstə qalanan. Baxma ki ortalıqda iztirabdı dolanan, . Dözmərəm göz yaşına, qəm dolu baxışına. Qəlbimdəsən getsəm də, dünyanın o......

Ağrının ssenarisi - (psixoloji-fəlsəfi janrda hekayə)

Tural İsmayılov

Gecənin sükutu mürəkkəb qurumamış vərəqlərimin üzərinə ağır bir duman kimi çökürdü. Pəncərənin önündə dayanıb, uzaqda, qaranlığın içində batan şəhərin işıqlarına baxırdım. Masamın üzərində on birinci......

Daha Səsləməyir Dan Yeri Bizi

Dəhnəli Məmməd Hacızadə

Göydə ay,ulduzlar yerdə sən və mən, Bir onlar oyaqdır, bir də, sən və mən. Qapılıb gecələr xoş xəyallara, Onlar bizə baxar, biz də onlara. Qalardı......

Ağ dumanın içindəki görən kor (fəlsəfi hekayə)

Tural İsmayılov

Atam deyirdi ki, dünyanı görmək üçün göz lazımdır, mən isə indi buna şübhə edirəm. O kitabı – vərəqləri künclərindən didilmiş, cildi günəşdən solmuş o qəribə......

Zaur Ustac - Zenitdəki Zenitçi

زائـــور اوستاج

Zenitdəki Zenitçi (oçerk) Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsi yüz illər boyu Vətən uğrunda canından keçən igid oğulların adı ilə zəngin olmuşdur. Bu qəhrəmanlar yalnız bir ailənin......

Sona İsmayılova – Zakir Kaya’nın Medya ve Yayıncılık Çalışmaları

زائـــور اوستاج

Röportaj Editör Girişi Dr.profesor Zakir Kaya, Türkiye merkezli araştırmacı gazeteci, yazar olarak medya, yayıncılık ve edebiyat......

Araşdırmaçı jurnalist Zakir Kaya: Media, Ədəbiyyat və Müstəqil Düşüncənin Kəsişm...

زائـــور اوستاج

Müsahibə Mətni Müasir mediada sürət, görünürlük və rəqəmsal intensivlik artdıqca, məzmun istehsalının keyfiyyəti və......

Zaur Ustac - Mən

زائـــور اوستاج

Mən “Sizin yanınızda oturmaq istəyirəm” … (Qəndab – Ara-sor məni) Hər gün oyananda səhər mehində, Sübhün şəfəqində, danındayam mən. Telinin cığasın pozan küləyəm, Hər zaman......

Zaur Ustac - Aşiq gecələr

زائـــور اوستاج

Aşiq Gecələr (Qəndab – Aşiq gecələr) O zülmət gecənə şam olum, gülüm, O gül cəmalına aşiq gecələr! “İşıldaquş”ların işığı vecsiz, Əriyən mumlara aşiq gecələr! Pərvanə......

Abşeron təhsilində sözün və yaddaşın böyük bayramı

زائـــور اوستاج

Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsi müdiri hörmətli Ilhamə xanım Abdullayevanın dəstəyi ilə Xırdalan şəhər 8 nömrəli tam orta ümumtəhsil......